Wyrok z 9 września 2025, sygn. I C 389/25

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 września 2025 r.

Sąd Okręgowy w (...) I Wydział Cywilny

w składzie następującym: Przewodniczący sędzia Rafał Kubicki

Protokolant: sekretarz sądowy Piotr Ruciński

po rozpoznaniu w dniu 9 września 2025 r. w (...) na rozprawie

sprawy z powództwa A. S. i K. S. (1)

przeciwko Bankowi (...) S.A. w G.

o ustalenie i zapłatę

I.  ustala nieważność umowy (...) nr (...)- (...) z dnia
8 kwietnia 2004 r. zawartej między A. S., K. S. (1), K. S. (2) i C. S. a Bankiem (...) S.A. w K. (poprzednikiem prawnym pozwanego),

II.  zasądza od pozwanego Banku (...) S.A. w G. na rzecz powodów: A. S. i K. S. (1) kwotę 77 022,91 zł (siedemdziesiąt siedem tysięcy dwadzieścia dwa złote dziewięćdziesiąt jeden groszy) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie za okres od 11 lutego 2025 r. do dnia zapłaty,

III.  zasądza od pozwanego Banku (...) S.A. w G. na rzecz powodów: A. S. i K. S. (1) kwotę 6417 zł (sześć tysięcy czterysta siedemnaście złotych) tytułem zwrotu kosztów procesu z ustawowymi odsetkami za opóźnienie za okres od dnia uprawomocnienia się tego orzeczenia do dnia zapłaty.

sędzia Rafał Kubicki

Sygn. akt: I C 389/25

UZASADNIENIE

Powodowie A. S. i K. S. (1) w dniu 18 marca 2025 r. wnieśli pozew przeciw Bank (...) S.A. z siedzibą w G. o:

1.  ustalenie, że umowa (...) nr (...)- (...), zawarta
w dniu 8 kwietnia 2004 r. pomiędzy powodami K. S. (1) i A. S. oraz C. S. i K. S. (2), a Bankiem (...) S.A. z siedzibą w K., której następcą prawnym jest pozwana Bank (...) S.A. z siedzibą w G., jest nieważna,

2.  zasądzenie od pozwanego Bank (...) S.A. z siedzibą w G. na rzecz powodów K. S. (1) oraz A. S. łącznie kwoty 77.022,81 zł
z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 11 lutego 2025 r. do dnia zapłaty.

Jako podstawę powództwa powodowie wskazali rażące naruszenie przez bank
art. 353 ¹ k.c., art. 385 ¹ k.c. i art. 69 prawa bankowego, a w konsekwencji nieważność umowy na podstawie art. 58 § 1 i § 2 k.c. (niezgodność umowy z ustawą i zasadami współżycia społecznego). Wyjaśnili ponadto, że 12 lipca 2024 r. powodowie zawarli
z C. S. i K. S. (2) osobne umowy cesji wierzytelności, na mocy których C. i K. S. (2) przenieśli nieodpłatnie na powodów wszelkie przysługujące im wierzytelności pieniężne wobec pozwanego (...).

W odpowiedzi na pozew, pozwany wniósł o oddalenie powództwa w całości. Zaprzeczył w szczególności temu, że:

a)  umowa (...) jest nieważna w całości albo w jakiejkolwiek części, w tym
w szczególności w zakresie postanowień odnoszących się do denominacji (...) lub kursów walut stosowanych do rozliczeń pomiędzy stronami umowy (...);

b)  umowa (...) zawiera niedozwolone postanowienia umowne w rozumieniu
art. 385 ¹ § 1 k.c.;

c)  umowa (...) jest sprzeczna z art. 69 Prawa Bankowego;

d)  umowa (...) jest sprzeczna z art. 353 ¹ k.c.;

e)  umowa (...) jest sprzeczna z dobrymi obyczajami oraz rażąco narusza interesy powoda;

f)  faktycznie nie doszło do ustalenia kwoty (...) w zawartej umowie, gdyż wskazana kwota wskazuje tylko wartość (...) w (...), zaś walutą jest (...);

g)  umożliwienie pozwanej zawarcia w treści umowy (...) postanowienia dotyczącego przeliczenia kwoty (...) kursem kupna obowiązującego w tabeli kursowej w dniu wypłaty w ocenie powodów nie czyni zadość wymogom wskazanym w ustawie – Prawo Bankowe, a nadto jest sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta poprzez przyzwolenie na samodzielne kształtowanie wysokości kursów wymiany walut przez pozwaną.

h)  wysokość świadczenia powodów jako konsumentów była określana jednostronnie,
co w ich ocenie stanowi o rażącym naruszeniu ich interesów oraz o sprzeczności
z dobrymi obyczajami;

i)  kwestionowana umowa została zawarta w takiej postaci, że kredyt został udzielony
w walucie polskiej, zaś odwołanie się do waluty franka szwajcarskiego stanowi pozorną klauzulę waloryzacyjną;

j)  co się zaś tyczy kwestionowanych postanowień umownych kredytobiorcy na ich końcowych kształt nie mieli w ogólnie wpływu;

k)  w niniejszym przypadku powodowie nie mieli wpływu na treść kwestionowanych powyżej postanowień umownych, gdyż nie były one z nimi uzgadniane indywidualnie, nie były także wynikiem konsensus czy rzetelnych i wyrównanych negocjacji;

l)  w okresie wykonywania umowy (...) bank pobrał od powoda jakiekolwiek nienależne świadczenia w łącznej kwocie 77.022,81 zł tytułem spłat pobranych
na poczet umowy (...).

