Wyrok SN z 18 maja 2009, sygn. IV KK 459/08
Najważniejsze informacje
W skrócie
Wynik
uniewinniono oskarżonego
Typ sprawy
sprawa karna
Etap
postępowanie kasacyjne przed Sądem Najwyższym
Tryb
rozprawa
Role w sprawie
oskarżony
prokurator
skazany
Data orzeczenia
18 maja 2009
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Karna, Wydział IV
Przewodniczący
SSN Jarosław Matras
Podstawa prawna
Pokaż pozostałe podstawy prawne (6)
IV KK 459/08
1. Upoważnienie do uprzedzenia o odpowiedzialności karnej za złoże-
nie fałszywego oświadczenia, o którym mowa w art. 233 § 6 k.k., musi wyni-
kać z ustawy, na podstawie której prowadzone jest postępowanie, zatem ta-
kiego upoważnienia nie może kreować akt rangi podustawowej, jakim jest
rozporządzenie ministra.
2. Artykuł 75 § 2 k.p.a. ma zastosowanie – to jest stwarza uprawnienie
dla organu administracji państwowej do uprzedzenia o odpowiedzialności
karnej za fałszywe zeznanie (oświadczenie) – wtedy, gdy strona dąży do te-
go, aby jej zeznanie (oświadczenie) zastąpiło zaświadczenie organu.
Przewodniczący: sędzia SN J. Matras.
Sędziowie SN: D. Rysińska, K. Cesarz (sprawozdawca).
Prokurator Prokuratury Krajowej: M Wilkosz-Śliwa.
Sąd Najwyższy w sprawie Barbary W., skazanej z art. 233 § 6 k.k. w
zw. z art. 12 k.k., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 18 maja
2009 r., kasacji, wniesionej przez Rzecznika Praw Obywatelskich od wyroku
Sądu Rejonowego – Sądu Grodzkiego w O. z dnia 12lutego 2008 r.,
u c h y l i ł zaskarżony wyrok i u n i e w i n n i ł oskarżoną od zarzucanego
jej czynu (...).
2
U Z A S A D N I E N I E
Sąd Rejonowy w O. wyrokiem z dnia 12 lutego 2008 r., po uwzględnie-
niu wniosku prokuratora, złożonego w trybie art. 335 § 1 k.p.k., o wymierzenie
Barbarze W. uzgodnionej z nią kary, uznał oskarżoną za winną zarzucanego
jej czynu, zakwalifikowanego z art. 233 § 6 k.k. w zw. z art. 12 k.k., opisanego
w ten sposób, że „w okresie od 3 stycznia do 13 sierpnia 2007 r. w O., w
krótkich odstępach czasu, w wykonaniu z góry powziętego zamiaru, będąc
uprzedzona o odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznania, w celu uzy-
skania pomocy finansowej z Ośrodka Pomocy Społecznej w O. złożyła cztery
fałszywe oświadczenia o stanie majątkowym, w których zataiła fakt otrzymy-
wania przez nią za pośrednictwem komornika sądowego przy Sądzie Rejo-
nowym w O. alimentów na jej dzieci”, i za to na podstawie art. 233 § 1 i 6 k.k.
w zw. z art. 37 k.k. wymierzył oskarżonej karę 5 miesięcy pozbawienia wol-
ności, której wykonanie na podstawie art. 69 § 1 k.k. i 70 § 1 pkt 1 k.k. wa-
runkowo zawiesił na okres próby 2 lat, po czym zwolnił oskarżoną od kosztów
sądowych.
Uzasadnienie wyroku nie zostało sporządzone, wobec braku wniosku w
tym przedmiocie i apelacji, toteż orzeczenie uprawomocniło się z dniem 20
lutego 2008 r.
Kasację od tego wyroku na korzyść Barbary W. złożył Rzecznik Praw
Obywatelskich, zarzucając „rażące i mające istotny wpływ na jego treść naru-
szenie prawa karnego procesowego, to jest art. 343 § 7 k.p.k. w zw. z art.
