Wyrok z 27 października 2023, sygn. I C 368/23

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 października 2023 r.

Sąd Okręgowy w (...) I Wydział Cywilny

w składzie następującym:

Przewodniczący:

sędzia Dorota Scott-Sienkiel Protokolant: st. sekr. sąd. Anna Szczepanek

po rozpoznaniu w dniu 9 października 2023 r. w (...) na rozprawie

sprawy z powództwa M. W. (1)

przeciwko J. W.

o nakazanie i zapłatę

umarza postępowanie w zakresie żądania nakazania pozwanemu wykonania napisu na płycie nagrobnej,

w pozostałym zakresie powództwo o nakazanie oddala,

zasądza od pozwanego J. W. na rzecz powoda M. W. (1) kwotę 2.000,00 zł (dwa tysiące 00/100) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 6.05.2023r. do dnia zapłaty i w pozostałym zakresie oddala powództwo o zapłatę,

przyznaje pełnomocnikowi z urzędu –adw. L. S. wynagrodzenie w kwocie 11.520,00 zł, w tym kwotę 2.154,15 zł tytułem podatku VAT, które wypłacić ze Skarbu Państwa (Sąd Okręgowy w (...)),

oddala wniosek powoda o zwrot kosztów procesu,

odstępuje od obciążania powoda i pozwanego kosztami sądowymi, od których powód był zwolniony.

sędzia Dorota Scott-Sienkiel

Sygn. akt I C 368/23

UZASADNIENIE

Powód M. W. (1) pozwem z dnia 16 marca 2023r. (data wpływu), skierowanym przeciwko J. W., wniósł o:

nakazanie pozwanemu wykonania w terminie 1 miesiąca od dnia uprawomocnienia się wyroku napisu na pionowej płycie nagrobnej na znajdującym się na (...) (...) w O. przy ul. (...) grobie ojca stron J. W. przez umieszczenie na tej płycie napisu „(...) M. W. (2) ur. (...) zm. 8.09.2021r” czcionką pozłacaną, utrzymaną w stylu i wielkości obecnie istniejącego napisu „J. W. ur. (...), zm. (...)” – na koszt pozwanego,

nakazanie pozwanemu opublikowania w terminie 1 miesiąca od dnia uprawomocnienia się wyroku w Gazecie (...) nekrologu, na koszt pozwanego i publikowania go przez okres 2 tygodni, o treści: „(...) M. W. (2), która zmarła w dniu 8 września 2021r w W. i została pochowana w grobowcu rodzinnym znajdującym się na (...) (...) w O. przy ul. (...). Pogrążony w żałobie (...) M. W. (1)”, z czarnym obramowaniem o rozmiarze czcionki 14,

nakazanie pozwanemu zamówienia w terminie 1 miesiąca od uprawomocnienia się wyroku na jego koszt mszy żałobnej za duszę zmarłej matki M. W. (2) w K. św. J. w O., ul. (...) i zobowiązanie go do powiadomienia powoda o ustalonym terminie,

nakazanie pozwanemu opublikowania w Gazecie (...), w terminie 14 dni od dnia ustalenia daty mszy żałobnej, na jego koszt informacji o dacie ustalonej mszy żałobnej za duszę zmarłej matki, celem umożliwienia znajomym uczestnictwa w tej ceremonii,

zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kwoty 320.000 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty tytułem zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych powoda,

zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kosztów procesu przez niego poniesionych.