Ustalenie faktów istotnych dla rozstrzygnięcia

Analiza twierdzeń zawartych w pismach stron i niekwestionowanych wzajemnie dokumentów wskazuje, iż za bezsporne i potwierdzone dokumentami dołączonymi do pozwu oraz do odpowiedzi na pozew (umowa z załącznikami k. 17-30, regulamin kredytowania osób fizycznych k. 32-33, zaświadczenie pozwanego (...) k. 34-41, wezwanie do zapłaty k. 45 wniosek o kredyt k. 86-91) można uznać następujące - istotne dla sprawy - twierdzenia stron.

Bezspornym jest, że pozwany Bank (...) S.A z siedzibą w G. jest następcą prawnym Banku (...) S.A z siedzibą w K..

W wniosku kredytowym kredytobiorcy wskazali, że kredyt ma być im udzielony w celu zakupu lokalu mieszkalnego od osoby fizycznej. Wnioskowali o kwotę 16 842 (...), co w przełożeniu na złotówki miało dać około 51 000 zł. Okres kredytowania
w wniosku wskazali 300 miesięcy.

(dowód: wniosek kredytowy k. 86-91)

Powodowie wraz z C. S. i K. S. (2) zawarli
z Bankiem (...) S.A z siedzibą w K. umowę (...)
budowlano-hipotecznego nr (...)- (...) z 8.04.2004 r., w której strony zawarły najistotniejsze postanowienia (wyciąg):

Bank udziela kredytobiorcy na warunkach określonych w umowie oraz regulaminie kredytowania osób fizycznych w Banku (...) S.A, (...) w wysokości 17.209,96 (...) a kredytobiorca zobowiązuje się do wykorzystania i zwrotu (...) wraz z odsetkami zgodnie z warunkami niniejszej umowy (§ 2 ust. 1). Kredytobiorca jest zobowiązany do zapłaty prowizji bankowej od kwoty przyznanego (...) w wysokości 258,15 (...), co stanowi 1,50% kwoty (...) (§ 3 ust. 1). Oprocentowanie w całym okresie kredytowania stanowi sumę stawki (...) dla terminów 6-miesięcznych i marży w wysokości 3,10%, która będzie stała
w całym okresie kredytowania. (§ 4 ust. 2). Oprocentowanie (...) stanowiące podstawę naliczania odsetek ustalane jest jako suma stawki (...) dla terminów
6-miesięcznych z przedostatniego dnia roboczego przed uruchomieniem (...)
i marży określonej w ust. 2 i może różnić się od wartości podanej w ust. 1 (§ 4 ust. 3). Strony zgodnie ustalają, że prawne zabezpieczenie spłaty udzielonego (...) stanowi: a) wpisana na pierwszym miejscu hipoteka zwykła w wysokości 17.209,96 (...) z tytułu udzielonego (...) i (...) do wysokości kwoty 9.310,59 (...) z tytułu odsetek umownych i kosztów udzielonego (...), ustanowiona na rzecz (...) na nieruchomości położonej w miejscowości (…) b) cesja praw z polisy ubezpieczenia nieruchomości od ognia i zdarzeń losowych, z zastrzeżeniem ust. 5
– suma ubezpieczenia pierwszej polisy wynosi 51 038,00 zł. Suma ubezpieczenia
w kolejnych polisach powinna być równa wartości nieruchomości na moment przedłużenia ubezpieczenia, jednakże nie niższa niż kwota aktualnego salda (...)
(§ 7 ust. 1 lit. a i b). Wcześniejsza spłata jest możliwa, jeżeli minimalna kwota spłaty wyniesie 5.000 złotych lub równowartość tej kwoty w walucie (§ 10 ust. 3).
W przypadku kredytów walutowych zastosowanie mają dodatkowo postanowienia zawarte w (...) do umowy (...) ( § 16 ust. 2).

Załącznik nr 7 zawierał następujące postanowienia:

W związku z zaciągnięciem (...) walutowego Kredytobiorca oświadcza,
że jest mu znane oraz wyjaśnione przez Bank ryzyko zmiany kursu waluty, w której zaciągnął zobowiązanie kredytowe i jest świadomy ponoszenia przez siebie tego ryzyka (ust. 1). Jednocześnie (ust. 2) Kredytobiorca przyjmuje do wiadomości, że:

1) prowizja bankowa od (...) walutowego. naliczana jest i pobierana w złotych po kursie sprzedaży waluty (...) obowiązującym w (...), zgodnie z tabelą kursów walut (...) S.A. ogłaszaną w siedzibie (...) w dniu zapłaty prowizji.

2) kwota (...) kub transzy (...) wypłacona jest w złotych po przeliczeniu według kursu kupna waluty (...) obowiązującego w (...), zgodnie z Tabelą kursów walut Banku (...) S.A. ogłoszoną w siedzibie (...), w dniu wypłaty (...) lub transzy (...).

3) ewentualna nadwyżka wynikająca z różnic kursowych zostanie wypłacona przelewem na rachunek bankowy Kredytobiorcy wskazany we Wniosku o wypłatę (...), który stanowi Załącznik nr 1 do umowy (...).

4) kwota spłaty podlega przeliczeniu na złote po kursie sprzedaży waluty (...) obowiązującym w (...) zgodnie z Tabelą kursów walut Banku (...) S.A. ogłoszoną w siedzibie (...) na koniec dnia spłaty.

Kredytobiorca wyraża zgodę na wystawienie bankowego tytułu egzekucyjnego
w (...). Do przeliczenia kwoty waluty należy stosować kurs średni (...) waluty (...) obowiązujący w dniu wystawienia bankowego tytułu egzekucyjnego (ust. 3).

