Wyrok z 12 września 2025, sygn. I C 1988/21

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 września 2025 r.

Sąd Okręgowy w Warszawie I Wydział Cywilny w następującym składzie:

Przewodniczący: sędzia Piotr Królikowski

Protokolant: Weronika Erenc

po rozpoznaniu w dniu 12 sierpnia 2025 r. w Warszawie

na rozprawie

sprawy z powództwa Syndyka Masy Upadłości (...) w W. w upadłości likwidacyjnej z siedzibą w W.

przeciwko (...) sp. z o.o. z siedzibą w W.

o zapłatę

I.  oddala powództwo;

II.  zasądza od powoda Syndyka Masy Upadłości (...) w W. w upadłości likwidacyjnej z siedzibą w W. na rzecz pozwanej (...) A sp. z o.o. z siedzibą w W. tytułem zwrotu kosztów procesu kwotę 13.317,00 zł (dziesięć tysięcy osiemset siedemnaście złotych 00/100) wraz z odsetkami, w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, za czas od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty;

III.  nakazuje pobrać od powoda Syndyka Masy Upadłości (...) w W. w upadłości likwidacyjnej z siedzibą w W. na rzecz Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w Warszawie kwotę 1.255,17 zł (tysiąc dwieście pięćdziesiąt pięć złotych 17/100) tytułem zwrotu wydatków poniesionych tymczasowo przez Skarb Państwa.

sędzia Piotr Królikowski

Sygn. akt I C 1988/21

UZASADNIENIE

wyroku z dnia 12 września 2025 r. (k. 2531)

Pozwem skierowanym do Sądu Okręgowego w Rzeszowie z dnia 26 czerwca 2018 r. Powód L. K. (1) – Syndyk masy upadłości (...) w W. w upadłości likwidacyjnej z siedzibą w W. (dalej: (...)), zastępowany przez profesjonalnego pełnomocnika, wniósł przeciwko pozwanej (...) A sp. z o.o. z siedzibą w W. o zasądzenie kwoty 1.392.938,58 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty, z zastrzeżeniem na rzecz Pozwanej prawa do powoływania się w toku egzekucji zasądzonego od niej świadczenia pieniężnego na ograniczenie odpowiedzialności j do nieruchomości stanowiącej działki nr (...), położonej w miejscowości C., dla której Sąd Rejonowy w Lesku VII Zamiejscowy Wydział Ksiąg Wieczystych z siedzibą w U. prowadzi księgę wieczystą o nr (...), a także o zasądzenie od Pozwanej na rzecz Powoda kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych oraz opłaty skarbowej od pełnomocnictwa w wysokości 17,00 zł.

W uzasadnieniu pozwu strona powodowa wskazała, że jego przedmiotem jest realizacja hipoteki umownej zwykłej ustanowionej na nieruchomości będącej własnością Pozwanej, położonej w miejscowości C., dla której Sąd Rejonowy w Lesku VII Zamiejscowy Wydział Ksiąg Wieczystych z siedzibą w U. prowadzi księgę wieczystą o nr (...). Hipoteka stanowi zabezpieczenie roszczeń (...) z tytułu pożyczki w wysokości 3.150.000,00 zł udzielonej W. A. (1) na podstawie umowy pożyczki zabezpieczonej hipoteką nr (...) datowanej na 16. września 2009 r. Ustanowienie hipoteki nastąpiło na mocy oświadczenia ówczesnego właściciela nieruchomości spółki pod firmą (...) sp. z o.o. złożonego w formie aktu notarialnego z dnia 17. września 2009 r. sporządzonego w W. przed notariuszem M. B., rep. A nr (...) orz w drodze wpisu w dziale IV księgi wieczystej prowadzonej dla rzeczonej nieruchomości. Na dzień wniesienia pozwu całkowita należność z tytułu ww. umowy pożyczki wynosi łącznie 1.947.047,94 zł, w tym niespłacony kapitał pożyczki w kwocie 1.392.938.58 zł, odsetki umowne w kwocie 244.415.39 zł, odsetki z tytułu należności przeterminowanych w kwocie 309.612,97 zł oraz inne koszty (w tym, inter alia, koszty windykacyjne) w kwocie 81,00 zł.

Postanowieniem z dnia 17. lipca 2018 r. Sąd Okręgowy w Rzeszowie stwierdził swą niewłaściwość i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w Warszawie jako właściwemu miejscowo (sygn. akt I Nc 184/18 w Sądzie Okręgowym w Rzeszowie- k. 154).

