Wyrok z 7 sierpnia 2023, sygn. I C 180/22
S
ygn. akt:I C 180/22
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 7 sierpnia 2023 roku
Sąd Okręgowy w Gliwicach I Wydział Cywilny
w składzie:
|
Przewodniczący: |
SSO Wojciech Hajduk |
po rozpoznaniu w dniu 7 sierpnia 2023 roku w Gliwicach
na posiedzeniu niejawnym
sprawy z powództwa S. F., A. F.
przeciwko (...) Bankowi (...) S.A.
o ustalenie i zapłatę
ustala, że umowa kredytu hipotecznego (...) nr (...) (...)- (...) z dnia 28.09.2007r. zawarta pomiędzy powodami S. F. (F.) i A. F. oraz pozwanym (...) w W. jest nieważna
zasądza od pozwanego na rzecz powodów jako wierzycieli solidarnych kwotę 179.437,82zł (sto siedemdziesiąt dziewięć tysięcy czterysta trzydzieści siedem złotych 82/100) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 7 sierpnia 2023r.
w pozostałym zakresie powództwo oddala,
zasądza od pozwanego na rzecz powodów jako wierzycieli solidarnych kwotę 11.800zł (jedenaści tysięcy osiemset złotych) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku
SSO Wojciech Hajduk
IC 180/22 UZASADNIENIE
Powodowie S. F. i A. F. w pozwie przeciwko (...) SA w W. domagali się:
-ustalenia, że umowa o kredyt hipoteczny (...) nr (...) (...)- (...) z dnia 28.09.2007 zawarta pomiędzy pozwanym a powodami jest nieważna,
-zasądzenia od pozwanego na ich rzecz kwoty 179.437,82zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 8.10.2021r do dnia zapłaty
Uzasadnili, że w dniu 28.09.2007r. zawarli z pozwanym, umowę (...) nr (...) o kredyt hipoteczny, opiewający na kwotę 92.497,57CHF, na okres 30 lat. Przyznana kwota kredytu została przeznaczona na spłatę wcześniejszego kredytu (...) (rozbudowy domu). Nie przekazano powodom informacji o zasadach denominacji, kryteriach ustalania kursów walut. Warunki kredytu nie były z nimi uzgodnione. Czynności poprzedzające zawarcie umowy były dokonywane w oddziale banku, pracownik nie poinformował o ryzyku kursowym. Nie wyjaśnił również mechanizmów ustalania i stosowania podwójnego kursu waluty przez bank, które powodowały jego dodatkowy zysk. W efekcie nie znali faktycznej wysokości zobowiązania. Otrzymali do dyspozycji w dniu 18.07.2008r. 179.321,15zł, spłacali kredyt w PLN. W świetle powyższego należy uznać za abuzywne par 5 ust. 4 i 5, par 13 ust. 7, par 18 ust. 1 par19 pkt 1 i 2 par 22 ust. 1 i 2 umowy. W okresie do 16.11.2020 spłacili 179.437,82zł i domagają się zwrotu tej kwoty.
Pozwany wniósł o oddalenie powództwa w całości. Zaprzeczył aby umowa była nieważna i aby umowa zawierała klauzule abuzywne. Powodowie sami wybrali kredyt w CHF, nie byli namawiani do jego zawarcia, byli poinformowani o ryzyku kursowym, zaprezentowano im symulacje obrazujące skutki ryzyka, a wbrew twierdzeniom pozwu mogli indywidualnie negocjować warunki wypłaty i spłaty kredytu. Wysokość kursów waluty CHF ustalana przez bank odpowiadała kursom rynkowym i nie naruszały dobrych obyczajów. Zarzucił przedawnienie roszczenia.