(dowód: umowa (...) z załącznikami k. 17-30)

Wypłata (...) nastąpiła jednorazowo 15.04.2004 r. w kwocie 51 190,36 zł.
Suma rat spłaconych do 12.08.2024 r. wyniosła 77 022,81 zł.

( dowód: zaświadczenie pozwanego (...) dołączone do pozwu – k. 34-41)

Powodowie skierowali do pozwanego wezwanie do zapłaty z 24.01.2025 r., które zostało doręczone 4.02.2025 r., wezwali bank do zapłaty kwoty 77.022,81 zł wraz
z odsetkami w wysokości ustawowej za opóźnienia liczonymi od dnia następującego po upływie terminu wskazanego w niniejszym piśmie do dnia zapłaty. W wezwaniu został wskazany 7 dniowy termin liczony od daty otrzymania pisma.

(dowód: wezwanie do zapłaty k. 45)

W dniu 12.07.2024 powodowie zawarli dwie osobne „umowy cesji wierzytelności”, ustalając, że cedenci C. S. i K. S. (2) przenoszą na cesjonariuszy (powodów) nieodpłatnie wszelkie przysługujące im wierzytelności pieniężne wobec (...), powstałe w związku wykonywaniem umowy (...) numer (...)- (...), zawartej w dniu 8.04.2004 r.

( dowód: umowy cesji wierzytelności k. 48-51).

Sporna umowa została zawarta przez K. S. (1) i A. S. jako małżeństwo, a także z matką powoda i bratem powoda w celu uzupełnienia zdolności kredytowej. N. zamieszkiwali w mieszkaniu powodowie,
a następnie matka powoda. Umowa (...) nie była negocjowana. Mieszkanie nigdy nie było wynajmowane ani nie była tam prowadzona działalność gospodarcza. Kredyt został wypłacony w złotówkach i spłacany był tylko w złotówkach. Kredyt był spłacany tylko przez powodów. Brat i matka powoda nie pomagali w spłacie (...).

(dowód: zeznania powodów k. 165v-166)

Rozważania prawne

Opisany wyżej stan faktyczny ustalony został na podstawie niekwestionowanych co do treści i pochodzenia dokumentów ponadto na podstawie zeznań powodów.

Sąd na podstawie art. 235 ² §1 pkt. 2 k.p.c. pominął dowód z opinii biegłego wnioskowany przez powodów. Jest on nieistotny, ponieważ wysokość żądania pieniężnego wynika wprost z zaświadczenia (...) załączonego do pozwu. Zupełnie niezrozumiałe (i nierozwinięte w dalszej części odpowiedzi na pozew) było więc stwierdzenie pozwanego, że kwestionuje roszczenie również co do wysokości (s. 4). Dołączony do odpowiedzi na pozew załącznik – pisemne oświadczenie
M. C. nie mógł być przez Sąd potraktowany inaczej niż jako dokument prywatny, świadczący o tym, że osoba go podpisująca złożyła oświadczenie w nim zawarte, a nie o prawdziwości tego oświadczenia (art. 245 k.p.c.). Z tego względu nie można było na jego podstawie poczynić żadnych ustaleń. Pisemne zeznania świadka wskazanego przez pozwanego - J. F. nie wniosły niczego do sprawy, ponieważ świadek nie pamiętał powodów i nie wiedział, czy zawarł z nimi umowę.

Legitymacja powodów nie budzi wątpliwości. Dbając o interes pozostałych kredytobiorców, Sąd wezwał ich z urzędu na rozprawę w charakterze świadków, pouczając ich o skutkach nieważności (...) i uzyskując od nich (podobnie jak od powodów) oświadczenie o akceptacji tych skutków i o woli unieważnienia umowy.
Z zeznań tych wynika ponadto, że to tylko powodowie zajmowali się formalnościami (...) i że tylko powodowie kredyt spłacali (k. 208).

Strony różniły się mniej co do faktów, a więcej co do oceny skutków podpisanej między nimi umowy.

Z dokumentów wynika, że nie było możliwości uzyskania (...) bezpośrednio
w (...) (zresztą zamiarem stron było kredytowanie w złotówkach), jak i nie było możliwości w dacie umowy dokonywania spłat bezpośrednio w (...) zdecydowanie nie to było też intencją stron. Umowa nie podlegała indywidualnemu uzgodnieniu (żaden dowód nie świadczy o tym, by było inaczej).

Ważność umowy i skuteczność jej postanowień oceniane są na datę zawarcia umowy, a nie na okres wykonywania umowy, dlatego na wszelkie rozważania dotyczące tych dwóch kwestii nie mogły mieć wpływu dokumenty dołączone do odpowiedzi na pozew, powstałe już po zawarciu umowy. Podobnie okoliczności dotyczące wejścia w życie ustawy „antyspreadowej” były bez znaczenia dla sprawy. Pozostałe dokumenty dołączone do odpowiedzi na pozew, niedotyczące okoliczności zawarcia tej konkretnej umowy, należało potraktować wyłącznie w kategorii rozwinięcia stanowiska pozwanego, a nie w kategorii dowodu.

Powództwo o ustalenie i o zapłatę zasługiwało na uwzględnienie w całości.
Żądanie ustalenia nieważności znajduje oparcie w art. 189 k.p.c., który wymaga od strony żądającej ustalenia wykazania interesu prawnego. Sąd podziela argumentację powodów, że mają oni interes prawny w żądaniu nieważności umowy, ponieważ ewentualne podzielenie przez Sąd argumentacji o nieważności umowy tylko na potrzeby rozstrzygnięcia o zapłatę wynikać będzie nie z sentencji wyroku, lecz
z uzasadnienia, a nie ma pewności, czy będzie to uznawane w innych postępowaniach w kategorii powagi rzeczy osądzonej, a ponadto orzeczenie stwierdzające nieważność umowy może dawać podstawę również do stwierdzenia nieważności hipoteki ustanowionej na zabezpieczenie (...).