W uzasadnieniu, powód wskazał, że od 2017 r. zamieszkiwał wspólnie z matką M. W. (2) w O.. W (...) r. była ona hospitalizowana w (...) (...) w O. z powodu złamania kości udowej. Wtedy pozwany - brat powoda, zabrał matkę M. W. (2) do W., która zamieszkiwała z nim do śmierci. Powód podał, że od chwili wyjazdu nie miał z matką żadnego kontaktu, mimo wielokrotnych telefonów, a nawet listu pozwany nie zapewnił powodowi z nią kontaktu. Był przekonany, iż kobieta żyje. Podał, iż o śmierci matki dowiedział się pod koniec 2022 r. w związku z odłączeniem mu prądu, który był jak dotąd przez nią opłacany. Dopiero interwencja kuzynki A. M. z policjantem w mieszkaniu pozwanego pozwoliła ustalić zgon matki. Okazało się, iż zmarła ona w dniu 8 września 2021 r. i została pochowana w grobowcu rodzinnym, jednak na płycie nagrobkowej nie zostało wpisane jej nazwisko. Powód podniósł, iż dotkliwie to przeżył, gdyż nie zdołał się pożegnać z matką, nie uczestniczył w pogrzebie. Wydarzenia te spowodowały, że jako człowiek wrażliwy został narażony na utratę i pogorszenie zdrowia psychicznego. Utracił moc i sprawność twórczą. Został pozbawiony inspiracji i motywacji i narażony na straty moralne i materialne. W ocenie strony powodowej, działania pozwanego miały charakter bezprawny jako sprzeczny z zasadami współżycia społecznego. Powodowi jako synowi przysługuje prawo do ochrony sfery uczuciowej związanej z kultem zmarłej matki. Powód wskazał, że poczuł się urażony, pominięty i zlekceważony. Naruszono jego godność, cześć i wewnętrzny spokój. Uzasadniając żądaną kwotę zadośćuczynienia powód podniósł, że kwota 320.000 zł będzie odpowiednia po uwzględnieniu bliskiej więzi łączącej go z matką, wielkości cierpienia jakie doświadczył w związku z ujawnieniem śmierci matki po upływie roku po jej pogrzebie (pozew k. 4-9).

Na rozprawie w dniu 9 października 2023 r. pełnomocnik powoda cofnął pozew w zakresie pkt 1 ze zrzeczeniem się roszczenia- wobec wykonania napisu na płycie nagrobnej, w pozostałym zakresie podtrzymał powództwo (protokół rozprawy z dn. 09.10.2023r. k. 122-126).

W odpowiedzi na pozew, pozwany J. W. wniósł o oddalenie powództwa w całości.

W uzasadnieniu pozwany przyznał, że powód mieszkał z matką do czasu jej hospitalizacji w (...) r. W tym czasie pozwany utrzymywał z nią kontakt zarówno telefoniczny jak i osobisty. Pozwany podniósł, że powód nie zajmował się chorą matką, a zabierał jej pieniądze, był całkowicie na jej utrzymaniu. Podał, że zabrał matkę do W., zgodnie z jej prośbą. Podkreślił, iż powód wcale nie próbował kontaktować się z matką, nie dzwonił, nie przyjeżdżał i nie interesował się jej losem. Powód używał także przemocy wobec matki. Pozwany wskazał, że uroczystość pogrzebowa odbyła się zgodnie z wolą matki, która życzyła sobie skromnego pogrzebu, nie wyraziła zgody na obwieszczanie nekrologów, czy też informacji o pochówku, a co do napisu na grobie, pozostawiła kwestię do wyłącznej decyzji pozwanego. Nadto, podał, że zarzut nie powiadomienia powoda o śmierci matki jest nieprawdziwy, gdyż próbował zawiadomić brata o śmierci matki, jednak ten nie podejmował rozmów telefonicznych (odpowiedź na pozew k. 28-30).

Sąd ustalił następujący stan faktyczny:

Powód M. W. (1) jest bratem pozwanego J. W.. M. W. (2) była matką stron.

Powód jest leczony psychiatrycznie od 2002r., był kilkakrotnie hospitalizowany w (...) w O. z rozpoznaniem: schizofrenia paranoidalna, zespół uzależnienia spowodowany używaniem kilku substancji psychoaktywnych. Powód zamieszkiwał w O. razem z matką do kwietnia 2020 r., do czasu jej hospitalizacji w (...) (...) w O.. W przebiegu choroby ale i spożywania alkoholu zdarzały mu się zachowania agresywne względem matki, niemniej powoda z matką łączyły bliskie stosunki.

Po pobycie matki w (...), pozwany zabrał ją do swojego domu w W., gdzie przebywała do śmierci. W tym okresie pozwany odizolował matkę od rodziny, która nie miała z nią kontaktu ani osobistego ani telefonicznego.