335 § 1 k.p.k. poprzez uznanie, iż okoliczności popełnienia przez Barbarę W.
zarzucanego jej występku z art. 233 § 6 k.k. w zw. z art. 233 § 1 k.k. w zw. z
art. 12 k.k. nie budzą wątpliwości i w efekcie wydanie w stosunku do niej wy-
roku skazującego na posiedzeniu bez przeprowadzenia rozprawy, podczas
gdy zgromadzony w sprawie materiał dowodowy wskazywał na poważne
3
wątpliwości, czy istniał przepis ustawy pozwalającej Ośrodkowi Pomocy Spo-
łecznej na odbieranie oświadczeń o stanie majątkowym pod rygorem odpo-
wiedzialności karnej z art. 233 § 1 k.k. w zw. z art. 233 § 6 k.k., co powinno
skutkować nieuwzględnieniem wniosku prokuratora i rozpoznaniem sprawy
na rozprawie”, a następnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i unie-
winnienie oskarżonej od popełnienia przypisanego jej czynu, ponieważ ska-
zanie jest oczywiście niesłuszne (art. 537 § 2 in fine k.p.k.).
Prokurator Prokuratury Krajowej na rozprawie kasacyjnej przyłączył się
do skargi.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Zarzut rażącego naruszenia art. 343 § 7 k.p.k. w zw. z art. 335 § 1
k.p.k., które miało istotny wpływ na treść wyroku, okazał się słuszny. W prze-
widzianym w tych przepisach trybie postępowania może zapaść jedynie wy-
rok skazujący. Dyspozycja art. 343 § 7 k.p.k. stanowi, że jeżeli nie zachodzą
podstawy do uwzględnienia wniosku o skazanie oskarżonego (bez rozprawy),
to sąd kieruje sprawę do rozpoznania na zasadach ogólnych. Tak postąpiłby
Sąd Rejonowy, gdyby dostrzegł, że nie wystąpiła przesłanka do skazania
oskarżonej w postaci wypełnienia przez nią wszystkich znamion zarzucanego
jej czynu.
W myśl art. 233 § 6 k.k. sprawca odpowiada za podanie nieprawdy lub
zatajenie prawdy w oświadczeniu, które ma służyć za dowód w postępowaniu
(innym niż sądowe) prowadzonym na podstawie ustawy, jeżeli przyjmujący
oświadczenie działając w zakresie swoich uprawnień, nadanych przez tę
ustawę, uprzedził oświadczającego o odpowiedzialności karnej za fałszywe
oświadczenie.
Oskarżona ubiegała się o zasiłki przyznawane na podstawie ustawy z
dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. 2008 r. Nr 115, poz. 728
ze zm., dalej – u.p.s.). Postępowanie w sprawie przyznawania świadczeń z
pomocy społecznej unormowane jest wyczerpująco w art. 100 – 109 rozdzia-
4
łu 7. tej ustawy. Przepisy te stanowią lex specialis w stosunku do postępowa-
nia prowadzonego na podstawie Kodeksu postępowania administracyjnego
(J. Sierpowska: Ustawa o pomocy społecznej. Komentarz, Warszawa 2007,
s. 84). Tylko przyznanie świadczenia następuje w formie decyzji administra-
cyjnej (art. 106 ust. 1 u.p.s.).
W tym szczególnym postępowaniu rozstrzygnięcie wniosku o zasiłek
poprzedzone jest rodzinnym wywiadem środowiskowym, przeprowadzanym
przez pracownika socjalnego, który może domagać się od osoby ubiegającej
się o pomoc, złożenia oświadczenia o dochodach i stanie majątkowym (art.