Zgodnie z art. 69 ust. 1 prawa bankowego, przez umowę (...) bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwotę środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel, a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego (...) wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego (...). Do essentialia negotii umowy (...) należą: oddanie przez bank do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie ściśle określonej kwoty środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel i zobowiązanie kredytobiorcy do korzystania z oddanych do dyspozycji środków pieniężnych na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego (...) wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego (...). Umowa (...) stanowi zatem odrębny typ umowy nazwanej. Jest to umowa konsensualna, dwustronnie zobowiązująca, odpłatna. Różni się od pożyczki pieniężnej, której istota sprowadza się do przeniesienia środków pieniężnych na własność (przy kredycie środki są oddane do dyspozycji kredytobiorcy), braku konieczności określenia celu pożyczki (przy kredycie taki cel jest obowiązkowy), wreszcie udzielanie kredytów i pożyczek pieniężnych to odrębne czynności bankowe.

Kredyt spłacany był w złotych poprzez ściągnięcie z konta bankowego równowartości w złotych polskich oznaczonej w harmonogramie spłat kwoty franków szwajcarskich. Również w tej walucie kredyt został wypłacony. Zatem w omawianej sprawie strony zawarły umowę, mocą której bank przekazał do dyspozycji powodów nieokreśloną kwotę złotych polskich stanowiących równowartość określonych w umowie franków szwajcarskich. Wartość ta była ustalana przy zastosowaniu kursu kupna (aktualna tabela kursów) obowiązującego (...) w dniu realizacji zlecenia płatniczego. Zgodnie z umową strona powodowa miała spłacać kredyt w złotych według ceny sprzedaży franka szwajcarskiego obowiązującej w (...) w dniu wpłacenia konkretnej raty.

Tak skonstruowany rodzaj (...) denominowanego nie stanowi umowy (...) – jest to umowa nieważna na podstawie art. 58 § 1 k.c. w całości, zawiera bowiem liczne odstępstwa od definicji legalnej zawartej w prawie bankowym. Do wskazanych essentialia negotii umowy (...) bankowego należy bowiem określenie kwoty (...) i waluty (...), określenie oprocentowania i zasad jego zmiany, cel (...) i wysokość prowizji. Zobowiązanie kredytobiorcy polega na spłacie wykorzystanej części (...) z odsetkami i zapłaty umówionej prowizji. W omawianej sprawie wartość (...) wyrażona została we franku szwajcarskim, natomiast wypłata (...) i ustalenie wysokości raty odnosiły się do złotych polskich.

Powyższe nie oznacza zanegowania ważności ogółu kredytów denominowanych. W tym konkretnym przypadku chodzi o to, że wypłata miała nastąpić nie w dniu podpisania umowy, lecz później. W tej sytuacji kredytobiorca nigdy nie spłaca nominalnej wartości (...), bowiem z uwagi na różnice kursowe i różnice czasowe pomiędzy zawarciem umowy a późniejszą wypłatą i spłatą (...) zawsze będzie to inna kwota. Cecha ta stanowi znaczące odejście od ustawowej konstrukcji (...), której elementem przedmiotowo istotnym jest obowiązek zwrotu kwoty otrzymanej. Fakt ten wynika z włączenia do umowy klauzuli przeliczeniowej, która powoduje, że wysokość zobowiązania wyrażonego w walucie polskiej jest modyfikowana innym miernikiem wartości. Włączenie do umowy takiej klauzuli wprowadza szereg problemów związanych z przełamaniem zasady nominalizmu, zasady określoności świadczenia, obarczeniem kredytobiorcy nieograniczonym ryzykiem kursowym, a także możliwości naruszenia przepisów o odsetkach maksymalnych ( J. C., Walutowe klauzule waloryzacyjne w umowach kredytów hipotecznych. Analiza Problemu., Palestra (...) ).

Można by formułować tezę, że mechanizm przeliczenia kwoty do wypłaty i do spłaty został uzgodniony przez strony i że składając wniosek o wypłatę (...) lub jego transzy lub dokonując spłaty raty kredytowej konsument może dowiedzieć się, jaki jest w danym dniu kurs waluty (kupna lub sprzedaży – zależnie od sytuacji), a przez to następuje dopełnienie procesu uzgodnienia. Jednak teza taka nie da się obronić. Kredyt hipoteczny został udzielony na spłatę innych kredytów, po spełnieniu warunków wypłaty, dlatego moment wypłaty (...) nie należał do pełnej swobody kredytobiorcy. Co innego po stronie (...) – to on jednostronnie narzuca kurs zarówno dla chwili pobrania (...), jak i dla chwili spłaty. Trudno posądzać bank o to, by w skali jednego kredytobiorcy dopuszczał się manipulacji kursami walut, ale nie zmienia to faktu, że pozostaje jedynym podmiotem kształtującym po zawarciu umowy istotne jej elementy, jakimi są: wysokość (...) wypłaconego kredytobiorcy i wysokość raty. Można jednak wyobrazić sobie z łatwością sytuację, w której – stojąc w obliczu niekorzystnego obrotu sprawy względem większej rzeszy kredytobiorców – bank mógłby sztucznie zawyżać własny kurs sprzedaży dla podwyższenia wysokości rat kredytowych. Taki jednostronny wpływ (...) jest sprzeczny nie tylko z opisaną wyżej definicją (...), ale i z granicami swobody umów wyznaczonymi przez art. 353 ^{( 1 )}k.c.
Teza odnosząca się do kwestii ważności (...) denominowanego – że dla zachowania tej ważności musi występować tożsamość między kwotą i walutą (...), kwotą środków pieniężnych oddanych do dyspozycji kredytobiorcy oraz kwotą, jaką kredytobiorca zobowiązany jest zwrócić bankowi z odsetkami, wynika z uzasadnienia wyroku Sądu Apelacyjnego w (...) z 9 września 2019 r. ((...)). Ustawa „antyspreadowa” (z 29.07.2011 r.) nie wprowadziła żadnych zapisów, które miałyby wpływ na ocenę ważności spornej umowy.