M. W. (2) zmarła w dniu 8 września 2021 r. w W.. Pochówek zorganizował pozwany. Matkę stron pochowano w grobie ojca stron J. W. na cmentarzu komunalnym w O. przy ul. (...).

Powód nie został zawiadomiony o śmierci matki oraz o dacie i miejscu pogrzebu. Informację o tym fakcie powziął dopiero pod koniec 2022 r. od kuzynki A. M., która by zdobyć tę informację musiała poprosić o pomoc Policję.

Pozwany wykonał napis na płycie nagrobnej zmarłej matki po wytoczeniu powództwa.

(okoliczności bezsporne, a nadto dowód: odpis skrócony aktu zgonu k. 10, dokumentacja fotograficzna k. 121, dokumentacja medyczna, k. 31-32, 51-109)

Sąd zważył, co następuje:

Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie dowodów wskazanych w toku dotychczasowych ustaleń , dokumentów zawartych w aktach niniejszej sprawy, zeznań strony pozwanej oraz w mniejszym zakresie zeznań świadków A. M., E. B. i G. L..

W świetle zebranego w sprawie materiału dowodowego powództwo podlegało uwzględnieniu w nieznacznym zakresie.

W pierwszej kolejności należy wskazać, iż wobec cofnięcia pozwu w zakresie żądania z punktu 1 pozwu, tj. nakazania pozwanemu wykonania w terminie 1 miesiąca od dnia uprawomocnienia się wyroku napisu na pionowej płycie nagrobnej na znajdującym się na (...) (...) w O. przy ul. (...) grobie ojca stron J. W. przez umieszczenie na tej płycie napisu „(...) M. W. (2) ur. (...) zm. 8.09.2021r” czcionką pozłacaną, utrzymaną w stylu i wielkości obecnie istniejącego napisu „J. W. ur. (...), zm. (...)” – na koszt pozwanego, postępowanie w tym zakresie podlegało umorzeniu.

Zgodnie z przepisem art. 203 § 1 i 4 k.p.c. pozew może być cofnięty bez zezwolenia pozwanego, aż do rozpoczęcia rozprawy, a jeżeli z cofnięciem połączone jest zrzeczenie się roszczenia – aż do wydania wyroku. Sąd może uznać za niedopuszczalne cofnięcie pozwu, zrzeczenie się lub ograniczenie roszczenia tylko wtedy, gdy okoliczności sprawy wskazują, że wymienione czynności są sprzeczne z prawem lub zasadami współżycia społecznego albo zmierzają do obejścia prawa.

Cofnięcie pozwu w powyższym zakresie nie jest sprzeczne z prawem, zasadami współżycia społecznego i nie zmierza do obejścia prawa. Stąd też koniecznym było umorzenie postępowanie odnośnie roszczenia o nakazanie pozwanemu wykonania napisu na płycie nagrobnej (pkt I sentencji wyroku).

W niniejszej sprawie powód domagał się w istocie ochrony dóbr osobistych, zatem jego roszczenie oparte było na art. 24 w zw. z art. 23 k.c. W zakresie, w jakim powód żądał zapłaty przez pozwanego określonej kwoty, podstawą tak sformułowanego roszczenia był art. 448 k.c.

Na rozkład ciężaru dowodu w niniejszym procesie (art. 6 k.c.) rzutował art. 24 k.c., gdyż jak powszechnie przyjmuje się w orzecznictwie i doktrynie - przepis ten wprowadza domniemanie bezprawności osoby naruszającej czyjeś dobra osobiste. W związku z tym na powodzie spoczywał obowiązek wykazania, że jego dobra osobiste zostały naruszone oraz w jaki sposób do tego doszło. Powód musi, więc wykazać zarówno fakt, że dana osoba podjęła określone działanie (czy zaniechała działania) oraz, że działanie to narusza jego dobra osobiste, bądź zagraża takim naruszeniem. Pozwany powinien zaś obalić domniemanie swojego bezprawnego działania, wykazując, że było one zgodne z szeroko rozumianym na gruncie prawa cywilnego porządkiem prawnym.