W odpowiedzi na pozew z dnia 23 stycznia 2019 r. strona pozwana wniosła o oddalenie powództwa w całości, zasądzenie od Powoda na rzecz Pozwanego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm prawem przepisanych (kk.206-230). W treści uzasadnienia strona pozwana podnosi zarzut nieważności ww. umowy pożyczki, na podstawie art. 58 k.c. (powołując się na fakt dokonania czynności prawnej sprzecznej z ustawą lub zmierzającej do obejścia ustawy) oraz na art. 83 par. 1 k.c. (ze względu na fakt, iż przedmiotowa umowa została zawarta dla pozoru). Argumentując powyższe stanowisko, strona pozwana podkreślała fakt zawarcia danej umowy w celu przestępczym, tj. gwoli wyłudzenia kwoty pożyczki. Powoła la się przy tym na treść wyroku skazującego z dnia 14. listopada 2016 r. wydanego przez Sąd Rejonowy w Wołominie II Wydział Karny w sprawie o sygn. akt II K 525/16 (kk.232-234), na mocy którego W. A. (1) został uznany za winnego, co do zarzutu działania w celu osiągnięcia korzyści majątkowej- w celu wyłudzenia dla siebie i innych osób pożyczki pieniężnej w wysokości 3.150.000.00 zł na podstawie umowy pożyczki na cele mieszkaniowe o nr (...) z dnia 16 września 2009 r. poprzez przedłożenie nierzetelnych dokumentów w okresie od dnia 15 września 2009 r. do dnia 17 września 2009 r., tj. za czyn penalizowany w art. 297 par.1 k.k. Ponadto strona pozwana podtrzymała stwierdzenie, iż zamiarem obu stron było zawarcie przedmiotowej umowy dla pozoru, tłumacząc, iż zarówno W. A. (1) jak i działająca w imieniu (...) wiceprezes zarządu J. P. już w chwili zawierania przedmiotowej umowy nie mieli zamiaru wywołania skutków prawnych właściwych dla umowy pożyczki.

Na rozprawie w dniu 27. października 2022 r. pełnomocnik strony pozwanej podniósł zarzut przedawnienia co do części roszczenia (183.333,23 zł tytułem kapitału i 1506,83 zł tytułem odsetek) (k.1011).

Pismem z dnia 2. lipca 2025 r. pełnomocnik strony pozwanej poinformował, iż w dniu 4. czerwca 2025 r. zmarł L. K. (1) – Syndyk masy upadłości (...) (k.2509-2510) oraz wskazał, iż Sędzia-komisarz Sądu Rejonowego w Warszawie, XVIII Wydział Gospodarczy dla spraw upadłościowych i restrukturyzacyjnych postanowieniem z dnia 5. czerwca 2025 r. w sprawie o sygn. akt XVIII 36/19 (k. 2512), sprostowanym i uzupełnionym postanowieniem z dnia 6. czerwca 2025 roku (k.2513), z uwagi śmierć dotychczasowego syndyka, wyznaczył do pełnienia funkcji syndyka P. G..

Postanowieniem z dnia 12. sierpnia 2025 r. tut. Sąd zawiesił postępowanie z uwagi na śmierć Syndyka L. K. (2) oraz podjął postępowanie z udziałem następcy prawnego powoda P. G. – Syndyka Masy Upadłości (...) (k. 2526).

W toku postępowania strony podnosiły dalsze zarzuty i składały wnioski dowodowe, podtrzymując swoje stanowiska co do zasady.

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

Zgodnie z § 2 Statutu (...) w W. z siedzibą w W. (dalej m.in. (...), „Kasa”) Kasa działała wśród członków Stowarzyszenia (...) z siedzibą w W.. Celem działalności Kasy było m.in. udzielanie swoim członkom pożyczek i kredytów oraz przeprowadzenie na ich zlecenie rozliczeń finansowych.

Od 2009 r. m.in. członkowie zarządu (...) w W. (dalej m.in. (...), „Kasa”) oraz powiązane z nimi osoby tworzyły grupę wykorzystującą działalność (...) do uzyskiwania środków pieniężnych, na podstawie umów kredytu. Osobom nieposiadającym zdolności kredytowej oferowano środki pieniężne lub inne korzyści w zamian za złożenie podpisów na dokumentach wymaganych do zaciągnięcia zobowiązania kredytowego względem (...). Dostarczano takim osobom niezgodne z prawdą zaświadczenia o zatrudnieniu i wysokości dochodu. Pozyskiwano i przedstawiano do zabezpieczenia nieruchomości, których wartość rażąco odbiegała od wartości hipoteki i zabezpieczonej wierzytelności. Uzyskiwano podpisy od osób mających figurować jako kredytodawcy w umowie kredytu. Składano oświadczenia o ustanowieniu hipoteki oraz zawarciu umowy przedwstępnej sprzedaży nieruchomości, a także wypłacie środków na podstawie tak skonstruowanej umowy. Nie dokonywano przy tym oceny zdolności kredytowej kredytobiorców, przyjmowano do zabezpieczenia nieruchomości, których wyceny znacznie odbiegały od rzeczywistych cen rynkowych, nie podejmowano rzeczywistych działań windykacyjnych, czynnym pożyczkom i kredytom nadawano w systemie obsługi kredytów skok.com status zawieszonych. Dokumenty korporacyjne (...) zaczęły obowiązywać od 1. stycznia 2014 r., po tym jak KNF wszczął kontrolę w stosunku do tego podmiotu.

Dowody: informacja wiadoma Sądowi z urzędu (w zakresie treści Statutu), regulamin udzielania kredytów mieszkaniowych w (...)- k.30; protokoły przesłuchania podejrzanych w postępowaniu karnym wraz z załącznikami - k. 1085-1221, 1315-1412, 1414-1429, 1431-1459, 2011-2016, 2189-2194, 2399-2404; lista pożyczek wysokokwotowych od Ł. S. - k. 1873- 1894, 2353-2397; postanowienia o przedstawionych zarzutach w postępowaniu karnym - k. 1775-1785, 2001- 2003, 2005-2009; 2183-2187; 2196-2199; akty oskarżenia - k. 2309-2351.