107 ust. 5 u.p.s.). Ustawa o pomocy społecznej nie nadała, w szczególności
w rozdziale 7., pracownikowi socjalnemu uprawnienia do uprzedzenia
oświadczającego o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświad-
czenia. Delegacja udzielona ministrowi właściwemu do spraw zabezpieczenia
społecznego w art. 107 ust. 6 u.p.s., który w załączniku nr 3 do rozporządze-
nia Ministra Polityki Społecznej z dnia 19 kwietnia 2005 r. w sprawie rodzin-
nego wywiadu środowiskowego (Dz. U. Nr 77, poz. 672) określił wzór
„oświadczenia o stanie majątkowym” i zawarł w nim, pod rubrykami wypeł-
nianymi przez osobę ubiegającą się o zasiłek, sformułowanie: „Oświadczam,
że znana mi jest treść art. 233 § 1 Kodeksu karnego o odpowiedzialności
karnej za podanie nieprawdy lub zatajenie prawdy”, nie czyni zatem zadość
wymogowi przewidzianemu w § 2 art. 233 k.k., który w myśl § 6 tego przepisu
stosuje się odpowiednio do składającego oświadczenie. Upoważnienie do
uprzedzenia o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadcze-
nia musi wynikać z ustawy, na podstawie której prowadzone jest postępowa-
nie. Takiego uprawnienia nie kreuje akt rangi podustawowej, jakim jest rozpo-
rządzenie ministra. Pogląd ten jest konsekwentnie prezentowany w orzecz-
nictwie Sądu Najwyższego (zob. wyroki z dnia: 25 lutego 1994 r., WR 20/94,
OSNKW 1994, z. 5-6, poz. 33; 20 grudnia 2005 r., WA 34/05, OSNKW–R
2005, poz. 2539; 3 sierpnia 2006 r., III KK 133/06, OSNKW–R 2006, poz.
5
1535; z 11 lutego 2009 r., III KK 245/08, Lex 486189 oraz postanowienia z
dnia: 2 lutego 2004, V KK 168/03, OSNKW 2004, z. 3, poz. 29 i 2 lutego 2009
r., V KK 312/08, Lex nr 486536, a także uchwała z dnia 19 sierpnia 1999 r., I
KZP 22/99, OSNKW 1999, z. 9-10, poz. 51). Nawet więc, gdyby przyjąć , że
zacytowana formuła spełnia wymóg takiego uprzedzenia, co jest wysoce
wątpliwe w świetle pominięcia w niej zaznajomienia z § 6 art. 233 k.k., a
przede wszystkim – frazy o uprzedzeniu oświadczającego o odpowiedzialno-
ści karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, to w składzie przedmioto-
wych znamion czynu brakło ustawowego uprawnienia pracownika socjalnego
do takiego uprzedzenia.
Uprawnienie to nie wynikało również z art. 75 § 2 k.p.a., określającego,
że jeżeli przepis prawa nie wymaga urzędowego potwierdzenia określonych
faktów lub stanu prawnego w drodze zaświadczenia właściwego organu ad-
ministracji, organ administracji państwowej odbiera od strony, na jej wniosek,
oświadczenie złożone pod rygorem odpowiedzialności za fałszywe zeznania.
Chociaż art. 14 ustawy o pomocy społecznej stanowi, że w sprawach nieure-
gulowanych w tej ustawie stosuje się odpowiednio Kodeks postępowania
administracyjnego, to zarazem dodaje, iż czyni się tak, jeżeli ustawa o pomo-
cy społecznej nie stanowi inaczej. Jak wspomniano wyżej, postępowanie w
sprawie przyznania świadczeń na podstawie tej ustawy jest unormowane au-
tonomicznie (wobec k.p.a.) i kompletnie. Takie stanowisko zapewne legło u
podstaw zawarcia we wzorze oświadczenia o stanie majątkowym cytowane-
go powyżej sformułowania o znajomości przez oświadczającego treści art.
