Wyrok z 22 lipca 2025, sygn. I C 744/24
Pokaż pozostałe podstawy prawne (6)
Sygn. akt: I C 744/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 22 lipca 2025 r.
Sąd Okręgowy w Olsztynie I Wydział Cywilny
w składzie: Przewodniczący: sędzia Juliusz Ciejek
Protokolant: starszy sekretarz sądowy Anna Kosowska
po rozpoznaniu w dniu 22 lipca 2025 r. w Olsztynie
na rozprawie
sprawy z powództwa J. S. i E. S.
przeciwko(...) (...) Bank S.A. (...) W.
o ustalenie
I. odmawia odrzucenia pozwu,
II. ustala, że umowa kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do waluty obcej datowana na 06.06.2006 r., zawarta przez powodów z (...) Bank S.A. w K. – (...) Oddział w Ł. (poprzednikiem prawnym pozwanego) jest ex tunc nieważna,
III. zasądza od pozwanego na rzecz powodów kwotę 9.134 (dziewięć tysięcy sto trzydzieści cztery) zł tytułem zwrotu kosztów procesu w tym kwotę 8.134 (osiem tysięcy sto trzydzieści cztery) zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty.
Sygn. akt I C 744/24
UZASADNIENIE
Pozwem wniesionym w dniu 30 kwietnia 2024 r. przeciwko Syndykowi Masy Upadłości (...) Bank S.A. w upadłości z siedzibą w W. powodowie J. S. i E. S. domagali się:
1) ustalenia, że umowa kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do waluty obcej datowana na 06.06.2006 r., zawarta przez powodów z (...) Bank S.A. w K. – (...) Oddział w Ł. (poprzednikiem prawnym pozwanego) jest ex tunc nieważna, ewentualnie,
2) ustalenie, że powodowie ex tunc nie są związani następującymi postanowieniami umowy kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do waluty obcej datowanej na 06.06.2006 r., zawartej przez powodów z (...) Bank S.A. w K. – (...) Oddział w Ł. (poprzednikiem prawnym pozwanego):
- słowami „indeksowanego do waluty obcej” w tytule umowy,
- słowami „indeksowanego kursem (...) w § 1 ust. 1 umowy,
- § 2 ust. 2, § 4 ust. 2,
- § 4 ust. 3 w części w jakiej zobowiązuje kredytobiorców do płacenia rat w kwotach wg aktualnego harmonogramu spłat,
wiążące strony w pozostałym zakresie łącznie z § 6 ust. 1 oraz ustalenie, że powodowie nie są ex tunc związani w całości postanowieniami aneksu nr (...) do powyższej umowy datowanej na 29.05.2020 r.
Ponadto, wnieśli o zasądzenie od pozwanego na swoją rzecz wynikającej z norm przepisanych kwoty tytułem zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego powodów z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, o których stanowi art. 98 § 1 1 k.p.c.
W uzasadnieniu wskazali, że przy zawarciu spornej umowy działali jako konsumenci w rozumieniu art. 22 1 k.c. Za abuzywne należy uznać w szczególności zawarte w spornej umowie klauzule przeliczeniowe w § 2 ust. 2 i § 4 ust. 2 spornej umowy. Wynika to z faktu, że w umowie nie uregulowano transparentnych, wiążących bank, niemożliwych do zmiany bez aneksowania, reguł ustalania przez bank kursów kupna i sprzedaży (...) w swojej tabeli. Konsekwencją bezskuteczności klauzul przeliczeniowych jest upadek całej indeksacji. Tym samym brak możliwości wykonywania zamierzonej przez strony umowy uzasadnia uznanie jej za całkowicie nieważną (bezskuteczną). (pozew k. 4-18v.)
W odpowiedzi na pozew pozwany Syndyk masy upadłości (...) Bank S.A. w upadłości z siedzibą w W. wniósł o:
- na podstawie art. 199 § 1 pkt 2) kodeksu postępowania cywilnego o odrzucenie pozwu w całości z uwagi na trwające postępowanie upadłościowe, w którym wierzycielom przysługuje prawo zgłoszenia wierzytelności do syndyka masy upadłości,
- ewentualnie, na wypadek nieuwzględnienia powyższego wniosku, wniósł o przekazanie sprawy syndykowi masy upadłości jako zgłoszenie wierzytelności w postępowaniu upadłościowym,
- ewentualnie, oddalenie powództwa w całości jako oczywiście bezzasadnego,
- na mocy art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. oraz art. 145 ust. 1 prawa upadłościowego zawieszenie postępowania do czasu wyczerpania trybu związanego z ustaleniem listy wierzytelności w toku prowadzonego wobec (...) postępowania upadłościowego,
- zasądzenie od powodów na rzecz pozwanego zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych wraz z kwotą 17 złotych tytułem uiszczonej opłaty skarbowej od dokumentu pełnomocnictwa oraz ustawowymi odsetkami za opóźnienie, zgodnie z art. 98 § 1 1 k.p.c.