W 2009 roku P. A. został poinformowany przez swego znajomego biznesowego J. R. o tym, że jego znajomy P. P. jest członkiem Kasy (...) w W. oraz istnieje możliwość zaciągnięcia kredytu na jego przedsięwzięcie. Natomiast zawarcie przedmiotowej umowy było uzależnione od ustanowienia osoby trzeciej pełniącej funkcję zabezpieczenia. Przedsięwzięcie gospodarcze miało inherentnie dotyczyć J. R. i P. P., a więc nie obejmowało ani Pozwanego, ani jego syna. W okresie bezpośrednio poprzedzającym zawarcie umowy W. A. (1) został poproszony o jej zawarcie przez swego syna. Po tym, jak Pozwany zgodził się na zawarcie umowy pożyczki, syn od razu poinformował ojca, iż nie będzie musiał spłacać przedmiotowej pożyczki oraz że pieniądze nie są przeznaczone dla niego. Po zgłoszeniu się do (...) odbyło się spotkanie z J. P. oraz P. P. (członkami zarządu (...)), podczas którego ustalone zostały procedura kredytu oraz schemat wszystkich spłat. Ponadto ustalono warunki kredytu oraz iż jako cel umowy wskaże się cele mieszkaniowe. Wskazanie takiego właśnie celu w treści umowy było charakterystyczne dla dużych pożyczek udzielanych przez Kasę celem wydłużenia okresu kredytowania. Warunkiem uzyskania pożyczki były zarobki w odpowiedniej wysokości oraz zabezpieczenie, materialne w postaci hipoteki na nieruchomości. Zostało przedstawione zaświadczenie o zarobkach większych niż faktyczne z uwagi na to, iż Pozwany nie miał zdolności kredytowej, miał jedynie przychody z emerytury, która wynosiła około (...)tysięcy zł, czego ludzie ze (...) byli świadomi. Roli Pozwanego nie stanowiła spłata przedmiotowej pożyczki, stawiał się jedynie w celu podpisania uprzednio przygotowanych dokumentów (dyspozycji).

Dowody : zeznania świadków: W. A. (1) k. 516-519, P. A. k. 2434 - 2436; decyzja o waloryzacji emerytury wojskowej Pozwanego- k. 1773.

Po złożeniu deklaracji członkowskiej (nr członkowski (...)), w dniu 17 września 2009 r. pomiędzy Kasą reprezentowaną przez wiceprezes zarządu J. P. oraz pełnomocnik zarządu A. P. a W. A. (1) (nr członkowski w (...)) została zawarta umowa pożyczki, sporządzona w dniu 16 września 2009 r., zabezpieczona hipoteką nr (...). Na podstawie umowy (...) udzielił pożyczkobiorcy na jego wniosek pożyczki zabezpieczonej hipoteką na cele mieszkaniowe w okresie od 16 września 2009 r. do 15 sierpnia 2014 r. na kwotę w wysokości 3.150.000,00 zł. Zabezpieczeniem pożyczki był m.in. wpis hipoteki na rzecz (...) w W. do kwoty 3.150.000,00 zł na nieruchomości, składającej się z działek nr (...), położonej w miejscowości C., dla której Sąd Rejonowy w Lesku VII Zamiejscowy Wydział Ksiąg Wieczystych z siedzibą w U. prowadzi księgę wieczystą o nr (...). W. A. (1) nie czytał podpisywanych i składanych dokumentów, składał jedynie podpisy bez możliwości wpływu na teść dokumentu. Ponadto ze środków, które wpływały na założone w (...) konto Pozwanego, on nigdy nie skorzystał, ponieważ miał świadomość od początku, iż owe środki nie są dla niego przeznaczone.

Dowody: umowa pożyczki- k. 28-29; zaświadczenie- k. 36; akt notarialny z oświadczeniem o ustanowieniu hipoteki- k. 53-56, zeznania świadka W. A. (1) k. 516-519.

Postanowieniem z dnia 5 lutego 2015 r., zmienionym postanowieniem z dnia 19 marca 2015 r. Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy w sprawie o sygn. akt X GU 53/15 ogłosił upadłość (...) w W. z siedzibą w W. obejmującą likwidację majątku upadłego. Syndykiem masy upadłości wyznaczono L. K. (2).

Dowody: postanowienie- k. 19

Po uprzednim dwukrotnym wezwaniu do zapłaty zadłużenia z tytułu umowy pożyczki nr (...) z dnia 14 marca 2016 r. oraz z dnia 25 kwietnia 2016 r. pismem z dnia 06 czerwca 2016 r. (...) wypowiedziała W. A. (1) przedmiotową umowę z zachowaniem trydziestodniowego okresu wypowiedzenia. Korespondencja wysłana do pożyczkobiorcy została przez niego odebrana, co zostało odnotowane przez własnoręczny podpis potwierdzający odbiór przesyłki.

Dowody: pisma- k. 57, 60, 63; potwierdzenia nadania- k. 59, 62; potwierdzenie odbioru- k. 65-66.