233 § 1 k.k. Inaczej wystarczyłoby przywołanie w treści oświadczenia przepi-
su art. 75 § 2 k.p.a. w zw. z art. 83 § 3 k.p.a., jako podstawy uprzedzenia
wnioskującego o zasiłek przez pracownika socjalnego o odpowiedzialności
karnej za fałszywe oświadczenie. Ponadto, nie da się przejść do porządku
nad faktem, że art. 75 § 2 k.p.a. ma zastosowanie, gdy strona występuje z
inicjatywą poprzestania na jej oświadczeniu, co zwolni ją od obowiązku do-
6
starczenia zaświadczenia organu administracji, z którym zawiązane jest do-
mniemanie prawdziwości jego treści. Natomiast w postępowaniu toczącym
się na podstawie rozdziału 7 u.p.s., to pracownik socjalny może (czyli nie mu-
si) domagać się od osoby zabiegającej o zasiłek złożenia oświadczenia o do-
chodach i stanie majątkowym. W rezultacie, przepis art. 75 § 2 k.p.a. ma za-
stosowanie, to jest – stwarza uprawnienie dla organu administracji państwo-
wej do uprzedzenia o odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznania, wtedy
gdy strona dąży do tego, aby jej zeznanie zastąpiło zaświadczenie organu.
Natomiast w art. 106 ust. 5 u.p.s. inicjatywa należy do organu i dlatego w
przepisach tej ustawy musiałoby znaleźć się uprawnienie go do uprzedzenia
strony o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, aby
mogła ona odpowiadać za to na podstawie art. 233 § 6 k.k. w zw. z § 2 tego
artykułu. Na marginesie zauważyć należy, że w art. 106 ust. 5 u.p.s. mówi się
o oświadczeniu „o dochodach i stanie majątkowym”. Ustawa różnicuje więc te
kwestie. Wzór oświadczenia i przedmiotowa formuła dotyczy tylko sytuacji
majątkowej. W trzech z czterech oświadczeń majątkowych, wypełnionych i
podpisanych przez oskarżoną, nie ma wzmianki o jej dochodach. Tylko w
ostatnim oświadczeniu z dnia 13 sierpnia 2007 r. podała, że „nie otrzymuje
świadczeń od ojca dzieci”. Skoro w oświadczeniach nie przewidziano rubryki
dotyczącej dochodów, a pracownik socjalny nie żądał ich ujawnienia, to w
trzech wypadkach wykluczyć należałoby, zarzucone oskarżonej, zatajenie
otrzymania alimentów na rzecz dzieci.
Określając zakres stosowania dyspozycji art. 75 § 2 k.p.a. nie można
pomijać, że już po uchwaleniu i wejściu w życie tego przepisu w dniu 24 paź-
dziernika 1987 r., w szeregu ustawach przewidziano uprawnienie do uprze-
dzenia o odpowiedzialności karnej za fałszywe oświadczenie (zob. np. art. 32
ust. 4 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane, art. 79 ustawy z dnia
20 czerwca 1997 r. – Prawo o ruchu drogowym, art. 20b ustawy z dnia 20
sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym, art. 8 ust. 1 i 10 ust. 1 w
7
zw. z art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ograniczeniu prowa-
dzenia działalności gospodarczej przez osoby pełniące funkcje publiczne, art.
14 b ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa, art. 26 ust. 5 i
5a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecz-
nych, art. 8 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 1995 r. o pomocy państwa w
spłacie niektórych kredytów mieszkaniowych ..., art. 52a ust. 4 ustawy z dnia
18 grudnia 2003 r. o ochronie roślin, art. 17 ust. 2 ustawy z dnia 29 stycznia
2004 r. – Prawo zamówień publicznych, art. 33 ust. 5 ustawy z dnia 20 kwiet-
nia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, art. 31 ust. 4
ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju, art.