Przyznał, że strony zawarły umowę kredytu indeksowanego do (...). Wskazał, że umowa nie jest sprzeczna z art. 69 ust. 1 prawa bankowego oraz art. 353 1 k.c. Ponadto, w ocenie pozwanego umowa nie zawiera niedozwolonych postanowień umownych w rozumieniu art. 385 1 § 1 k.c. Umowa kredytu nie naruszała zasad współżycia społecznego, dobrych obyczajów czy zasady swobody umów. Ponadto, nie doszło do naruszenia interesów konsumentów.
(odpowiedź na pozew k. 117-126)
Sąd oddalił wniosek pozwanego o przekazanie sprawy syndykowi oraz zawieszenie postępowania.
(protokół rozprawy – k. 207)
Sąd ustalił następujący stan faktyczny:
Powodowie potrzebowali środków finansowych na dokończenie budowy domu w celu zaspokojenia jej potrzeb mieszkaniowych. Wobec powyższego zwrócili się do poprzednika prawnego pozwanego z wnioskiem o udzielenie kredytu.
(dowód: zeznania powodów – k. 206v-207)
Powodowie zawarli z (...) Bank S.A. w K. (...) Oddział w Ł. umowę kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do (...). Umowa sporządzona została w dniu 6 czerwca 2006 r., a podpisana przez strony w dniu 8 czerwca 2006 r.
Zgodnie z zawartą umową Bank zobowiązał się udzielić powodom kredytu w kwocie 132.626,26 zł indeksowanego kursem (...) w warunkach określonych w niniejszej umowie kredytowej oraz „Regulaminie do umowy kredytu hipotecznego” stanowiącym integralną część umowy (§ 1 ust. 1 umowy). Kredyt był przeznaczony na pokrycie części kosztów budowy domu mieszkalnego, uiszczenie składki z tytułu ubezpieczenia od ryzyka utraty wartości nieruchomości oraz od ryzyka utarty pracy (§ 1 ust. 3 i 4 umowy).
Umowa zawarta została na okres 360 miesięcy w formie rat równych kapitałowo–odsetkowych (§ 1 ust. 2 umowy).
Kredyt bank wypłacał bezgotówkowo transzach na rachunki podmiotów wskazanych we wniosku o wypłatę, o ile nie jest było sprzeczne z postanowieniami umowy – w terminach i wysokościach określonych w umowie kredytowej (§ 2 ust. 1 umowy). Zgodnie z § 2 ust. 2 umowy wypłata kredytu lub każdej transzy kredytu kwota wypłaconych środków była przeliczana na walutę, do której indeksowany jest kredyt według kursu kupna walut określonego w „Bankowej tabeli kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut obcych” obowiązującego w dniu uruchomienia środków. Uruchomienie kredytu lub transzy miał nastąpić w terminie 5 dni roboczych od złożenia wniosku wraz z dokumentacją, o której mowa w umowie lub regulaminie (§ 2 ust. 3 zdanie pierwsze umowy).
Spłata kredytu została zabezpieczona hipoteką kaucyjną w złotych polskich do kwoty stanowiącej 170% kwoty kredytu określonej w § 1 ust. 1 nieruchomości (§ 8 ust. 1 umowy).
W myśl § 6 ust. 1 umowy oprocentowanie kredytu miało zmienny charakter i na dzień sporządzenia umowy wynosiło 2,27 % w skali roku, na które składa się suma obowiązującej stawki (...) i stałej marży Banku, która wynosi 1,25 %. Zgodnie z § 14 ust. 1 regulaminu stawka (...) została przewidziana dla kredytu indeksowanego do franka szwajcarskiego.
Spłata wszelkich zobowiązań miała być dokonywana w złotych na rachunek pomocniczy określony w każdorazowym harmonogramie spłat kredytu (§ 4 ust. 1 umowy). Wysokość zobowiązania miała być ustalana jako równowartość wymaganej spłaty wyrażonej w walucie indeksacyjnej – po jej przeliczeniu według kursu sprzedaży walut określonego w „Bankowej tabeli kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut obcych” do waluty wyrażonej w umowie – obowiązującego w dniu spłaty (§ 4 ust. 2 umowy).
W § 2 regulaminu zostało zdefiniowane pojęcie „Bankowa Tabela kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut, zwana Tabelą Kursów” jako tabela sporządzana przez merytoryczną komórkę Banku na podstawie kursów obowiązujących na rynku międzybankowym w chwili jej sporządzania i po ogłoszeniu kursów średnich przez NBP; tabela jest sporządzana o godz. 16.00 każdego dnia roboczego i obowiązuje przez cały następny dzień roboczy.