Prawomocnym wyrokiem z dnia 14 listopada 2016 r. Sąd Rejonowy w Wołominie w sprawie o sygn. akt II K 525/16 uznał W. A. (1) winnym m.in. tego, że w okresie od dnia 15 września 2009 r. do dnia 17 września 2009 r. w W., w placówce (...) w W., działając w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, wspólnie i w porozumieniu z innymi osobami, w celu uzyskania dla siebie i innych osób, od (...) w W., pożyczki pieniężnej w wysokości 3.150.000.,00 zł, przedłożył jako pożyczkobiorca w przedmiotowej placówce nierzetelny dokument w postaci zaświadczenia o zatrudnieniu i zarobkach z dnia 14 września 2009 r., z którego wynikało, iż pozostaje zatrudniony na podstawie umowy o pracę zawartej w dniu 30 kwietnia 2009 r. w firmie (...) A sp. z o.o. na stanowisku dyrektora zarządzającego i osiąga z tego tytułu wynagrodzenie miesięcznie netto (...) euro, a także nierzetelne, pisemne oświadczenie, które dotyczyło okoliczności o istotnym znaczeniu dla uzyskania pożyczki, w postaci kwestionariusza wywiadu pożyczkowego z dnia 15 września 2009 r., w którym podał nieprawidłowe informacje co do swojego zatrudnienia w firmie (...) A sp. z o.o. na stanowisku dyrektora zarządzającego, oraz nieprawdziwie określił wysokość osiąganych dochodów na kwotę (...) euro netto miesięcznie. W wyniku tego, na podstawie wskazanych dokumentów w dniu 17 września 2009 r. (...) w W. zawarła z W. A. (1) umowę pożyczki na cele mieszkaniowe o nr (...) z dnia 16 września 2009 r. na kwotę 3.150.000,00 zł, gdzie zabezpieczeniem była hipoteka ustanowiona na nieruchomości rolnej - zabudowanej, stanowiącej działki (...) położonej w miejscowości C., dla której Sąd Rejonowy w Lesku VII Zamiejscowy Wydział Ksiąg Wieczystych z siedzibą w U. prowadzi księgę wieczystą o nr (...). W drodze powyższych działań Pozwany wprowadził w błąd pracowników (...) w W. zarówno co do swojej zdolności kredytowej jak i tożsamości osób, na rzecz których faktycznie miała zostać udzielona pożyczka. W. A. (1) został oskarżony o popełnienie jeszcze 4 analogicznych czynów w okresie pomiędzy 2009 a 2012 r., prowadzących do uzyskania pożyczek na kwoty 350.000 zł, 1.700.000 zł, 200.000 zł i 800.000 zł. Sąd w Wołominie uznał W. A. (2) za winnego wszystkich zarzucanych mu czynów, wyczerpującym znamiona przestępstw z art. 297 par. 1 k.k. w zw. z art. 4 par. 1 k.k.

Dowody: wyrok- k. 232

Powyższy stan faktyczny tut. Sąd ustalił na podstawie okoliczności między stronami bezspornych, jak również złożonych do akt sprawy dokumentów. Sąd w całości dał wiarę dokumentom wymienionym w stanie faktycznym, bowiem żadna ze stron nie kwestionowała ich autentyczności, a tut. Sąd nie miał podstaw do kwestionowania ich wiarygodności bądź zawartej w nich treści z urzędu.

Podstawę ustaleń stanu faktycznego stanowiły również dokumenty pochodzące z akt postępowania karnego. Zdaniem Sądu również należało im dać wiarę oraz ustalić na ich podstawie stan faktyczny w sprawie, uznając, iż nie sprzeciwia się temu zasada bezpośredniości sformułowana w przepisie art. 235 par. 1 k.p.c. (por. wyrok SN z dnia 12. kwietnia 2018 r., II CSK 399/17). Ponadto okoliczności dowodzone ww. dokumentami, znalazły potwierdzenie w dowodach z zeznań świadków przesłuchanych w niniejszej sprawie oraz dokumentów zgromadzonych w przedmiotowej sprawie. Istotne jest również to, że okoliczności dowodzone ww. dokumentami nie były objęte przedmiotem sporu a dotyczyły tego, że w (...) w W. miał miejsce proceder wyłudzania środków za pomocą umów kredytu, którą to działalnością zajmowali się m. in. członkowie zarządu Kasy, a zawarta umowa była elementem tego procederu. Sporną kwestią były natomiast konsekwencje cywilnoprawne zawartej umowy oraz wpływ tych konsekwencji na możliwość realizacji zabezpieczenia hipotecznego. W tym stanie sprawy ograniczenie w wyżej wymienionym zakresie postępowania dowodowego do okoliczności ustalonych w postępowaniu karnym było w pełni uzasadnione.

Podstawę ustaleń tut. Sądu stanowiły również zeznania świadków:



P. A. (protokół k. 2434-2436 znacznik 00:09:59-00:39:28), syna Pozwanego w niniejszej sprawie oraz Prezesa spółki (...) sp. z o.o., którym tut. Sąd dał co do zasady wiarę w całości, albowiem świadek potwierdził okoliczności procederu będącego przedmiotem postępowania karnego w związku z zawieraniem pozornych umów kredytu gwoli wyłudzania pieniędzy przez członków zarządu (...) w W.; zeznania świadka również potwierdziły treść zeznań składanych przez W. A. (1) w przedmiotowej sprawie na rozprawie w dniu 24 kwietnia 2019 r. (protokół- k. 516-519 znacznik 00:40:02-01:22:38). Świadek m.in. potwierdził, iż jego ojciec nie był faktycznym beneficjentem przedmiotowej umowy, a ponadto nie był odpowiedzialny za spłacanie pożyczki, a jedynie stawiał się w celu podpisania już uprzednio przygotowanych dyspozycji. Środki z umowy zostały natomiast w rzeczywistości przeznaczone na przedsięwzięcia J. R. oraz P. P.. Świadek oznajmił również, iż zarząd (...) w W. był świadomy braku zdolności kredytowej W. A. (1). Potwierdza do tego fakt wygórowanej wyceny nieruchomości, która miała służyć jako zabezpieczenie przedmiotowej umowy pożyczki, na podobne ustalenia pozwoliły zeznania W. A. (1) którym Sąd co do zasady także dał wiarę w tym zakresie, okoliczność iż sprawa karna świadka została prawomocnie zakończona także zwiększa jego wiarygodność;