Zgodnie z art. 23 k.c. dobra osobiste człowieka, jak w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach. Katalog dóbr osobistych wymienionych w art. 23 k.c. nie jest wyczerpujący.

Powód występując z żądaniem udzielenia mu ochrony naruszonych dóbr osobistych powinien w pierwszej kolejności wymienić, jakie konkretnie dobra osobiste zostały naruszone zachowaniem pozwanego. W pozwie powód domaga się ochrony sfery uczuciowej związanej z kultem zmarłej matki oraz wskazywał, iż doszło do naruszenia jego godności, czci i wewnętrznego spokoju.

W świetle art. 24 § 1 k.c. ten czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. W razie dokonanego naruszenia może on także żądać, aby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności ażeby złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie. Na zasadach przewidzianych w kodeksie może on również żądać zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty na wskazany cel społeczny.

Przesłanką odpowiedzialności za naruszenie dóbr osobistych jest – stosownie do art. 24 k.c. – bezprawność działania sprawcy, czyli działanie sprzeczne z prawem lub zasadami współżycia społecznego, bez względu na winę sprawcy.

Odnosząc się do żądań powoda, przypomnieć należy, że powód w niniejszym procesie nie musi wykazywać bezprawności naruszenia dóbr osobistych wobec domniemania ustanowionego w art. 24 § 1 k.c. To na pozwanym spoczywa obowiązek udowodnienia okoliczności przeciwnej, a mianowicie, że działania pozwanego nie doprowadziły do naruszenia dóbr osobistych powoda, bądź jeśli naruszały te dobra – że zachowanie pozwanego mieściło się w ramach obowiązującego porządku prawnego. Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem Sądu Najwyższego, za bezprawne uważa się każde działanie naruszające dobro osobiste, jeżeli nie zachodzi żadna ze szczególnych okoliczności usprawiedliwiających je, do których zalicza się: działanie w ramach porządku prawnego, wykonywanie prawa podmiotowego, zgodę pokrzywdzonego, działanie w obronie uzasadnionego interesu społecznego (orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 19 października 1989 roku, II CR 419/89, OSP 11-12/1990, poz. 377).

Powód wskazywał, iż doszło do naruszenia jego dóbr osobistych poprzez niepoinformowanie go przez pozwanego o śmierci matki oraz miejscu jej pochówku. Wskazał, iż doszło do naruszenia sfery uczuciowej związanej z kultem zmarłej matki oraz doszło do naruszenia jego godności, czci i wewnętrznego spokoju.

W ocenie Sądu, ustalony stan faktyczny nie uzasadniał przyjęcia, jakoby doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda w postaci godności, czci i wewnętrznego spokoju, stanowił jednak podstawę do wniosku, iż zostało naruszone dobro osobiste powoda jakim jest niewątpliwie kult pamięci osoby bliskiej.

Należy przypomnieć, że w czci człowieka wyróżnia się dwie jej strony (por. J. Wierciński, Niemajątkowa ochrona czci, s. 60 i nast.; Radwański 2005, s. 163, Nb 374): stronę wewnętrzną, nazywaną godnością osobistą, obejmującą wyobrażenie człowieka o własnej wartości oraz oczekiwanie szacunku ze strony innych ludzi (w judykaturze por. wyr. SN z 8.10.1987 r., sygn. akt II CR 269/87, OSN rok 1989, nr 4, poz. 66; wyr. SA w (...) z 21.3.1995 r., sygn. akt (...); por. B. Gawlik, Dobra osobiste, s. 19) oraz stronę zewnętrzną, oznaczającą dobrą sławę, dobrą opinię innych ludzi, szacunek, którym obdarza daną osobę otoczenie. Dobra sława (dobre imię) obejmuje wszystkie dziedziny aktywności życiowej osoby: jej życie osobiste, zawodowe i społeczne (por. wyr. SN z 29.10.1971 r., sygn. akt II CR 455/71, OSN rok 1972, nr 4, poz. 77) - por. pod red. K.P., Kodeks cywilny. Komentarz, Tom I, C.H. B. 2015, teza III. A. 2. do art. 23.