Powodowie, w § 4 ust. 3 umowy oświadczyli, że są świadomi ryzyka kursowego, związanego ze zmianą kursu waluty indeksacyjnej w stosunku do złotego, w całym okresie kredytowania i akceptują to ryzyko.
Regulamin do umowy przewidywał w § 19 ust. 5, że w przypadku kredytu indeksowanego w walucie obcej kwota raty spłaty obliczona jest według kursu sprzedaży dewiz obowiązującym w Banku na podstawie obowiązującej w Banku (...) z dnia wpływu środków.
(dowód: umowa kredytu hipotecznego k. 24-28, regulamin produktu – k. 29-45, wydruk KW nr (...) – k. 79-84, zeznania powodów – k. 206v-207)
Umowa nie była indywidulnie negocjowana przez strony.
(dowód: zeznania powodów – k. 206v-207)
Kredyt został wypłacony powodom zgodnie z złożoną dyspozycją wypłaty. Powodowie spłacali kredyt w walucie PLN.
(dowód: historia zadłużenia – k. 52-54, wyciąg – k. 55-72, historia indeksów – k. 73-77, historia rat i odsetek – k. 78, zeznania powodów – k. 206v-207)
Powodowie podpisali następujące aneksy do umowy kredytu:
- w dniu 20.06.2006 r. aneks nr (...) w przedmiocie oprocentowania kredytu,
- w dniu 29.06.2010 r. aneks nr (...) w przedmiocie zmiany postanowień dotyczących spłaty rat kredytu według średniego kursu waluty określonego przez NBP,
- w dniu 27.01.2015 r. aneks nr (...) w przedmiocie zabezpieczenia hipotecznego.
(dowód: aneks nr (...) z dnia 20.06.2006 r. k. 46, aneks nr (...) z dnia 29.06.2010 r. – k. 47-49, aneks nr (...) z dnia 27.01.2015 r. – k. 50-51)
Nieruchomość miała na celu zaspokojenie potrzeb powodów i ich dzieci. Powodowie wynajmowali jeden pokój w okresie letnim przez okres 2-3 lat. Powodowie nie prowadzili działalności gospodarczej.
(dowód: zeznania powodów – 206v-207)
(...) Bank S.A. w upadłości z siedzibą w W. jest następcą prawnym (...) Bank S.A. DomBank Hipoteczny Oddział w Ł. z siedzibą w K..
(dowód: okoliczność bezsporna)
W dniu 20.07.2023 r. Sąd Rejonowy dla m.st. (...) w W., XVIII Wydział Gospodarczy postanowieniem w sprawie o sygn. akt (...)ogłosił upadłość (...) Bank S.A.
(dowód: okoliczność bezsporna)
Sąd zważył, co następuje:
Roszczenie powodów o ustalenie, że umowa kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do waluty obcej datowana na 06.06.2006 r., zawarta przez powodów z (...) Bank S.A. w K. – (...) Oddział w Ł. (poprzednikiem prawnym pozwanego) jest ex tunc nieważna, uznano za zasadne. W ocenie Sądu, mimo, że sama konstrukcja umowy nie jest sprzeczna z prawem lub zasadami współżycia społecznego, to jednak zawiera ona postanowienia niedozwolone, których eliminacja skutkuje obiektywnym brakiem możliwości jej wykonania przez obie strony zgodnie z jej istotą.
Sąd dokonał ustaleń faktycznych w sprawie w oparciu o załączone do akt i niekwestionowane przez strony dokumenty oraz zeznania powodów nie stwierdzając podstaw do podważenia ich wiarygodności.
Powodowie w pierwszym rzędzie domagali się ustalenie, że umowa kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do waluty obcej datowana na 06.06.2006 r., zawarta przez powodów z (...) Bank S.A. w K. – (...) Oddział w Ł. (poprzednikiem prawnym pozwanego) jest ex tunc nieważna. Tytułem żądania ewentualnego powodowie żądali ustalenia, że powodów nie wiążą słowa „indeksowanego do waluty obcej” w tytule umowy, „indeksowanego kursem (...) w § 1 ust. 1 umowy oraz § 2 ust. 2, § 4 ust. 2, § 4 ust. 3 w części w jakiej zobowiązuje kredytobiorców do płacenia rat w kwotach wg aktualnego harmonogramu spłat.