A. R. (protokół k. 1011-1013 znacznik 00:10:15-00:42:53), pracownicy w (...) w okresie o listopada 2008 r. do marca 2015 r., która nie posiadała głębszej wiedzy co do nieprawidłowości w działaniach (...) w W. czy toczących się postępowaniach. Potwierdziła natomiast okoliczność dokonania wpłat przez klientów Kasy w celu spłaty kredytów innych osób, co następowało za zgodą J. P.;



A. D. (protokół k. 1013-1014 znacznik 00:43:40-00:57:56), pracownicy w (...) w okresie od 2007 r. do 2016 r., która nie posiadała głębszej wiedzy na temat przedmiotowej sprawy, nieprawidłowości w działaniach (...) czy toczących się postępowań w tym zakresie. Potwierdziła natomiast okoliczność dokonania wpłat przez klientów Kasy w celu spłaty kredytów innych osób, co następowało za zgodą J. P.;



D. S. (protokół- k. 1038-1039 znacznik 00:13:47-00:32:28), pracownicy (...) w W. w okresie od 2008 r. do 2021 r., która nie była głębiej oznajmiona z przedmiotową sprawą ani z umową dot. Pozwanego, jak również nieprawidłowościami w działalności Kasy, a także nie potwierdziła okoliczności spłaty pożyczek klientów Kasy przez innych jej kredytobiorców – co nie wyklucza że taki proceder miał miejsce tylko świadek nie uczestniczyła w nim;



J. N. (protokół- k.1460), pracownicy (...) w W. okresie od 2009 r. do czerwca 2015 r., która potwierdziła okoliczność spłaty pożyczek klientów Kasy przez innych jej kredytobiorców z udzielanych im kredytów i pozyczekoraz nadzorowanie całego procesu przez J. P.;



K. B. (1) (protokół- k. 1473-1474 znacznik 00:13:14-00:32:27), pracownicy (...) w W. od 2008 r., która potwierdziła okoliczność spłaty pożyczek klientów Kasy przez innych jej kredytobiorców;



M. M. (protokół- k. 1654-1659 znacznik 00:08:17-00:21:49), pracownicy (...) w okresie od czerwca 2008 r. do lutego 2015 r., która potwierdziła sposób udzielania pożyczek przez (...) w W. oraz okoliczność spłaty pożyczek klientów Kasy przez innych jej kredytobiorców; ponadto potwierdziła konieczność wypełnienia dokumentu przelewowego w wypadku dokonania przelewów między kontami oraz kontrolę danego procesu przez J. P.;



J. P. (protokół- k. 1654-1659 znacznik 00:25:14-01:05:00), byłej wiceprezes (...), której zeznania tut. Sąd oceniał ostrożnie, bowiem świadek jest zarazem osobą oskarżoną w procesie karnym dot. (...), toczącym się przez Sądem Okręgowym Warszawa – Praga w Warszawie w związku z którym świadek częściowo odmawiała odpowiedzi ze względu na toczące się postępowanie karne; pomimo tego co do zasady wiarygodnie świadek potwierdziła, iż w (...) istniał zorganizowany proceder wyłudzania oraz rolowania kredytów, aczkolwiek świadek wskazywała na brak świadomości co do nieprawidłowości działań Kasy, co było sprzeczne z wnioskami płynącymi z całości dokumentacji zgromadzonej w aktach niniejszej sprawy;



M. G. (1) (protokół- k. 1654-1659 znacznik 01:06:07-01:20:45), byłego członka zarządu i wiceprezesa (...), który co do zasady podtrzymał swoje zeznania złożone w postępowaniu karnym, jednak nie brał udziału w zawarciu przedmiotowej umowy z W. A. (1) i nie znał okoliczności związanych z jej zawarciem, w pozostałym zakresie świadek uchylał się od odpowiedzi na pytania ze względu na grożącą mu odpowiedzialność karną;



M. G. (2) (protokół- k. 1654-1659 znacznik 01:20:53-01:41:09), byłego prezesa (...), którego zeznania tut. Sąd oceniał ostrożnie, bowiem świadek jest zarazem osobą oskarżoną w procesie karnym dot. (...), toczącym się przez Sądem Okręgowym Warszawa – Praga w Warszawie, świadek co do zasady wiarygodnie potwierdził, iż miał świadomość istnienia w (...) zorganizowanego procederu wyłudzania oraz rolowania kredytów;



Ł. S. (protokół k. 2527-2528 znacznik 00:09:43-00:19:470; protokół kk. (...)- (...) znacznik 01:13:48-01:29:37), który co do zasady podtrzymał swoje zeznania złożone w postępowaniu karnym, świadek nadto potwierdził, iż zarząd Kasy miał w posiadaniu listy z informacjami co do osób rzeczywiście odpowiedzialnych za spłatę zaciągniętych kredytów; w wypadku przedmiotowej umowy zawartej przez W. A. (1) wiarygodnie wskazał, iż spłata miała dotyczyć J. R. oraz P. P.;