Powyższe wywody prowadzą do wniosku, że umowa dotknięta jest tzw. „pierwotną nieważnością”.

Niezależnie od tego, dotknięta jest również tzw. „nieważnością wtórną”, wynikającą z zawarcia w niej postanowień niedozwolonych, których eliminacja nie pozwalają na dalsze utrzymanie umowy.

Zgodnie z art. 385 ¹ § 1 k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki
w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. § 2 - Jeżeli postanowienie umowy zgodnie z § 1 nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie. § 3 - nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. § 4 - ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie, spoczywa na tym, kto się na to powołuje. Klauzulą niedozwoloną jest postanowienie umowy zawartej z konsumentem (lub wzorca umownego), które spełnia (łącznie) wszystkie przesłanki określone w przepisie art. 385 ¹ k.c.: 1) nie jest postanowieniem uzgodnionym indywidualnie; 2) nie jest postanowieniem w określającym główne świadczenia stron;
3) kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy.

Nie budzi wątpliwości, że zawierając umowę, powodowie występowali jako konsumenci. Z żadnego dowodu przedłożonego w toku postepowania nie sposób wysnuć odmiennych wniosków, nie było to zresztą przedmiotem sporu.

Zgodnie z powołaną wyżej definicją umowy (...) zawartą w art. 69 prawa bankowego , do elementów przedmiotowo istotnych tego typu umowy należy obowiązek zwrotu kwoty (...) wraz z umówionymi odsetkami i zapłaty prowizji. Wypłata (...)
w złotych i zawarcie w umowie klauzuli denominacyjnej powodowały niemożliwość określenia świadczenia zarówno co do wysokości (...), jak i rat spłacanego (...) z uwagi na możliwość jednostronnego ustalania kursu waluty przez bank. W ocenie Sądu, klauzule te są niedozwolonymi klauzulami umownymi, bowiem kształtują prawa
i obowiązki konsumentów - kredytobiorców - w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz rażąco naruszają ich interesy. Jako sprzeczne z dobrymi obyczajami kwalifikowane są w szczególności wszelkie postanowienia, które zmierzają do naruszenia równorzędności stron umowy, nierównomiernie rozkładając uprawnienia oraz obowiązki między partnerami stosunku obligacyjnego. Również o rażącym naruszeniu interesów konsumenta można mówić w przypadku nierównomiernego rozkładu praw i obowiązków stron umowy. Bank przyznał sobie prawo do jednostronnego regulowania wysokości rat (...). Jednocześnie prawo (...) do ustalania kursu waluty w świetle zawartej przez strony umowy nie doznawało żadnych ograniczeń. Skoro bank mógł wybrać dowolne i niepoddające się weryfikacji kryteria ustalania kursów kupna i sprzedaży walut obcych, stanowiących narzędzie indeksacji (...) i rat jego spłaty, wpływając na wysokość własnych korzyści finansowych i generując dla kredytobiorców dodatkowe i nieprzewidywalne co do wysokości koszty (...), klauzule te rażąco naruszają zasadę równowagi kontraktowej stron na niekorzyść konsumentów, a także dobre obyczaje, które nakazują, by ponoszone przez konsumenta koszty związane z zawarciem i wykonywaniem umowy, o ile nie wynikają z czynników obiektywnych, były możliwe do przewidzenia, a sposób ich generowania poddawał się weryfikacji.

Umowa nie była kredytem (...), lecz (...) (...) co (...).

A. dotyczy w niniejszej sprawie dotyczy wszystkich postanowień kształtujących mechanizm denominacji. W szczególności chodzi o załącznik nr 7 do umowy – ust. 2 pkt 2 i 4. Postanowienia te dotyczą świadczeń głównych umowy (regulowały, na jakich zasadach nieznaną kwotę (...) powodowie otrzymają i jakie mają spłacać raty), ale w tym zakresie były postanowieniami niejednoznacznymi,
a więc zdatnymi do uznania ich za abuzywne.