W pierwszej kolejności należy wskazać, że postępowania sądowe dotyczące ustalenia, że umowa kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do waluty obcej datowana na 06.06.2006 r. jest nieważna, mimo ogłoszenia upadłości pozwanego może być kontynuowane. Należy podkreślić, że przedmiotem niniejszego postępowania jest roszczenia oparte na przepisie art. 189 k.p.c., które nie jest wierzytelnością w rozumieniu art. 236 ustawy prawo upadłościowe. Z tego względu powodowie nie mogą w toku postępowania upadłościowego dokonać skutecznego zgłoszenia wierzytelności w zakresie żądania ustalenia nieistnienia stosunku prawnego. Tego rodzaju żądanie nie zostanie uwzględnione na liście wierzytelności, w żadnej z kategorii. Jednocześnie wskazać należy, że przepis art. 144 ustawy prawo upadłościowe nie stoi na przeszkodzie rozpoznaniu niniejszej sprawy cywilnej.
Sposób przeprowadzenia postępowania restrukturyzacyjnego (...) Bank S. A., polegający na przeniesieniu aktywów do (...) S.A., a pozostawieniu kredytów „frankowych” w G. (...) Bank oznacza wyłączenie w praktyce z masy upadłości istotnych aktywów. W tej sytuacji pozbawienie konsumentów możliwości procesowego ustalenia ich sytuacji prawnej przez niekorzystną dla nich interpretację prawa upadłościowego doprowadzi do naruszenia ich praw.
Wobec powyższego Sąd oddalił wniosek pozwanego o zawieszenie postępowania oraz o przekazanie sprawy syndykowi.
Rozważyć należy również zasadność zarzutu pozwanego dotyczącego braku dopuszczalności drogi sądowej, a tym samym odrzucenia pozwu na podstawie art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c. Jak już zostało wskazane wcześniej żądanie niepieniężne będące przedmiotem tego procesu dotyczy masy upadłości, jednakże nie może być ono skutecznie dochodzone w postępowaniu upadłościowym – brak możliwości zgłoszenia roszczenia na liście wierzytelności. Powodom przysługuje droga sądowa w niniejszej sprawie, a jak wspomniano przepis art. 144 ustawy prawo upadłościowe temu się nie sprzeciwia. Wobec powyższego, Sąd odmówił odrzucenia pozwu, o czym orzekł w trybie art. 222 k.p.c. jak w punkcie I sentencji wyroku.
Powodowie mają interes prawny w wystąpieniu z żądaniem pozwu, a polega on na tym, że w istocie domagają się definitywnego usunięcia niepewności prawnej co do istnienia nawiązanego na podstawie umowy stosunku prawnego lub jego treści w przypadku wyeliminowania niektórych ich postanowień z uwagi na ich niedozwolony charakter. W przypadku umowy długoterminowej, jakim jest objęta pozwem umowa kredytu, żądanie zwrotu kwot wypłaconych lub wpłaconych może wynikać z różnych przyczyn, zatem samo rozstrzygnięcie o uwzględnieniu lub oddaleniu żądania zapłaty na tle takiej umowy nie zawsze wyeliminuje wątpliwości co do jej istnienia lub treści. W świetle aktualnego orzecznictwa Sądu Apelacyjnego w Białymstoku jak i Sądu Najwyższego powyższa kwestia nie budzi wątpliwości.
Zasadnicze postanowienia umowy w ocenie Sądu spełniają przesłanki z art. 69 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (w brzmieniu obowiązującym w dacie jej zawarcia) i pozwalają na uznanie jej za umowę kredytu bankowego. Znane są bowiem strony umowy, kwota i waluta kredytu, cel, na jaki został udzielony, zasady i termin jego spłaty (ratalnie), wysokość oprocentowania i zasady jego zmiany (suma stałej marża i zmiennej stopy referencyjnej) oraz inne niezbędne warunki wynikające z art. 69 ust. 2 powołanej ustawy.
Oceny postanowień ww. umowy nie zmienia fakt, że kwota udzielonego kredytu miała być indeksowana kursem waluty obcej przez przeliczenie wysokości sumy kredytowej wypłaconej w walucie polskiej na walutę obcą, ustalenie rat spłaty w walucie obcej i następnie przeliczanie wartości konkretnych spłat dokonywanych w walucie polskiej na walutę obcą i odpowiednie do tego określanie wysokości pozostałego do spłaty zadłużenia w tej właśnie walucie ( (...)).
Art. 358 ( 1) § 2 k.c. wprost przewiduje możliwość zastrzeżenia w umowie, że wysokość zobowiązania, którego przedmiotem od początku jest suma pieniężna, zostanie ustalona według innego niż pieniądz miernika wartości. W orzecznictwie sądowym zgodnie przyjmuje się przy tym, że w omawianym przepisie chodzi o pieniądz polski, a innym miernikiem wartości może być również waluta obca (vide: wyroki SN w sprawie (...), uzasadnienie wyroku SN w sprawie(...)).