P. P. (protokół k. 1786-1789 znacznik 00:13:26-00:57:25), były wiceprzewodniczący Rady Nadzorczej (...), który co do zasady podtrzymał zeznania złożone w toku procesu karnego, a nadto w przedmiotowej sprawie potwierdził, iż zaciągnięta pożyczka nie była wykorzystywana zgodnie ze skazanym w umowie cele (tj. cele mieszkaniowe), wskazując iż pożyczka została przekazana na spłatę innych pożyczek, potwierdził również świadomość zarządu o braku zdolności kredytowej po stronie W. A. (1) oraz jego rolę jako podstawionego „słupa”;



K. B. (2) (protokół k. 1786-1789 znacznik 00:58:34-01:12:17), którym tut. Sąd dał co do zasady wiarę w całości, bowiem były one spójne wewnętrznie, logiczne i powiązane z materiałem dowodowym zgromadzonym w aktach sprawy, w tym z prawomocnymi wyrokami zapadłymi na dzień wyrokowania w postępowaniach karnych odnośnie do mechanizmu procederu wyprowadzania kwot ze (...).

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Powództwo podlegało oddaleniu w całości z uwagi na nieważność ustanowionego zabezpieczenia hipotecznego stanowiącego podstawę odpowiedzialności pozwanej.

Roszczenie strony powodowej w przedmiotowej sprawie wynikało z hipoteki umownej do kwoty 1.392.938,58 zł ustanowionej na prawie własności na nieruchomości, składającej się z działek nr (...), położonej w miejscowości C., dla której Sąd Rejonowy w Lesku VII Zamiejscowy Wydział Ksiąg Wieczystych z siedzibą w U. prowadzi księgę wieczystą o nr (...).

Niewątpliwie z treści księgi wieczystej prowadzonej dla przedmiotowej nieruchomości wynika, że obciążona jest ona hipoteką, na podstawie której Powód żądał od Pozwanego zaspokojenia zabezpieczonej nią wierzytelności. Jednakże ocena zasadności roszczenia Powoda wymagała rozważenia słuszności zarzutów podniesionych przez Pozwanego.

Kluczowe dla oceny zasadności roszczenia było rozstrzygnięcie zasadności zarzutu co do ważności umowy pożyczki oraz dopuszczalności powołania się przez Pozwanego na ten zarzut w niniejszym postępowaniu. Pozwany podnosił, że umowa pożyczki zawarta przez W. A. (1) ze (...) jest sprzeczna z prawem lub służyła jego obejściu, co oznacza, iż jest nieważna, ewentualnie wskazywał na naruszenie zasad współżycia społecznego oraz na pozorność danej umowy pożyczki.

Treść czynności prawnej jest sprzeczna z ustawą wówczas, gdy zawiera postanowienia z nią sprzeczne albo gdy nie zawiera treści przez ustawę nakazanych. Czynnościami sprzecznymi z prawem są zarówno czynności objęte zakazem prawnym, jak i nim nie objęte, lecz podjęte w celu osiągnięcia zakazanego skutku. Artykuł 58 k.c. na równi z czynnościami sprzecznymi z ustawą traktuje pod względem skutków czynności służące obejściu ustawy. Są to czynności, których treść nie zawiera elementów zabronionych przez prawo, lecz która służy realizacji celu zabronionego przez ustawę. Celem, z powodu którego czynność prawna może być uznana za nieważną jest taki skutek, który nie mieści się w jej treści i nie jest jej typowym celem, ale który czynność ta pozwala osiągnąć. Taki cel powinien być nie tylko wiadomy stronom czynności, ale także objęty ich zamiarem (albo przynajmniej jednej z nich, gdy chodzi o cel skierowany w stosunku do drugiej strony umowy), a czynność jest podejmowana tylko dla jego osiągnięcia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 kwietnia 2013 r., II CSK 557/12).

W sprawie niniejszej przedmiotem oceny, z punktu widzenia sprzeczności z ustawą, była umowa pożyczki zawarta 17 września 2009 r. przez W. A. (3). Szczególny nacisk w tym względzie pozwany kładł na cel umowy oraz okoliczności jej zawarcia. Odnosząc się do tej argumentacji należy wskazać, że pojęcie czynności prawnej sprzecznej z prawem odnosi się do jej treści, a nie do okoliczności jej zawarcia, z którymi prawo karne wiąże sankcje prawnokarną. Jak trafnie wskazuje się w doktrynie, brak jest automatycznego powiązania nieważności umowy na podstawie art. 58 § 1 k.c. z penalizacją zachowań dotyczących okoliczności zawarcia umowy. W przypadku umów, które można określić jako uszczuplające na gruncie prawa karnego, ich przestępność polega na okolicznościach towarzyszących ich zawarciu. Są to dozwolone umowy, których cel jedynie zmierza do pokrzywdzenia wierzyciela. W tym kontekście podkreślenia wymaga, że formalnie prawidłowo zawarta umowa pożyczki z 17 września 2009 r. – mająca odpowiednią postać co do formy oraz zawierająca niezbędne elementy przewidziane przez prawo bankowe – różniła się od umowy kredytu pozostającej pod ochroną prawa, nie samą swoją treścią, która pomimo istniejących mankamentów mogłaby się utrzymać w obiegu prawnym, lecz właśnie okolicznościami jej zawarcia i celem któremu służyła, znanym osobom zarządzającym podmiotem, który ponosił ryzyko zaangażowania środków pieniężnych w kredyt. Umowa jako taka nie zawierała treści sprzecznych z prawem ani nie pomijała treści nakazanych przez ustawę. Skoro tak, to umowa kredytu nie mogła być uznana za nieważną ze względu na sprzeczność z prawem. Pozostawała do oceny kwestia, czy nie została zawarta w celu sprzecznym z prawem, czyli z zamiarem jego obejścia.