Jednocześnie na podstawie przeprowadzonych dowodów w postaci załączników do pozwu i odpowiedzi na pozew, a także zeznań powodów, Sąd ustala, że warunki umowy w ogóle nie były uzgodnione indywidualnie. Na podstawie dowodów nie można uznać także, by powodowie zostali należycie poinformowani o ewentualnym ryzyku kursowym oraz sposobie przeliczania waluty na podstawie Tabeli kursów walut. Okoliczności tej nie zmienia podpisane w trakcie zawierania umowy o kredyt oświadczenie o zapoznaniu się z ryzykiem płynącym z tego typu umów. Nie można uznać, że powodowie zostali wystarczająco przestrzeżeni o tym, że kurs waluty może wzrosnąć w stopniu niekontrolowanym, co – jak powszechnie wiadomo
– w późniejszych latach nastąpiło. Dokonując analizy zebranego w sprawie materiału dowodowego nie można uznać, aby jakikolwiek dowód w tej sprawie wskazywał na to, by powodowie mieli realny wpływ negocjacyjny na jakiekolwiek postanowienie umowne. Na tle tak ukształtowanych postanowień dotyczących kursu waluty, która ma być miernikiem przeliczania zobowiązań wynikających z umowy (...) bankowego utrwalony jest już pogląd, że mają one charakter niedozwolony, gdyż są „nietransparentne, pozostawiają pole do arbitralnego działania (...) i w ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron” (por. np. uzasadnienie wyroku SN w sprawie (...) i przywołane tam orzecznictwo). Wysokość (...) wyrażonego w walucie obcej do wypłaty w walucie polskiej, a następnie wysokość, w jakiej spłaty w walucie polskiej, będą zaliczane na spłatę (...) wyrażonego w walucie obcej, zależą bowiem wyłącznie od jednej ze stron umowy.

Oceny tej nie zmienia ewentualna stabilność sposobu ustalenia marży ani konieczność stosowania przez bank rozmaitych zabezpieczeń, ani też sposób, w jaki bank pozyskuje środki na kredyty, czy też sposób wykazywania ich w sprawozdaniach finansowych lub – najogólniej rzecz ujmując – sposób księgowania. Powtórzyć trzeba,
że w przypadku umowy, której przedmiotem jest udzielenie (...) w walucie polskiej, kurs waluty obcej jest stosowany jedynie w celu waloryzacji zobowiązania, a między kredytobiorcą a bankiem nie dochodzi w istocie do żadnych rozliczeń walutowych
i powstania związanych z tym kosztów. Wszelkie zatem koszty, jakie bank ponosi
w związku z udzieleniem (...), winny być mu rekompensowane w ramach wynagrodzenia, jakim jest oprocentowanie (...), a nie ukrywane w formie spreadu, na którego wysokość kredytobiorca nie ma żadnego wpływu.

Zakresem abuzywności objęta jest nie tylko kwestia ustalania kursów waluty (...), lecz denominacja jako mechanizm w ogóle.

Żądania opartego na nieważności umowy nie można traktować w kategoriach nadużycia praw podmiotowych. To pozwany bank nadużył wobec powodów swej pozycji dominującej, a powództwo w tej sytuacji stanowiło dla powodów jedyny środek ochrony ich praw.

Podsumowując, wskazane wyżej postanowienia umowy dotyczące stosowania dwóch różnych rodzajów kursów, które mogły być swobodnie ustalane przez jedną ze stron umowy (bank) nie zostały uzgodnione indywidualnie ze stroną powodową
i kształtowały jej zobowiązania w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jej interesy, a zatem miały charakter niedozwolony w rozumieniu art. 385 ^{( 1)} k.c., a w związku z tym nie wiążą powodów. Wyeliminowanie wskazanych zapisów przy zachowaniu postanowień dotyczących określenia kwoty (...) w (...) oznaczałoby, że kwota (...) powinna zostać przeliczona na (...), a powodowie
w terminach płatności kolejnych rat powinna je spłacać w (...), przy czym żadne postanowienie nie precyzowałoby kursu, według którego miałyby nastąpić takie rozliczenia. Nie ma możliwości zastosowania w miejsce wyeliminowanych postanowień żadnego innego kursu waluty. Zgodzić się należy z poglądem Sądu Najwyższego wyrażonym w wyroku z 21 lutego 2013 r. (w sprawie sygn. akt (...), (...)), iż eliminacja ze stosunku prawnego postanowień uznanych za abuzywne nie prowadzi do zniweczenia całego stosunku prawnego, nawet gdyby
z okoliczności sprawy wynikało, że bez tych postanowień umowa nie zostałaby zawarta. Jednak powołać się to należy na fakt związania wszystkich sądów (...) wykładnią dyrektywy (...) dokonaną przez (...) w wyroku z dnia 3.10.2019 r. w sprawie C-260/18. (...) podtrzymał mianowicie pogląd, że:

a)  w przypadku ustalenia, że w umowie zostało zawarte postanowienie niedozwolone w rozumieniu dyrektywy (którą implementowały do polskiego porządku prawnego przepisy art. 385 ¹ i nast. k.c.), skutkiem tego jest wyłącznie wyeliminowanie tego postanowienia z umowy, chyba że konsument następczo je zaakceptuje,

b)  w drodze wyjątku możliwe jest zastosowanie w miejsce postanowienia niedozwolonego przepisu prawa o charakterze dyspozytywnym albo przepisem, który można by zastosować za zgodą stron, o ile brak takiego zastąpienia skutkowałby upadkiem umowy i niekorzystnymi następstwami dla konsumenta, który na takie niekorzystne rozwiązanie się nie godzi (pkt 48, 58 i nast. wyroku (...)),

c)  nie jest możliwe zastąpienie postanowienia niedozwolonego przez odwołanie się do norm ogólnych prawa cywilnego, nie mających charakteru dyspozytywnego, gdyż spowodowałoby to twórczą interwencję, mogącą wpłynąć na równowagę interesów zamierzoną przez strony, powodując nadmierne ograniczenie swobody zawierania umów (dotyczy m.in. art. 56 k.c., art. 65 k.c. i art. 354 k.c. - por.
w szczególności pkt 57-62 wyroku (...)),

d)  w przypadku ustalenia, że wyeliminowanie postanowień niedozwolonych powoduje zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy, nie ma przeszkód, aby przyjąć, zgodnie z prawem krajowym, że umowa taka nie może dalej obowiązywać (por. w szczególności pkt 41-45 wyroku (...)),

e)  nawet jeżeli skutkiem wyeliminowania niedozwolonych postanowień miałoby być unieważnienie umowy i potencjalnie niekorzystne dla konsumenta następstwa, decyzja co do tego, czy niedozwolone postanowienia mają obowiązywać, czy też nie, zależy od konsumenta, który przed podjęciem ostatecznej decyzji winien być poinformowany o takich skutkach (por. w szczególności pkt 66-68 wyroku (...)).