Umowa stron zawiera zatem elementy przedmiotowo istotne, które mieszczą się w konstrukcji umowy kredytu bankowego i stanowią jej w pełni dopuszczalny oraz akceptowany przez ustawodawcę wariant, o czym świadczy nadto wyraźne wskazanie tego rodzaju kredytów (indeksowanych i denominowanych) w treści art. 69 ust. 2 pkt 4a i ust. 3 prawa bankowego oraz wprowadzenie art. 75b prawa bankowego, na podstawie nowelizacji tej ustawy, które to zmiany weszły w życie z dniem 26 sierpnia 2011 r.
Nadto umowa stron jest dopuszczalna w świetle treści art. 353 1 k.c., zgodnie z którym strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego.
Ryzyko zmiany kursu waluty obcej przyjętej jako miernik wartości świadczenia w walucie polskiej z zasady może wywoływać konsekwencje dla obu stron – w przypadku podwyższenia kursu podwyższając wartość zobowiązania kredytobiorcy w stosunku do pierwotnej kwoty wyrażonej w walucie wypłaty, a w przypadku obniżenia kursu - obniżając wysokość jego zadłużenia w tej walucie, a tym samym obniżając wysokość wierzytelności Banku z tytułu spłaty kapitału kredytu w stosunku do kwoty wypłaconej.
Trudno zatem uznać, aby konstrukcja umowy kredytu indeksowanego kursem waluty obcej była sprzeczna z prawem lub zasadami współżycia społecznego, skoro ryzyko takiego ukształtowania stosunku prawnego obciąża co do zasady obie strony. Nie ma również przeszkód, by strony w umowie określiły sposób ustalania kursu dla uniknięcia wątpliwości na tym tle w toku wykonywania umowy. Zamieszczenie postanowień w tym zakresie samo w sobie nie narusza zatem przepisów prawa, zasad współżycia społecznego, ani nie jest sprzeczne z naturą zobowiązania kredytowego.
Ustalony w umowie z konsumentem sposób ustalania kursu waluty indeksacyjnej przyjmowanego do rozliczeń umowy może natomiast być przedmiotem oceny, czy nie stanowi postanowienia niedozwolonego. W związku ze stanowiskiem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej ( (...)), zajętym w wyroku z dnia 3 października 2019 r. w sprawie (...) na tle wykładni dyrektywy (...), i podtrzymanym tam poglądem dotyczącym natury klauzul wymiany (indeksacyjnych), które wprowadzając do umów kredytowych ryzyko kursowe, określają faktycznie główny przedmiot umowy (pkt 44 powołanego wyroku), postanowienia w tym zakresie podlegają kontroli w celu stwierdzenia, czy nie mają charakteru niedozwolonego, jeżeli nie zostały sformułowane jednoznacznie (art. 385 ( 1) § 1 zd. drugie k.c.). W przypadku uznania ich za niedozwolone konieczne staje się również rozważenie skutków tego stanu rzeczy.
Nie ulega wątpliwości, że powodowie zawarli umowę jako konsumenci w rozumieniu art. 22 1 k.c. Z umowy kredytu wynika, że powodowie zaciągnęli kredyt na cele mieszkaniowe. Powód zeznał „Dom przeznaczony był przede wszystkim na zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych mojej rodziny. Zdarzało się że wynajmowany był jeden pokój, żona była rolnikiem, to była taka działalność. Zdarzało się że ten pokój wynajmowaliśmy znajomym- letnikom. Dom ma około 200 m. Ten pokój miał 24 m kw. (…) Nie mieliśmy świadomości, że kurs banku jest różny niż w innych. Wynajmowanie trwało kilka razy w okresie letnim przez okres 2-3 lat. (…) pole namiotowe prowadziła moja mama, to było w innym miejscu. Nigdy nie prowadziliśmy działalności gospodarczej.” (protokół rozprawy – k. 206v.-207). Okoliczność ta nie była kwestionowana przez pozwanego na żadnym etapie postępowania.
Przechodząc do oceny postanowień wskazywanych przez powodów jako niedozwolone, wskazać trzeba, że postanowienia § 2 ust. 2, § 4 ust. 2 umowy dotyczyły tzw. mechanizmu indeksacji. Przewidywały, że wysokość zobowiązania stron będzie wielokrotnie przeliczana z zastosowaniem dwóch rodzajów kursu waluty indeksacyjnej. Kwota kredytu wypłaconego w PLN miała zostać przeliczona na (...) zgodnie z kursem kupna walut określonego w Tabeli Kursów obowiązującym w Banku w dniu uruchomienia środków (§ 2 ust. 2 umowy). Natomiast raty spłaty miały być obliczane według kursu sprzedaży walut określonego w Tabeli Kursów obowiązującym w Banku w dniu spłaty (§ 4 ust. 2 umowy).