W innym miejscu stwierdzono, że cześć jest rozumiana jako stan osoby polegający na zdolności do obrony swojego świata wartości w sposób uzasadniający szacunek innych osób; przydatne jest rozróżnienie wewnętrznego aspektu czci (nazywanej w tym kontekście godnością osobistą), polegającego na przekonaniu człowieka o własnej wartości i oczekiwaniu poszanowania ze strony innych, oraz jej aspektu zewnętrznego (nazywanego dobrym imieniem), polegającego na szacunku i pozytywnej opinii otoczenia (por. pod red. E. Gniewka i P. Machnikowskiego, Kodeks cywilny. Komentarz, C.H.Beck 2016, teza II. 2. do art. 23).

Wprawdzie art. 23 KC wymieniając różne rodzaje dóbr osobistych, nie wspomina o kulcie pamięci zmarłych, jednakże należy mieć na uwadze, że przepis ten wymienia najważniejsze dobra osobiste jedynie, jak to wynika z użycia sformułowania: "w szczególności", przykładowo, a zatem niezależnie od wymienionych w nim dóbr osobistych przepisy szczególne mogą udzielać ochrony prawnej innym jeszcze wartościom mającym charakter dóbr osobistych. Według art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (Dz.U. Nr 11, poz. 62) prawo pochowania zwłok ludzkich ma najbliższa pozostała rodzina osoby zmarłej. Prawo pochowania zwłok jest prawem podmiotowym, obejmującym wybór miejsca i sposobu pochowania zwłok, jak również zmianę miejsca ich spoczynku (przeniesienie zwłok). Ochrona prawna sięga jednak znacznie dalej. Z przepisów rozporządzenia Min. Gospodarki Komunalnej oraz (...) z dnia 25.V.1961 r. w sprawie urządzania cmentarzy, prowadzenia ksiąg cmentarnych oraz chowania zmarłych (Dz.U. Nr 31, poz. 152) wynika szereg uprawnień pozostałej rodziny osoby zmarłej, w szczególności prawo do nabycia prawa korzystania z terenu na urządzenie grobu, wybudowanie grobu, ustawienie nagrobka. Z tych uprawnień wynikają dalsze uprawnienia do pielęgnacji grobu, odwiedzania go i oddawaniu się kontemplacji, odbywania ceremonii religijnych itp. (wyrok Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 12 lipca 1968 r., I CR 252/68).

W nauce prawa, jak i judykaturze wskazano, że za dobro osobiste powszechnie uznawany jest kult pamięci po zmarłej osobie bliskiej (por. A. Szpunar, Ochrona prawna kultu osoby zmarłej, Pal. rok 1978, nr 8, str. 29 i nast.; S. Rudnicki, Prawo do grobu. Zagadnienia cywilistyczne, (...) 1999, s. 37; J.S. Piątowski, Ewolucja, s. 30 i nast.; K. Piasecki, Kodeks cywilny. Komentarz, s. 182; Radwański 2005, s. 167; E. Skowrońska-Bocian, Prawo cywilne, s. 97); P. S., w: K. O. (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. I, 2013, s. 397, Nr 85; P. M., w: G., M., Komentarz KC 2014, s. 62, Nb 6, pkt 17. W judykaturze por. wyr. SN: z 7.6.1966 r. (sygn. akt I CR 346/65); z 12.7.1968 r. (sygn. akt I CR 252/68, OSN rok 1970, nr 1, poz. 18); z 10.2.1975 r. (sygn. akt II CR 851/74, OSPiKA rok 1977, nr 1, poz. 4); z 23.5.1975 r. (sygn. akt II CR 193/75, OSPiKA rok 1977, nr 1, poz. 5); z 31.3.1980 r. (sygn. akt II CR 88/80, L.); wyr. SN z 14.5.1982 r. (sygn. akt IV CR 171/82, OSN rok 1983, nr 1, poz. 12). Jest to samoistne dobro osób bliskich zmarłego.