USTALENIA FAKTYCZNE
W dniu 28.09.2007r. powodowie zawarli z pozwanym, umowę kredytu hipotecznego (...) nr (...) (...)- (...) na kwotę 92.497,57CHF denominowanego do waluty CHF, na okres 30 lat., oprocentowanego stawką LIBOR. Celem kredytowania była spłata wcześniejszego kredytu hipotecznego (...) z dnia 21.02.2006r. oraz dowolny cel konsumpcyjny i koszty inwestycji związane z rozbudową domu jednorodzinnego (§2ust1 k-33). Umowa została sporządzona na podstawie wzorca banku, wskazano w niej min. że kwota kredytu – na finansowanie zobowiązań w kraju zostanie wypłacona w walucie polskiej, według kursu kupna dewiz obowiązującego w (...) (wg aktualnej Tabeli kursów) w dniu realizacji zlecenia płatniczego (§5 ust.3pkt2 k-34) Spłata nastąpi w miesięcznych ratach annuitetowych do 15.09.2037r. w drodze potrącania przez bank z rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego kredytobiorców, potrącanie środków z rachunku w walucie polskiej następuje w wysokości stanowiącej równowartość kwoty raty w walucie wymienialnej wg obowiązującego w (...) SA w dniu wymagalności kursu sprzedaży dla dewiz (§12ust 4 oraz §13ust1i7umowy k-37-38) [umowa § 2 pkt 1-2; §5 pkt2; §6; §12 pkt 1-2; § 13 pkt1i7 k-23-25]. Składając wniosek kredytowy w dniu 9.08.2007r. powodowie podpisali zawarte w nim oświadczenie, wg którego nie skorzystali z przedstawionej w pierwszej kolejności oferty w walucie polskiej, dokonali wyboru oferty w walucie wymienialnej mając pełną świadomość ryzyka związanego z kredytami w walucie wymienialnej, w przypadku wzrostu kursu walut podwyższeniu podlega zarówno rata spłaty jak i kwota zadłużenia wyrażona w walucie polskiej, … zostali poinformowani o ryzyku zmiany stóp procentowych w razie wzrostu stopy referencyjnej ulega podwyższeniu oprocentowanie, które powoduje wzrost raty, przyjmują ryzyko zmiany kursów walutowych [wniosek kredytowy k- 203-206].
Wszystkie formalności zostały przeprowadzone w oddziale banku. Powodowie poszukiwali środków na dokończenie inwestycji budowy domu jednorodzinnego. W trakcie spotkań z doradcą kredytowym nie przekazano szczegółowej informacji o ryzyku kursowym, nie wyjaśniono wpływu wahań kursowych na wysokość kapitału do spłaty i raty kredytowej, a w szczególności nie uświadomiono, że przy zobowiązaniach długoterminowych wzrost wartości waluty obcej i deprecjacja waluty PLN objęte ryzykiem kursowym mogą powodować, że raty kredytu okażą się trudne lub niemożliwe do udźwignięcia. Nie przedstawiono symulacji obrazujących takie zmiany. Wskazywano, że waluta CHF jest stabilna. Powodowie nie mieli świadomości, o możliwości jakiegokolwiek negocjowania warunków umowy, nie zostali o tym poinformowani, nie poinformowano o dotychczasowym kształtowaniu się kursu CHF. Wskazano, że bank stosuje własne tabele kursowe. Żadne postanowienia umowne nie były indywidualnie uzgadniane z wyjątkiem tych, które dotyczyły wysokości kredytu i czasu spłaty. Poinformowano powodów, że otrzymają kredyt w złotówkach i będą spłacali w złotówkach. Na ostatnim spotkaniu powodowie zapoznali się z treścią umowy i ją podpisali. Dokumenty zostały przygotowane wcześniej. Powodów nie poinformowano, że spłata kredytu może nastąpić w CHF, w przygotowanej wg wzorca banku umowie nie zawarto takiej możliwości. Wniosek kredytowy również nie przewidywał takiej opcji. Podobnie umowa kredytu hipotecznego (...) z 21.02.2006r. denominowanego do CHF oraz aneks do tej umowy z 29.01.2007r. nie przewidywały takiej możliwości [umowa k-46-57; aneks z 29.01.2007r k-57-58]. Nie przedstawiono również informacji, że w tym czasie w banku obowiązywał „ regulamin zawierania i wykonywania umów o przeprowadzenie natychmiastowych transakcji wymiany walut w (...) umożliwiający negocjację kursu wypłaty kredytu [zeznania powoda k-235-236, zeznania powódki k-236]. Kredyt wypłacono 18.07.2008r. W dniu 10.07.2008 strony zawarły aneks do umowy, w którym podwyższono kwotę kredytu o 12.923,24CHF, wprowadzono dodatkowe zabezpieczenia spłaty w postaci weksla in blanco, opłacenia składki ubezpieczenia kwoty podwyższenia kredytu, złożenia opłaconego wniosku o wpis hipotek na rzecz banku [aneks k-57-58]. Powodowie w okresie do 19.11.2020 spłacili 179.437,82zł [zaświadczenie k-59-67].