Bezspornie mechanizm (konkretny sposób) ustalania kursu nie został opisany w żaden sposób w umowie . W żaden bowiem sposób nie opisano szczegółowo, jak powstaje tabela zawierająca te kursy, co oznacza, że pozwany miał swobodę w zakresie ustalania kursu waluty indeksacyjnej.
W ocenie Sądu Okręgowego nie ulega wątpliwości, że umowa stron została zawarta na podstawie wzoru opracowanego i stosowanego przez Bank. Kredytobiorcy mogli wybrać rodzaj kredytu, który najbardziej im odpowiadał, uzgodnić kwotę kredytu w walucie polskiej, natomiast nie uzgadniano z nimi wszystkich pozostałych postanowień, w szczególności nie uzgadniano kwestii tego, czy mogą skorzystać z innego kursu waluty niż przyjmowany przez pozwanego. Powód zeznał, że „Nie wiem w jaki sposób bank miał ustalać kurs (...) dla potrzeb rozliczenia umowy. (…) Nie było możliwości negocjowania umowy kredytu. (…) Dostaliśmy do podpisania umowę w banku na kilkanaście minut przed jej podpisaniem. (…) nie dopytywałem w jaki sposób bank ustala kurs. Nie mieliśmy świadomości, że kurs banku jest różny niż w innych.” (k. 206v-207).
W tym stanie rzeczy nie ma podstaw do przyjęcia, że postanowienia umowy w zakresie mechanizmu ustalania kursu waluty, wyznaczającego wysokość zobowiązania kredytobiorców względem pozwanego, zostały w przypadku umowy stron uzgodnione indywidualnie.
Oznacza to, że te postanowienia nie były uzgodnione indywidualnie z kredytobiorcami w rozumieniu art. 385 1 § 1 i 3 k.c.
Z uwagi na to, że powodowie wskazywali, że ww. postanowienia są niedozwolone, należało rozważyć, czy – skoro dotyczą głównego przedmiotu umowy – są wystarczająco jednoznaczne i czy wynikające z nich prawa lub obowiązki stron zostały ukształtowane sprzecznie z dobrymi obyczajami lub w sposób rażąco naruszający interesy powodów jako konsumentów. Kwestionowane postanowienia przewidują indeksację kredytu kursem waluty obcej i odwołują się do tabeli, co do której wskazano jedynie, że chodzi o tabelę obowiązującą w banku, bez wskazania, w jaki konkretnie sposób jest ona ustalana i jak ustalane są umieszczone tam kursy walut. To zaś nie pozwala na jednoznaczne określenie zakresu tych postanowień i konsekwencji płynących dla kredytobiorców. Trudno uznać, aby tak sformułowane postanowienia były wystarczająco jednoznaczne. Podkreślenia wymaga, że kwestionowane postanowienia wskazywały na dwa rodzaje kursów – kurs kupna do ustalenia wysokości kredytu w tej walucie po jego wypłacie w walucie polskiej oraz kurs sprzedaży do ustalenia wysokości kolejnych rat spłaty w PLN i spłaty całego zadłużenia w przypadku wypowiedzenia. Zważywszy, że sposób ustalania tych kursów nie został określony w umowie, oznacza to, że mogły być one wyznaczane jednostronnie przez Bank. Nie zmienia tego okoliczność, że w pewnym zakresie Bank mógł doznawać pewnych ograniczeń dotyczących wyznaczania kursu z uwagi na działania regulatora rynku, czy z uwagi na sytuację gospodarczą, gdyż nadal były to czynniki niezależne od kredytobiorców, na które kredytobiorcy nie mieli żadnego wpływu. Na tle tak ukształtowanych postanowień dotyczących kursu waluty, która ma być miernikiem waloryzacji (przeliczania) zobowiązań wynikających z umowy kredytu bankowego utrwalony jest pogląd, że mają one charakter niedozwolony, gdyż są „nietransparentne, pozostawiają pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron” (vide uzasadnienie wyroku SN w sprawie (...) i przywołane tam orzecznictwo).