Brak możliwości stosowania norm o charakterze ogólnym nie pozwala na sięgnięcie do domniemanej woli stron lub utrwalonych zwyczajów (art. 65 k.c. i art. 56 k.c.), które w odniesieniu do innych stosunków prawnych pozwalały na ustalenie wartości świadczenia określonego w walucie obcej np. przez odniesienie się do tej waluty według kursu średniego ogłaszanego przez (...).

Nie ma przy tym możliwości sięgnięcia po przepis art. 358 § 2 k.c., który posługuje się takim właśnie kursem w przypadku możliwości spełnienia świadczenia wyrażonego w walucie obcej. Pozbawiona w ten sposób klauzul abuzywnych umowa wymagałaby od Sądu ustalenia przez Sąd zarówno wysokości udzielonego (...), jak tez „kwoty do wypłaty” po przeliczeniu salda (...) wyrażonego w walucie obcej na złote polskie. Jednocześnie, Sąd musiałby ingerować w umowę w sposób umożliwiający wprowadzenie poprawnego mechanizmu waloryzacji, wysokości rat, w jakich kredyt powinien być spłacany oraz wynagrodzenia (...) za jego udzielenie. Eliminacja abuzywnych postanowień nie ograniczyłaby się do „kosmetycznego” zabiegu, lecz ingerowała w umowę jako taką, zmieniając całkowicie jej kształt oraz samą istotę (...) denominowanego. W konsekwencji nie da się ustalić kwoty (...) w walucie wykonania zobowiązania, a brak jednoznacznego określenia kwoty (...) (czy to w postaci ściśle określonej kwoty, czy to przez ścisłe
i jednoznaczne określenie parametrów do jej ustalenia – np. kursu wymiany) oznacza brak jednego z przedmiotowo istotnych elementów umowy (...) wskazanych w art. 69 pr. bank. Brak jednego z takich elementów oznacza, że umowa jest niezgodna z art. 69 pr. bank. i tym samym sprzeczna z prawem i z tego względu nieważna (art. 58 k.c.). Przywołując w tym miejscu ponownie wyrok (...), w przypadku ustalenia, że wyeliminowanie postanowień niedozwolonych powoduje zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy (a do takiej zmiany doszłoby wskutek zastosowania przepisu dyspozytywnego), nie ma przeszkód, aby przyjąć, zgodnie z prawem krajowym, że umowa taka nie może dalej obowiązywać. Jednocześnie, powodowie (kredytobiorcy - konsumenci) bez wątpienia domagali się stwierdzenia nieważności umowy świadomi potencjalnych skutków związanych z rozliczeniami na jej tle, co jasno wynika
z oświadczeń zawartych w protokole rozprawy.

(...) (...) w wyroku z 14 czerwca 2012 r. ((...)) stwierdził, że: "z brzmienia ust. 1 art. 6 dyrektywy (...) wynika, że sądy krajowe są zobowiązane wyłącznie do zaniechania stosowania nieuczciwego warunku umownego, aby nie wywierał on obligatoryjnych skutków wobec konsumenta, przy czym nie są one uprawnione do zmiany jego treści. Umowa powinna bowiem w zasadzie nadal obowiązywać, bez jakiejkolwiek zmiany innej niż wynikająca z uchylenia nieuczciwych warunków, o ile takie dalsze obowiązywanie umowy jest prawnie możliwe zgodnie z zasadami prawa wewnętrznego. (...) zobowiązuje państwa członkowskie, jak wynika z jej art. 7 ust. 1 w związku z jej motywem 24, do zapewnienia stosownych i skutecznych środków "mających na celu zapobieganie stałemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców i dostawców z konsumentami". Należy zatem stwierdzić, że gdyby sąd krajowy mógł zmieniać treść nieuczciwych warunków zawartych w takich umowach, takie uprawnienie mogłoby zagrażać realizacji długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 (...). Uprawnienie takie przyczyniłoby się bowiem do wyeliminowania zniechęcającego skutku wywieranego na przedsiębiorców poprzez zwykły brak stosowania takich nieuczciwych warunków wobec konsumentów, ponieważ nadal byliby oni zachęcani do stosowania rzeczonych warunków wiedząc, że nawet gdyby miały one być unieważnione, to jednak umowa mogłaby zostać uzupełniona w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy, tak aby zagwarantować w ten sposób interes rzeczonych przedsiębiorców" (zob. wyrok (...) z 4 czerwca 2009 r. (C-243/08), wyrok (...) z 15 marca 2012 r. (C-453/10), wyrok (...) z 30 maja 2013 r., (C-397/11), wyrok (...) z 21 stycznia 2015 r. (C-482/13)).