Pod względem skutków, na równi z czynnościami sprzecznymi z ustawą, art. 58 k.c. traktuje również czynności służące obejściu ustawy. Są to czynności, których treść nie zawiera elementów zabronionych przez prawo, lecz która służy realizacji celu zabronionego przez ustawę. Celem, z powodu którego czynność prawna może być uznana za nieważną, jest skutek, który nie mieści się w jej treści i nie jest typowy, ale który czynność ta pozwala osiągnąć; powinien być nie tylko wiadomy stronom czynności, ale także objęty ich zamiarem, przy czym czynność jest podejmowana po to, aby go osiągnąć.

Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i ustalonego stanu fatycznego wynika, iż umowa pożyczki z dnia 16 września 2009 r. nie miała służyć ani typowemu celowi tego rodzaju umowy (udzielenie środków pieniężnych pożyczkobiorcy ze zobowiązaniem do ich zwrotu oraz zapłaty wynagrodzenia) ani wyszczególnionemu w samej umowie celowi (pozyskanie środków na cele mieszkaniowe). Ponadto osoba występująca jako pożyczkobiorca – W. A. (1) nie miał zamiaru zaciągnięcia przedmiotowego zobowiązania, jego spłaty, jak również przeznaczenia danych środków na wskazane cele mieszkaniowe, jedynie podpisał przygotowane przez osoby trzecie bez możliwości modyfikacji dokumenty, w zasadzie użyczając swego nazwiska w celu osiągnięcia z tego tytułu wynagrodzenia. Osoby reprezentujące (...) przy zawieraniu powyższej umowy nie tylko wiedziały o powyższych okolicznościach, ale w istocie zorganizowały proceder służący wyprowadzaniu pieniędzy z Kasy i zapewniający pozorne spłacanie udzielonych kredytów i pożyczek poprzez udzielanie kolejnych. W. A. (1), zawierając umowę pożyczki nie miał zamiaru wykonania zobowiązania z niej wynikającego. Czynności prowadzące do zawarcia umowy pożyczki, w tym dostarczenie dokumentów odzwierciedlających nieprawdziwy stan zatrudnienia i zarobków W. A. (1) oraz nieprawdziwą zawyżoną wartość nieruchomości stanowiącej przedmiot zabezpieczenia, zaniechanie rzeczywistej oceny zdolności kredytowej pożyczkobiorcy, w ocenie tut. Sądu nakierowane były na stworzenie pozorów legalności działania, ukrycia rzeczywistych pobudek dokonanych czynności oraz w celu wykazania przed organami nadzoru finansowego prawidłowości działania (...), w zakresie akcji kredytowej. Intencją przyświecającą członkom Zarządu (...) było wyłudzenie środków ze (...), które następnie były przelewane na rachunki spółek ulokowanych w rajach podatkowych oraz na rzecz osób uczestniczących w procederze. Proceder ten miał trwały i zorganizowany charakter, co wynika tak z zeznań świadków jak i okoliczności skazania W. A. (1) za uczestniczenie w nim aż pięciokrotnie.

Sąd wobec powyższego doszedł do przekonania, że przedmiotowa umowa pożyczki została zawarta w celu uzyskania ze (...) w W. środków pieniężnych, które bez nadania tej czynności pozorów legalności w formie umowy nie zostałyby wypłacone, bowiem ich wypłata, nie mieszcząc się w ustawowo określonym zakresie działalności (...), nie miałaby podstawy prawnej. Zamiarem osób organizujących proces stworzenia umowy było uzyskanie środków pieniężnych zgromadzonych przez (...) poza systemem obowiązujących Kasę wymogów co do warunków materialnych i formalnych zaangażowania powierzonego jej przez członków kapitału oraz ekspozycji na ryzyko kredytowe, a umowa miała być dokumentem legitymizującym dokonaną wypłatę, będącą czynnością sprzeczną z prawem. Czynności cywilnoprawnych nie można wykorzystywać jako środka do osiągania przestępczych celów, takimi zaś są czynności ukierunkowane na popełnienie przestępstwa z art. 302 § 1 k.k. (tak Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 17 lipca 2008 r., II CSK 102/08). Wbrew twierdzeniom strony powodowej nie sposób uznać, że umowa, stanowiąc środek do popełnienia przestępstwa (i w tym sensie element realizacji celu zakazanego przez ustawę) była sama w sobie ważna, na takiej zasadzie na jakiej umowa stanowiąca środek do popełnienia przestępstwa oszustwa pozostaje w mocy i nie jest dotknięta sankcją nieważności. Istnienie analizowanej umowy było w stanie sprawy środkiem nadania działalności przestępczej pozoru legalności, nie zaś „jedynie” środkiem do wprowadzenia w błąd partnera umowy działającego w dobrej wierze. Przedmiotowa umowa pożyczki dysymulowała zaangażowanie środków pieniężnych kasy z pominięciem wykorzystania dopuszczalnych prawnie instrumentów zaangażowania kapitałowego, co stanowiło obejście art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 5 listopada 2009 r. o spółdzielczych kasach oszczędnościowo – kredytowych (t. j. Dz. U. z 2018 r., poz. 2386 ze zm.). Realizacja tak określonego celu fraudacyjnego stanowi wystarczającą przesłankę do stwierdzenia nieważności umowy kredytu, jako czynności mającej na celu obejście ustawy. W utrwalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego, wskazuje się, że czynność prawną wypełniającą znamiona przestępstwa lub podjętą w celu przestępczym uznaje za bezwzględnie nieważną (por wyroki Sądu Najwyższego: z 30 marca 2012 r., III CSK 204/11, Legalis, 19 stycznia 2011 r., V CSK 189/10, Legalis oraz z 28 października 2005 r., II CK 174/05, Legalis). Czynności cywilnoprawnych nie można wykorzystywać jako środka do osiągania przestępczych celów. Konstatując, umowa pożyczki o nr (...) zawarta pomiędzy W. A. (1) jest bezwzględnie nieważna, bowiem została zawarta w celu obejścia prawa o czym wiedziały obie strony tej czynności prawnej (art. 58 § 1 k.c.).