W ocenie Sądu przyznanie sobie przez pozwanego we wskazanych postanowieniach jednostronnej kompetencji do swobodnego ustalania kursów przyjmowanych do wykonania umowy prowadzi do wniosku, że były one sprzeczne z dobrymi obyczajami i naruszały rażąco interesy powodów w rozumieniu art. 385 ( 1) § 1 k.c., oceniane na datę zawarcia umowy (art. 385 ( 2) k.p.c. – por. uchwała SN z 20.06.2018 r. w sprawie(...)). Takie rozwiązania dawały bowiem Bankowi, czyli tylko jednej ze stron stosunku prawnego, możliwość przerzucenia na powodów całego ryzyka wynikającego ze zmiany kursów waluty indeksacyjnej i pozostawiały mu całkowitą swobodę w zakresie ustalania wysokości ich zadłużenia przez dowolną i pozbawioną jakichkolwiek czytelnych i obiektywnych kryteriów możliwość ustalania kursu przyjmowanego do rozliczenia spłaty kredytu. Nie ma zaś znaczenia, czy z możliwości tej Bank korzystał, ani to, czy w toku wykonywania umowy zmienił swoje zasady na bardziej transparentne. Dla uznania postanowienia umownego za niedozwolone wystarczy bowiem taka jego konstrukcja, która prowadzi do obiektywnej możliwości rażącego naruszenia interesów konsumenta, przy czym zgodnie z art. 385 ( 2) k.c. ewentualna abuzywność postanowień umowy podlega badaniu na datę jej zawarcia z uwzględnieniem towarzyszących temu okoliczności i innych umów pozostających w związku z umową objętą badaniem (vide uchwała SN z 20.06.2018 r. w sprawie (...)).
W świetle powyższych okoliczności w ocenie Sądu wskazane wyżej postanowienia umowy dotyczące stosowania dwóch różnych rodzajów kursów, które mogły być swobodnie ustalane przez jedną ze stron umowy (Bank) nie zostały uzgodnione indywidualnie z kredytobiorcami i kształtowały ich zobowiązania w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając ich interesy, a zatem miały charakter niedozwolony w rozumieniu art. 385 1 k.c. i w związku z tym nie wiążą kredytobiorców w zakresie w jakim odnoszą się one do indeksacji kursem (...).
Wyeliminowanie wskazanych zapisów i związanie stron umową w pozostałym zakresie, czyli przy zachowaniu postanowień dotyczących indeksacji kredytu oznaczałoby, że kwota kredytu wypłaconego kredytobiorcom powinna zostać przeliczona na walutę szwajcarską, a kredytobiorcy w terminach płatności kolejnych rat powinni je spłacać w walucie polskiej, przy czym żadne postanowienie nie precyzowałoby kursu, według którego miałyby nastąpić takie rozliczenia. Nie ma przy tym możliwości zastosowania w miejsce wyeliminowanych postanowień żadnego innego kursu waluty.
Zgodnie z wiążącą wszystkie sądy Unii Europejskiej wykładnią dyrektywy(...)dokonaną przez (...) w powołanym już wyżej wyroku z dnia 3.10.2019 r. w sprawie (...) w przypadku ustalenia, że w umowie zostało zawarte postanowienie niedozwolone w rozumieniu dyrektywy, skutkiem tego jest wyłącznie wyeliminowanie tego postanowienia z umowy, chyba że konsument następczo je zaakceptuje. Jedynie w drodze wyjątku możliwe jest zastosowanie w miejsce postanowienia niedozwolonego przepisu prawa o charakterze dyspozytywnym lub takiego, który można zastosować za zgodą obu stron – wyłącznie wtedy gdy brak takiego zastąpienia skutkowałby upadkiem umowy i niekorzystnymi następstwami dla konsumenta, który na takie niekorzystne rozwiązanie się nie godzi. W wyroku tym (...) wskazał, że nie jest możliwe zastąpienie postanowienia niedozwolonego przez odwołanie się do norm ogólnych prawa cywilnego, nie mających charakteru dyspozytywnego.
Przenosząc powyższe uwagi na stan faktyczny niniejszej sprawy należy wskazać, że brak możliwości stosowania norm o charakterze ogólnym nie pozwala na sięgnięcie do domniemanej woli stron lub utrwalonych zwyczajów (art. 65 k.c. i art. 56 k.c.), które w odniesieniu do innych stosunków prawnych pozwalałyby na ustalenie wartości świadczenia określonego w walucie obcej np. przez odniesienie się do tej waluty według kursu średniego ogłaszanego przez Narodowy Bank Polski lub innych kursów wskazywanych przez strony w umowie. Nie ma zwłaszcza możliwości sięgnięcia po przepis art. 358 § 2 k.c., który posługuje się takim właśnie kursem w przypadku możliwości spełnienia świadczenia wyrażonego w walucie obcej. Po pierwsze, świadczenie obu stron było wyrażone w walucie polskiej (wypłata kredytu i jego spłata następowały bowiem w PLN, a (...) był tylko walutą indeksacyjną). Po drugie, wspomniany przepis nie obowiązywał w dacie zawarcia umowy (wszedł w życie z dniem 24 stycznia 2009 r.), zaś uznanie pewnych postanowień umownych za niedozwolone skutkuje ich wyeliminowaniem z umowy już od daty jej zawarcia, co czyni niemożliwym zastosowanie przepisu, który wówczas nie obowiązywał. Nawet gdyby uznać, że art. 358 § 2 k.c. mógłby być stosowany do skutków, które nastąpiły po dacie jego wejścia w życie, to nadal brak byłoby możliwości ustalenia kursu, według którego należałoby przeliczać zobowiązania stron sprzed tej daty, czyli przede wszystkim ustalić wysokości zadłużenia w (...) po wypłacie kredytu.