Powyższy stan faktyczny ustalono w oparciu o powołane wyżej dokumenty i zeznania powodów. Zeznania świadka B. R. [k-278-279] mają dla sprawy drugorzędne znaczenie, świadek nie pamiętała czy miała kontakt z powodami i czy brała udziału przy podpisywaniu umowy. Na umowie nie ma jej podpisu. Z Aneksu wynika, że była osobą, która podpisała go w imieniu banku. Nie pamiętała przebiegu rozmów z klientami, obowiązków doradcy. Przedłożone przez pozwanego dokumenty (na płycie CDk-220) nie wnoszą istotnych elementów do oceny sprawy. Opinia dr T. jest podstawą stanowiska banku i interpretacji przepisów, regulamin zawierania i wykonywania umów o przeprowadzenie natychmiastowych transakcji wymiany zawiera zapisów istotnych do interpretacji umowy, pisma okólne są wytycznymi dla pracowników banku w zakresie postepowania z klientami. Żaden z dokumentów nie zawiera informacji o możliwości spłaty kredytu w walucie kredytu.
SĄD ZWAŻYŁ
Zgodnie z art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. prawo bankowe przez umowę kredytu bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwotę środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel, a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu. Należy wskazać, że w świetle utrwalonego poglądu w orzecznictwie i doktrynie, umowy kredyt indeksowany do waluty obcej były, w czasie zawarcia spornej umowy, dopuszczalne w świetle zasady swobody zawierania umów z art. 353 1 kc.
Analiza spornej umowy kredytu przez pryzmat art. 385 1 §1kc prowadzi do wniosku, że w nie doszło do jej skutecznego zawarcia z uwagi na rażące naruszenie interesów powodów jako konsumentów poprzez niekorzystne ukształtowanie ich sytuacji ekonomicznej na skutek nieusprawiedliwionej i niekorzystnej dysproporcji praw i obowiązków. Zgodnie z art. 385 1 §1kc postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny.
W pierwszym rzędzie należy dokonać oceny czy umowa zawierała niedozwolone postanowienia, jaki miały charakter, czy określały główne świadczenia stron.
Powodowie w pierwszej kolejności zarzucili, że zawarte w umowie, klauzule ryzyka walutowego (klauzule ustalania kursu wymiany) są abuzywne. W tym względzie należy zwrócić uwagę na treść następujących wyroków Trybunału Sprawiedliwości: z 30 kwietnia 2014r C-26/13; z 20 września 2017 r. C-186/16; z 20 września 2018r. C-51/17; z 14 marca 2019 r. C-118/17 oraz z dnia 3 października 2019 r. C-260/18. Orzeczenia te zapadły na tle umów kredytu zawartych z konsumentami i zawierających ryzyko walutowe (kredytu indeksowanego, denominowanego lub wprost kredytu walutowego). W ocenie TSUE nie jest możliwe odrywanie klauzuli ryzyka walutowego (wyrażonej czy to przez indeksację czy też denominację) od mechanizmu przeliczania waluty krajowej na walutę obcą i Trybunał Sprawiedliwości konsekwentnie kwalifikuje klauzule dotyczące ryzyka wymiany, do których zalicza także sposób ustalania kursu wymiany, jako klauzule określające główny przedmiot umowy kredytu. W wyroku z 20 września 2017r. C-186/16 dokonał wykładni art. 4 ust 2 dyrektywy Rady 93/13 z 5.04.1993r. W uzasadnieniu wyroku C- 260/18 (pkt 44 wyroku)Trybunał ponownie potwierdził swoje stanowisko w odniesieniu do kredytu indeksowanego, że klauzule dotyczące ryzyka wymiany określają główny przedmiot umowy. Orzeczenia te są wiążące dla Sądu Polskiego. Stosując prounijną wykładnię art. 385 1 § 1 k.c. w zw. z art. 4 i 6 art. dyrektywy 93/13 przyjęto więc, że kwestionowane przez powodów postanowienia umowy kredytu, które wprowadzają ryzyko kursowe (ryzyko wymiany) przez mechanizm denominacji, stanowią klauzulę określającą główne świadczenia stron ( essentialia negotii). Tym samym w dalszym etapie rozważań, w świetle art. 385 1 §1kc, konieczna jest ocena czy określone w spornej umowie i stanowiące główne świadczenia stron klauzule ryzyka walutowego zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, co skutkowałoby związaniem stron umową.