Prawo do pochowania zwłok osoby zmarłej jest prawem podmiotowym stanowiącym element tzw. prawa do grobu i obejmuje przede wszystkim wybór miejsca i sposobu pochowania zwłok, jak również zmianę miejsca ich spoczynku. Prawo to obejmuje również sferę uczuć związaną z kultywowaniem pamięci o osobie zmarłej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 grudnia 2015 r., V CSK 201/15). Z dobrem tym związane jest poszanowanie do czczenia kultu osoby zmarłej, odwiedzania grobu i utrzymywania więzi uczuciowych oraz, że w zakres powyższego dobra wchodzi również możliwość złożenia osoby bliskiej w grobie, zapewniania przez to osobie zmarłej kultu, w tym kultu pamięci, wykonywania uprawnień - odwiedzanie grobu, dbanie o grób, spokój związany ze złożeniem osoby bliskiej w grobie, danie możliwości przeżywania bólu po stracie osoby bliskiej. Do zakresu tego dobra wlicza się również element osobisty, związany z uczuciami, tj. szacunek dla wspomnień i pamięci po zmarłej, najbliższej osobie, prawo do urządzenia pogrzebu, grobowca, decydowanie o wyglądzie grobowca, załatwianie spraw związanych z zarządzaniem grobowcem, ochronie przed naruszeniami, składanie wieńców, zapalane zniczy, odwiedzanie w święta. To dobro osobiste (por. Wyroki Sądu Najwyższego z dnia 7 lipca 2005 r., IV CK 42/05, oraz z dnia 9 grudnia 2011 r., III CSK 106/11, OSNC 2012/6/76).

Często się zdarza, że kult pamięci tej samej osoby zmarłej stanowi dobro osobiste więcej niż jednego człowieka (np. kilku krewnych). Każda z tych osób może samodzielnie i niezależnie od pozostałych zaspokajać swoje potrzeby uczuciowe związane z kultem pamięci zmarłego i w tym celu wykonywać przysługujące jej uprawnienia. Ponieważ jednak każdej z nich przysługuje również ochrona prawna przed zagrożeniem lub naruszeniem jej dobra osobistego, przeto pozostałe osoby mają obowiązek powstrzymywania się od wszelkich działań, które by stanowiły takie zagrożenie lub naruszenie.

Wynikające z tego dobra prawo osoby bliskiej obejmuje uprawnienie do pochowania zwłok, ich przeniesienia lub ekshumacji, wybudowania nagrobka i ustalenia na nim napisu, odwiedzania i pielęgnacji grobu, odbywania ceremonii religijnych poświęconych osobie zmarłej (por. pod red. K. Pietrzykowskiego, op. cit., teza III. K. 1-22. do art. 23).

Dodaje się, że kult pamięci o zmarłej osobie bliskiej, to więź emocjonalna ze zmarłym, której przejawem jest oddawanie szacunku zwłokom i utrwalenie pamięci o zmarłym (przez urządzenie pogrzebu, wystawienie i pielęgnowanie grobu) oraz dbanie o dobre imię zmarłego, gdy jego naruszenie godziłoby w uczucia, jakim darzy go żyjąca osoba bliska (por. pod red. E. Gniewka i P. Machnikowskiego, op. cit.). Gdy chodzi o dobro osobiste w postaci kultu pamięci po zmarłej osobie bliskiej, to zdecydowanie jego istotą jest wewnętrzna, emocjonalna relacja pokrzywdzonego z osobą zmarłą. Dodać należy, że dobro to charakteryzuje więź emocjonalna ze zmarłym, której przejawem jest oddawanie szacunku zwłokom i utrwalenie pamięci o zmarłym (przez urządzenie pogrzebu, wystawienie i pielęgnowanie grobu) oraz dbanie o dobre imię zmarłego, gdy jego naruszenie godziłoby w uczucia, jakim darzy go żyjąca osoba bliska.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt sprawy niniejszej, wskazać należy, iż pozwany swoim zachowaniem bez wątpienia naruszył dobro osobiste powoda, jakim jest kult pamięci osoby zmarłej, pozbawił bowiem powoda możliwości przeżycia żałoby w odpowiednim czasie, pożegnania się z osobą najbliższą oraz uczestniczenia w uroczystościach pogrzebowych, a także odwiedzania grobu matki i jego pielęgnacji. Z całą pewnością powzięcie informacji o śmierci matki po upływie ponad roku, było dla powoda szokujące i spowodowało u niego szereg negatywnych odczuć psychicznych.