Sąd Okręgowy w składzie rozpoznającym tę sprawę stoi konsekwentnie na stanowisku, że umowy denominowane do franka szwajcarskiego nie dają się zwykle utrzymać po wyeliminowaniu mechanizmu denominacji, ponieważ są to umowy w założeniu stron złotowe – choć z kwotą (...) wskazaną w walucie obcej, to jednak z wypłatą i spłatą, które miały następować w złotych. Po odpadnięciu abuzywnego mechanizmu denominacji nieznana pozostaje kwestia podstawowa – jaka kwota powinna być wypłacona powodom i jakie raty powinny być przez nich spłacane. Braków tych nie da się zapełnić w żaden sposób i umowa nie nadaje się do wykonania, co prowadzi i tą drogą do wniosku, że zawarta została jako nieważna (niezgodna z art. 69 pr. bank. i tym samym sprzeczna z prawem i nieważna - art. 58 k.c.).

Zbędne było prowadzenie postępowania dowodowego w kierunku ustalenia, jaka byłaby wysokość zobowiązań z umowy przy przyjęciu innych wskaźników waloryzacji czy też w kierunku ustalenia, jaki koszt (...) ponieśliby powodowie biorąc kredyt typowo złotowy. Zachodzi bowiem potrzeba wyeliminowania z umowy całego mechanizmu denominacji jako w całości sprzecznego z dobrymi obyczajami
i rażąco naruszającego interesy kredytobiorcy - konsumenta. Dalej umowa stron nie może być wykonywana bez zmiany charakteru jej głównego przedmiotu.

Wobec kategorycznego ustalenia, że umowa kredytowa jest nieważna jako sprzeczna z ustawą – Prawo bankowe dalsze wywody w kierunku ustalenia wpływu bezskuteczności poszczególnych postanowień umownych na związanie stron umową jako całością są już bezprzedmiotowe, podobnie jak zarzuty strony powodowej zmierzające do ustalenia nieważności umowy na innych jeszcze podstawach niż sprzeczność z art. 69 Prawa bankowego, choć końcowo można stwierdzić, że sprzeczność abuzywnych postanowień umowy z dobrymi obyczajami i rażące naruszenie interesów konsumenta – w obliczu braku możliwości utrzymania umowy po wyeliminowaniu mechanizmu denominacji – muszą być ocenione równoznacznie ze sprzecznością z zasadami współżycia społecznego – przede wszystkim zasadą lojalności kupieckiej.

Nieważność umowy oznacza, że nie istnieje stosunek zobowiązaniowy między stronami, jaki miałby powstać w wyniku jej zawarcia. W konsekwencji, strony, które zawarły nieważną umowę, powinny sobie zwrócić wzajemnie otrzymane świadczenia. Skoro bowiem podstawa tych świadczeń została uznana za nieważną i sprzeczną z prawem, świadczenia te są świadczeniami nienależnymi w rozumieniu art. 410 k.c. Zgodnie z nim w przypadku świadczeń nienależnych zastosowanie znajdują przepisy art. 405 i nast. k.c., które przewidują obowiązek zwrotu korzyści uzyskanych kosztem innej osoby. Wyjaśnić także należy, że stwierdzenie, iż świadczenie spełnione przez kredytobiorcę na podstawie postanowienia abuzywnego jest świadczeniem nienależnym, oznacza, że podlega ono zwrotowi. Spełnienie świadczenia wypełnia przesłankę zubożenia po stronie powoda, a uzyskanie tego świadczenia przez pozwanego – przesłankę jego wzbogacenia (por. wyrok Sądu Apelacyjnego
w G. (...) z dnia 18 grudnia 2020 r., (...), wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., (...), publ.). Stosownie do uchwały składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2021 r., mającej moc zasady prawnej, jeżeli bez bezskutecznego postanowienia umowa (...) nie może wiązać, konsumentowi i kredytobiorcy przysługują odrębne roszczenia o zwrot świadczeń pieniężnych spełnionych w wykonaniu tej umowy. Kredytobiorca może żądać zwrotu świadczenia od chwili, w której umowa (...) stała się trwale bezskuteczna.
Zatem Sąd kieruje się utartą już w ostatnim orzecznictwie tzw. „teorią dwóch kondykcji”, zakładającą zasądzenie na rzecz kredytobiorcy pełnej sumy kwot spłaconych bankowi z pozostawieniem do osobnego procesu lub do zarzutu potrącenia kwot wypłaconych przez Bank.

Powtórzyć trzeba, że zarówno w odpowiedzi na pozew, jak i w toku postępowania, pozwany nie zakwestionował podanej przez powodów sumy świadczeń spełnionych w okresie wskazanym w petitum pozwu, wysokość ta wynika zresztą wprost z zaświadczenia pozwanego (...).

Z tych przyczyn ustalona wyżej suma spełniona przez powodów stanowi świadczenie nienależne w rozumieniu art. 410 k.c. (gdyż świadczonym na podstawie niedozwolonych postanowień umowy) i podlegają zwrotowi powodom – na mocy art. 405 k.c. z odsetkami ustawowymi za opóźnienie (art. 481 § 1 i 2 k.c.) stosownie do wymagalności i opóźnienia wyznaczonego pisemnym wezwaniem do zapłaty złożonemu bankowi.

Na podstawie art. 189 k.p.c. uwzględniono ponadto – z tych samych przyczyn, dla których zasądzono omówione wyżej świadczenia nienależne - powództwo
o ustalenie nieważności umowy.

O kosztach orzeczono na podstawie art. 98, powodowie wygrali proces
w całości i należy im się zwrot opłat od pozwu 1000 zł, od pełnomocnictwa 17 zł
i wynagrodzenie pełnomocnika wg norm przepisanych dla podanej wartości przedmiotu sporu (stawka minimalna) – 5.400 zł. Łącznie daje to 6.417 zł.

sędzia Rafał Kubicki