Umowa kredytowa w §5ust 4i5, §7ust6, § 13ust7; §19pkt1i2 oraz § 22ust1i2 zastrzega warunki ustalania kursu waluty do przeliczenia świadczenia do kompetencji banku odsyłając do kursów walut zawartych w "Tabeli kursów”. Prawo Banku do ustalania kursu waluty nie doznaje żadnych umownych ograniczeń w postaci skonkretyzowanych, obiektywnych kryteriów zmian stosowanych kursów walutowych. Bank swobodnie ustalał, według tylko sobie znanych zasad, kursy walut, mając nieograniczone prawo kształtowania raty. Jest to równoznaczne z prawem dowolnego kształtowania wysokości świadczeń głównych (wysokości raty i całej należności) w czasie trwania stosunku prawnego. Co prawda kwota udzielonego kredytu została wyrażona w CHF i tym samym została określona jednoznacznie. Jednakże na skutek tego, że bank jednostronnie narzucił wypłatę kredytu w PLN wg ustalonego przez siebie kursu oraz spłatę kredytu w ratach po przeliczeniu ich na PLN, wg ustalanego przez siebie kursu, powodowie nie znali i nie mogli ustalić wysokości głównego świadczenia, które mają spłacić ani wysokości raty. Twierdzenia pozwanego, że powodowie mieli możliwość wypłaty kredytu w PLN wg uzgodnionego indywidualnie kursu wymiany oraz możliwość spłaty kredytu w CHF nie zostały wykazane. Nie wynikają z żadnego dokumentu złożonego do sprawy, ani z zeznań świadka- który nie miał kontaktu z powodami i nie mógł odnieść się do okoliczności zawarcia ich kredytu. Tym samym nie można mówić o jednoznacznym określeniu głównego świadczenia. Umowa powoduje swoistą nierówność informacyjną stron. Powodowie jako konsumenci, na podstawie treści umowy, w chwili jej zawarcia, nie byli w stanie oszacować całości kwoty, którą będą musieli spłacić w przyszłości, a o poziomie zadłużenia ratalnego [wysokości raty], dowiadywali się dopiero w związku z podjęciem odpowiedniej sumy z ich rachunku. Jest to nie do zaakceptowania, w tym zakresie umowa kształtuje prawa i obowiązki powodów w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco narusza ich interesy w rozumieniu art. 385 1 kc.
Dodatkowym naruszeniem dobrych obyczajów i rażącym naruszeniem usprawiedliwionych interesów pozwanych jako konsumentów jest zastrzeżenie dwóch różnych kursów wymiany: kursu kupna dla przeliczenia wypłaconego przez bank kredytu, zaś kursu sprzedaży dla obliczania rat spłacanego kredytu. Powoduje to nieuzasadnione korzyści kosztem konsumenta i narusza równorzędność stron umowy przez nierównomierne rozłożenie uprawnień i obowiązków między partnerami stosunku obligacyjnego. Należy wskazać również, że nie jest wystarczające określenie we wniosku kredytowym, że powodowie „ nie skorzystali z przedstawionej w pierwszej kolejności oferty w walucie polskiej, dokonali wyboru oferty w walucie wymienialnej mając pełną świadomość ryzyka związanego z kredytami w walucie wymienialnej, w przypadku wzrostu kursu walut podwyższeniu podlega zarówno rata spłaty jak i kwota zadłużenia wyrażona w walucie polskiej, … zostali poinformowani o ryzyku zmiany stóp procentowych w razie wzrostu stopy referencyjnej ulega podwyższeniu oprocentowanie, które powoduje wzrost raty, przyjmują ryzyko zmiany kursów walutowych”. Bank naruszył obowiązek rzetelnego poinformowania konsumentów. Powinien przedstawić pełną informację umożliwiającą podjęcie racjonalnej decyzji o długofalowych skutkach, w tym przedstawić wahania kursów wymiany i ryzyko związane z zaciągnięciem kredytu w walucie obcej, klarownie wyjaśnić, jak na wysokość raty kredytu wpłynęłaby silna deprecjacja kursu waluty krajowej, a także wyjaśnić, że ryzyko kursowe z ekonomicznego punktu widzenia może okazać się trudne do udźwignięcia w przypadku dewaluacji waluty. Pouczenie takie nie miało miejsca. Powodowie nie mieli realnej możliwości oddziaływania na treść postanowień umownych, nie zostały indywidualnie uzgodnione.
Argumentacja pozwanego odwołująca się do faktycznego stosowania kursów nie odbiegających od rynkowych nie ma znaczenia dla oceny abuzywności postanowień umownych. Ocena jest niezależna od sposobu wykonywania umowy. Powoduje to, że umowa stron nie wiąże. Skutek nieważności nie został również zniwelowany przez nowelę art. 69 Pr. bank wprowadzająca z dniem 26 sierpnia 2011 roku regulację wyrażoną w ust. 2 pkt 4a tej ustawy. Ustawa weszła w życie po zawarciu umowy.