W ocenie Sądu brak określenia kursów wymiany i możliwości uzupełnienia umowy w tym zakresie skutkuje koniecznością wyeliminowania z umowy całego mechanizmu indeksacji, który - określony przy pomocy niedozwolonych postanowień dotyczących kursu wymiany - jawi się w całości jako sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszający interesy kredytobiorców - konsumentów.
Bez znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy pozostawała również późniejsza zmiana tej umowy, wprowadzana na podstawie aneksu. Miałaby ona znaczenie, gdyby aneks został zawarty w celu jednoznacznego wyeliminowania postanowień niedozwolonych, o których abuzywności kredytobiorca został poinformowany lub miał tego świadomość, a nadto godził się na ich zastosowanie do przeszłych rozliczeń, w ramach zmiany umowy decydując się na ich wyeliminowanie wyłącznie na przyszłość. Tymczasem zmiana umowy za pomocą aneksu i spłata zadłużenia według średniego kursu NBP nie ma znaczenia. Saldo zadłużenia nie uległo zmianie i wynikało z pierwotnie wyliczonej kwoty udzielonego kredytu na podstawie abuzywnych postanowień. Zawarcie aneksu nie spowodowało, że została „naprawiona” pierwotna wadliwość umowy. Dodatkowo, należy podkreślić, że ustalenie czy określone postanowienie umowy było niedozwolone dokonuje się na chwilę zawarcia umowy, a nie aneksu zmieniającego tą umowę.
Wskazać należy, że w dniu 25.04.2024 r. została wydana przez skład całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego uchwała w sprawie o sygn. akt(...). Podjęta przez Sąd Najwyższy uchwała ma moc zasady prawnej. Zgodnie z powyższą uchwałą:
1. W razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów.
2. W razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie.
Sąd orzekający w niniejszej sprawie, z uwagi na treść uchwały Sądu Najwyższego (...) z dnia 25.04.2024 r. oraz w świetle orzecznictwa Sądu Apelacyjnego w B. odstąpił od dotychczasowego poglądu, że po wyeliminowaniu niedozwolonych postanowień umowa stron nadal może być wykonywana. Wobec powyższego, eliminacja postanowień określających kurs wymiany i brak możliwości uzupełnienia umowy w tym zakresie skutkuje obiektywnym brakiem możliwości jej wykonania przez obie strony zgodnie z jej istotą, tj. jako umowy kredytu bankowego.
Z podanych przyczyn, na podstawie art. 189 Kodeksu postępowania cywilnego (k.p.c.) w związku z art. 58 § 1 k.c. i art. 69 pr. bank, powództwo o ustalenie, że umowa kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do waluty obcej datowana na 06.06.2006 r., zawarta przez powodów z (...) Bank S.A. w K. – (...) Oddział w Ł. (poprzednikiem prawnym pozwanego) jest ex tunc nieważna, należało uwzględnić, o czym Sąd orzekł jak w punkcie II sentencji wyroku.
Uwzględnienie tego żądania głównego dezaktualizuje potrzebę odnoszenia się do żądania ewentualnego.
O kosztach orzeczono na podstawie art. 98 k.p.c. poprzez obciążanie pozwanego obowiązkiem ich zwrotu na rzecz powodów w całości. Powodowie wygrali proces w całości.
Koszty procesu po stronie powodowej obejmowały uiszczoną opłatę od pozwu (1.000 zł), opłatę za pełnomocnictwo (34 zł), wynagrodzenie pełnomocnika (radcy prawnego) w stawce wynikającej z § 2 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (5.400 zł). W postępowaniu zażaleniowym koszty procesu po stronie powodowej obejmowały wynagrodzenie pełnomocnika (radcy prawnego) w stawce wynikającej z § 10 ust. 2 pkt 2 w zw. z § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (2.700 zł).
O odsetkach od zasądzonych kosztów procesu Sąd orzekł na podstawie art. 98 § 1 1 k.p.c.
Z tego względu Sąd zasądził od pozwanego na rzecz powodów kwotę 9.134 zł, o czym orzekł jak w punkcie III sentencji wyroku.