Kolejno, ustalić należało, czy działanie pozwanego było bezprawne.

W doktrynie i orzecznictwie bezprawność jest pojmowana dosyć szeroko, bowiem za działanie lub zaniechanie bezprawne uznaje się takie zachowanie, które pozostaje w sprzeczności nie tylko z obowiązującymi przepisami ale także z zasadami współżycia społecznego. Kwestia rozumienia przesłanki bezprawności przy naruszeniu dóbr osobistych ma swoje liczne odniesienia w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego. Przyjmuje się w nim, że bezprawność oznacza ujemną ocenę zachowania opartą na sprzeczności tego zachowania z szeroko pojętym porządkiem prawnym. Bezprawność stanowi kwalifikację przedmiotową zachowania, w której ujmuje się je jako obiektywnie nieprawidłowe. Przy ustaleniu bezprawności rozważeniu podlega stosunek, w jakim pozostaje dane zachowanie względem obowiązujących reguł postępowania. Ponadto w orzecznictwie Sądu Najwyższego zaznacza się, że wynikające z art. 24 § 1 k.c. domniemanie bezprawności działania osoby naruszającej cudze dobra osobiste polegającej na sprzeczności tego zachowania z prawem lub zasadami współżycia społecznego ma charakter domniemania wzruszalnego. W konsekwencji osoba, której zarzucono naruszenie dobra osobistego, może wykazać, że jej zachowanie nie nosiło znamion bezprawności, gdyż realizowane było w ramach porządku prawnego, stanowiło przejaw wykonywania prawa podmiotowego, wynikało ze zgody pokrzywdzonego (z zastrzeżeniem uchylenia jej skuteczności w niektórych przypadkach) lub wiązało się z działaniem w ochronie uzasadnionego interesu. Jednocześnie zaznacza się, że w świetle art. 24 k.c. istotna jest wyłącznie bezprawność naruszenia rozumiana obiektywnie. Ochrona polegająca na usunięciu skutków naruszenia dobra osobistego nie zależy bowiem od świadomości ani winy naruszającego (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego: z 11 września 1981 r. II CR 297/81, nie publ., z 19 października 1989 r., II CR 419/89, OSPiKA 1990, nr 11-12, poz. 377, z 10 września 1999 r. III CKN 939/98, OSNC 2000, nr 3, poz. 56, z 14 maja 2003 r., I CKN 463/01, OSP 2004, nr 2, poz. 22, z 11 października 2005 r., V CK 259/05, nie publ., z 17 lutego 2016 r., III CSK 84/15, OSNC-ZD 2017, nr C, poz. 51., z 6 lutego 2015 r., II CSK 317/14, nie publ., z 25 maja 2013 r., IV CSK 664/2013, nie publ., z 11 grudnia (...) r., V CSK 34/19, nie publ. i z 6 października (...) r., I PK 55/19, nie publ. oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 29 października (...) r., V CSK 304/20, nie publ., postanowienie Sądu Najwyższego, Izba Cywilna, z dnia 28 grudnia 2022 r. I CSK 2594/22, legalis nr 2926372).