Powodowie poinformowani przez Sąd na rozprawie w dniu 29.07.2021r. o obowiązkach i możliwych negatywnych dla nich konsekwencjach związanych z ustaleniem nieważności umowy oświadczyli, że nie chcą jej utrzymania w mocy. Skoro nie doszło do skutecznego zawarcia umowy z uwagi na naruszenie normy art. 385 1 §1kc żądanie ustalenia nieważności umowy jest uzasadnione.
Zgodnie z art. 189kpc powód może żądać ustalenia istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa gdy ma w tym interes prawny. Interes prawny w ustaleniu występuje tylko wówczas gdy istnieje obiektywna potrzeba ochrony prawnej. Zgodnie z powszechnie przyjętym w doktrynie i orzecznictwie poglądem, interes prawny nie istnieje, gdy możliwe jest wytoczenie powództwa dalej idącego w swych skutkach. W niniejszej sprawie powodowie mają interes prawny w żądaniu ustalenia. Umowa została zawarta na 30 lat, okres ten nie upłynął. Żądanie ustalenia jej nieważności, niezależnie od żądania zapłaty tytułem wzbogacenia, gwarantuje im pewność swojej sytuacji prawnej na przyszłość. Samo żądanie zapłaty nie gwarantowałoby takiej pewności prawnej. Do rozliczeń stron zastosowanie znajdą przepisy art. 405-411k.c. regulujące bezpodstawne wzbogacenie. Zgodnie z art. 405kc kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe zwrotu jej wartości. Obowiązkiem stron umowy kredytu jest wzajemne zwrócenie świadczeń. Roszczenia stron mają charakter odrębny (niezależny), co oznacza, że nie ulegają automatycznie wzajemnej kompensacji i konsument może żądać zwrotu w całości spłaconych rat kredytu niezależnie od tego, czy i w jakim zakresie jest dłużnikiem banku z tytułu zwrotu nienależnie otrzymanej kwoty kredytu. [uchwała SN z 7.05.2021 IIICZP 6/21]. Powodowie domagali się zasądzenia kwoty 197.437,82zł która obejmuje świadczenia uiszczone przez powodów na rzecz pozwanego w do 19.11.2020r. Żądanie jest więc uzasadnione.
Zarzut przedawnienia roszczenia jest bezzasadny. W sytuacji żądania ustalenia nieważności umowy konsumenckiego kredytu indeksowanego do waluty obcej i zwrotu bezpodstawnego wzbogacenia z tytułu nienależnie uiszczonych rat, całkowita bezskuteczność umowy kredytu staje się trwała (definitywna) wtedy, gdy należycie poinformowany o niedozwolonym charakterze postanowienia (bez którego umowa nie może wiązać) i jego konsekwencjach konsument nie wyraził świadomej i wolnej zgody na postanowienie, a jeżeli utrzymanie umowy jest możliwe po jej uzupełnieniu - sprzeciwił się temu uzupełnieniu [uchwała SN z 7.05.2021 IIICZP 6/21]. Tym samym dopiero z tym momentem można mówić o wymagalności roszczenia i rozpoczęciu biegu przedawnienia.
Na zasadzie art. 235 2 §1pkt2 kpc pominięto dowód z opinii biegłego z zakresu bankowości i finansów. Wobec ustalenia nieważności umowy dowód stał się nieprzydatny.
Na zasadzie art. 224§3kpc zamknięto rozprawę na posiedzeniu niejawnym i w pkt1 na mocy art. 189kpc ustalono, że umowa kredytu hipotecznego (...) nr (...) (...)- (...) z dnia 28.09.2007 zawarta pomiędzy stronami jest nieważna, w pkt 2 na zasadzie art. 405kc uwzględniono żądanie zapłaty. O odsetkach orzeczono na zasadzie art. 481kc, zasądzono je od dnia wyrokowania. Całkowita bezskuteczność umowy kredytu staje się trwała (definitywna) wtedy, gdy należycie poinformowany o niedozwolonym charakterze postanowienia (bez którego umowa nie może wiązać) i jego konsekwencjach konsument nie wyraził świadomej i wolnej zgody na postanowienie, a jeżeli utrzymanie umowy jest możliwe po jej uzupełnieniu - sprzeciwił się temu uzupełnieniu [uchwała SN z 7.05.2021 IIICZP 6/21]. Powodów poinformowano na ostatnim terminie rozprawy. Tym samym odsetki należą się od wyrokowania. W pkt 3 oddalono powództwo co do odsetek w pozostałym zakresie. W pkt 4 na zasadzie art. 98 kpc zasądzono koszty postepowania opłatę od pozwu i wynagrodzenie pełnomocnika wg minimalnej stawki.