Nieważność umowy pociąga za sobą także nieważność oświadczenia właściciela nieruchomości (...) sp. z o.o. o ustanowieniu hipoteki zabezpieczającej wierzytelność (...) z tytułu udzielonej pożyczki. Zgodnie z regulacją zawartą w art. 65 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece, hipoteka może być ustanowiona wyłącznie w celu zabezpieczenia oznaczonej wierzytelności. Hipoteka powstaje zatem w zasadzie tylko wtedy, gdy istnieje wierzytelność, która ma być zabezpieczona (por. I. Heropolitańska, [w:] I. Heropolitańska, A. Tułodziecka, K. Hryćków-Mycka, Ustawa o księgach wieczystych i hipotece. Komentarz, wyd. 4, art. 65, Nb 13 i cytowana tam literatura). Akcesoryjność hipoteki wyraża związek, jaki występuje między zabezpieczeniem i wierzytelnością. Zależność ta ma charakter jednokierunkowy. Jeśli zatem wierzytelność jeszcze nie istnieje, musi przynajmniej powstać stosunek prawny stanowiący źródło przyszłej wierzytelności. W przeciwnym razie ustanowienie hipoteki jest niedopuszczalne. W sytuacji, w której wspomniany stosunek okaże się bezwzględnie nieważny, nieważne będzie powstanie hipoteki (tak też S. Kostecki [w:] Ustawa o księgach wieczystych i hipotece. Komentarz pod red. K. Osajdy, wyd. 4, art. 65, teza 8).

Z zasady akcesoryjności hipoteki wynika, że nieważność przedmiotowej umowy pożyczki skutkuje nieważnością oświadczenia z dnia 17 września 2009 r. o ustanowieniu hipoteki na nieruchomości (...) sp. z o.o. Należy wskazać, że w ocenie Sądu P. A. reprezentujący wspomnianą spółkę jako Prezes Zarządu, składając oświadczenie o ustanowieniu hipoteki nie miał na celu realnego zabezpieczenia wierzytelności (...) na nieruchomości, której wartość była wielokrotnie niższa niż deklarowana w operacie szacunkowym, czego miał świadomość. Nie sposób więc wykluczyć odpowiedzialności Spółki na innej podstawie prawnej, ale niewątpliwie nie ma podstaw do jej odpowiedzialności jako wierzyciela hipotecznego.

W przedmiotowej sprawie zastosowania nie znajdzie art. 5 k.c. Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego stosowanie art. 5 k.c. jest wyłączone w wypadku praw podmiotowych wynikających z nieważności czynności prawnej (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 10 października 2002 r., V CK 370/02, OSNC 2004, nr 2, poz. 21 oraz z dnia 5 czerwca 2014 r., IV CSK 576/13). Ocena nieważności czynności prawnej przez pryzmat nadużycia prawa podmiotowego mogłaby mieć miejsce np. w przypadku długoletniego tolerowania przez uprawnionego naruszenia swojego prawa czy stanu bezprawności i podjętej następnie próby uchylenia się od wykonania zobowiązania z powołaniem na nieważność czynności prawnej. Nieakceptowalnym skutkiem nieuwzględnienia w przedmiotowej sprawie sankcji nieważności umowy kredytu byłoby udzielenie ochrony prawnej prawom podmiotowym wywodzonym z czynności prawnej podjętej w celach przestępczych, co naruszałoby podstawowe wartości chronione przez porządek prawny, a także konstytucyjną zasadę państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP). Z tego względu brak jest podstaw do zastosowania w przedmiotowej sprawie art. 5 k.c.

Z tych wszystkich względów powództwo należało oddalić w całości jako bezzasadne (pkt I wyroku), zaś wobec nieważności umowy kredytu oraz oświadczenia o ustanowieniu hipoteki zbędne było rozważanie dalszych zarzutów i twierdzeń stron.

O kosztach sądowych tut. Sąd rozstrzygnął zgodnie z ogólną zasadą wyrażoną w art. 98 k.p.c., która stanowi o obowiązku zwrotu kosztów przez stronę przegrywającą sprawę, stąd w pkt. II przedmiotowego wyroku tut. Sąd postanowił obciążyć kosztami procesu stronę powodową. Na podstawie art. 113 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, stanowiącego o prawie ściągnięcia od strony przegrywającej sprawę kosztów tymczasowo poniesionych przez Skarb Państwa, Sąd orzekł jak w pkt. III niniejszego rozstrzygnięcia

Z uwagi na powyższe Sąd orzekł jak w sentencji.

sędzia Piotr Królikowski