4 i 15 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do
alimentów, art. 4 ust. 3 ustawy z dnia 25 lipca 2008 r. o szczególnych rozwią-
zaniach dla podatników uzyskujących niektóre przychody poza terytorium
Rzeczypospolitej Polskiej). Słusznie wskazuje się w kasacji i przywołanych
wyżej judykatach Sądu Najwyższego, że gdyby art. 75 § 2 k.p.a. był wystar-
czającą podstawą do odbierania oświadczeń pod rygorem odpowiedzialności
karnej, to wszystkie te przepisy należałoby uznać za zbędne, a akty prawne,
w których zostały zamieszczone, za uchwalone z naruszeniem podstawo-
wych zasad techniki prawodawczej, jako zbędne superfluum.
Wreszcie, Sąd Rejonowy a wcześniej prokurator, nie dostrzegł, że za-
chowanie oskarżonej nie naruszyło dobra prawnego będącego przedmiotem
ochrony w art. 233 § 6 k.k., nawet gdyby przyjąć, że złożyła ona fałszywe
oświadczenie. Dobrem chronionym jest tu wiarygodność ustaleń dokonanych
w postępowaniach przewidzianych na podstawie ustawy (zob. M. Szewczyk
w: A. Zoll red.: Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, Kraków 2006, t.
II, s. 1012 – 1013). Ustalenie, że oskarżonej przysługuje świadczenie z usta-
wy o pomocy społecznej, nie ucierpiało na skutek zatajenia przez nią otrzy-
mywania w inkryminowanym czasie alimentów. Jej dochody, łącznie z ali-
mentami, były tak niskie, że i tak uprawniały ją (matkę ośmiorga dzieci) do
8
przyznanych zasiłków. Innymi słowy, zatajenie faktu otrzymywania alimentów
za pośrednictwem komornika, nie miało wpływu na decyzję o przyznaniu
świadczeń z pomocy społecznej. Byłaby ona pozytywna również w razie wie-
dzy organu pomocowego o alimentach (zob. zeznania G. P.). Jeśli zatem nie
dochodzi do naruszenia dobra prawnego albo do jego zagrożenia, wówczas
nie są realizowane wszystkie znamiona wchodzące w skład struktury prze-
stępstwa, co oznacza sytuację określoną w art. 17 § 1 pkt 2 in princ. k.p.k.
Gdyby zaś na chwilę przyjąć, że jednak dobro chronione zostało w jakimś
stopniu naruszone, bo po uwzględnieniu alimentów przyznano by zasiłki w
niższej wysokości, to zachowanie oskarżonej należałoby oceniać przez pry-
zmat art. 1 § 2 k.k. Nieodzowne byłoby rozważenie, czy rodzaj i charakter na-
ruszonego dobra, rozmiar wyrządzonej szkody oraz sposób i okoliczności
popełnienia czynu, jak również inne okoliczności wskazane w art. 115 § 2
k.k., nie przemawiają jednak za uznaniem, że czyn oskarżonej charakteryzuje
się znikomym stopniem społecznej szkodliwości. W zależności więc od oceny
i etapu jej podjęcia wchodziłoby w rachubę uniewinnienie oskarżonej albo
umorzenie postępowania (art. 17 § 1 pkt 2 lub 3 k.p.k. i art. 414 § 1 k.p.k.). W
każdym razie odpadałaby możliwość skazania jej w trybie art. 335 § 1 k.p.k. i
343 § 1 k.p.k.
Ostatnia rozważana sytuacja pozostaje jednak w kręgu hipotez. Wcze-
śniej wykazano, że oskarżona Barbara W. nie wypełniła wszystkich znamion
czynu z art. 233 § 6 k.k. w zw. z art. 233 § 2 k.k. Więc skazanie jej było
oczywiście niesłuszne. Dlatego na podstawie art. 537 § 2 k.p.k. uchylono za-
skarżony wyrok i uniewinniono oskarżoną.. uchylono za-
skarżony wyrok i uniewinniono oskarżoną.