Przenosząc powyższe rozważania na grunt sprawy niniejszej, wskazać należy, iż pozwany swoim zachowaniem bez wątpienia naruszył dobro osobiste powoda, jakim jest kult pamięci osoby zmarłej, a zachowanie to było bezprawne jako sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Pozwany, winien zawiadomić powoda o śmierci matki, powód miał bowiem prawo do uczestniczenia w pochówki, jako osoba najbliższa, która zresztą przez wiele lat zamieszkiwała wspólnie z matką. Swoim zachowaniem pozwany pozbawił powoda możliwości pożegnania się z matką i uczestniczenia w uroczystości pogrzebowej. Pozbawił także powoda możliwości współdecydowania o miejscu pochówku. Powód przez okres około roku nie mógł także odwiedzać i pielęgnować grobu matki, gdyż nie był świadomy jej śmierci. Co prawda pozwany podniósł, iż uroczystości pogrzebowe odbyły się zgodnie z wolą zmarłej wyrażoną w obecności żony pozwanego, która życzyła sobie skromnego pogrzebu, nie wyraziła zgody na zamieszczanie nekrologów, czy też informacji o pochówku. Z drugiej jednak strony wskazał, iż podjął próby zawiadomienia powoda o śmierci matki, które okazały się nieskuteczne. Wskazał nadto, iż powód używał wobec matki przemocy, zabierał jej pieniądze oraz że to przez niego matka znalazła się w (...) r. w (...) (...) w O.. Sąd nie dał wiary depozycjom strony pozwanej. Po pierwsze, jak wynika z zeznań świadka A. M., matka stron miała siostrę bliźniaczkę oraz siostrzenice, z którymi utrzymywała stały kontakt, aż do czasu jej przeprowadzki do W., kiedy to przestała odbierać telefony (vide: zeznania świadka A. M. k. 124-124v.). Trudno zatem przyjąć, iż zmarła nie życzyła sobie, aby o jej śmierci i miejscu pochówku informować najbliższą jej rodzinę, z którą utrzymywała stałe, poprawne relacje. Po wtóre, pozwany nie zdołał w żaden sposób wykazać, iż wolą zmarłej było niezawiadamianie o jej śmierci osób najbliższych. Żaden z przeprowadzonych w sprawie dowodów nie wskazuje na to, aby M. W. (2) nie życzyła sobie obecności bliskich na uroczystości pogrzebowej. Nadto, nawet jeżeli uznać, iż pozwany faktycznie nie mógł skontaktować się telefonicznie z powodem, to nie dochował on należytej staranności w próbie poinformowania go o śmierci matki. Znał bowiem jego adres zamieszkania, na który mógł przesłać stosowną informację. W toku sprawy pozwany przytoczył także korespondencję mailową od powoda z 2018 r. Gdyby pozwany podjął wszelkie możliwe działania mające na celu poinformowanie powoda o śmierci matki, z całą pewnością podjąłby próbę powiadomienia go drogą elektroniczną, czego też nie uczynił. Bardzo możliwym jest, że gdyby niepodjęte działania przez siostrzenicę zmarłej, A. M., pozwany w dalszym ciągu mógłby żyć w niewiedzy o śmierci matki. Na koniec odnieść należy się do zarzutów jakoby powód nadużywał przemocy wobec matki oraz był powodem jej hospitalizacji w (...) r. w (...). Co prawda pozwany przyznał, iż miewał ataki agresji, jednak żaden z przeprowadzonych w niniejszej sprawie dowodów nie wykazał, aby faktycznie to powód doprowadził do powstania obrażeń u swojej matki. Nie wykazała tego w szczególności doręczona przez (...) (...) w O. dokumentacja medyczna M. W. (2).

Podsumowując powyższe rozważania wskazać należy, iż pozwany nie zdołał wykazać, aby jego działanie nie było bezprawne. Zatem w realiach niniejszej sprawy doszło do naruszenia dobra osobistego, a naruszenie to było bezprawne. Zaistniały bowiem łącznie trzy przesłanki przewidziane w art. 24 k.c.

Mimo tego, iż dobro osobiste powoda zostało naruszone, powództwo o nakazanie podlegało oddaleniu. Jednym z dwu podstawowych niemajątkowych środków ochrony dóbr osobistych jest żądanie zaniechania naruszania sfery chronionej prawem osobistym przez zaniechanie działania zagrażającego dobru osobistemu lub przez zaniechanie dalszych naruszeń. Żądanie zaniechania może zmierzać do zakazu dalszego trwania istniejącego już stanu naruszenia lub zakazu kolejnych naruszeń, jeżeli z okoliczności wynika, że realnie mogą one nastąpić. Podstawowym środkiem niemajątkowym ochrony dóbr osobistych jest dopełnienie przez pozwanego czynności potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia. Co prawda uprawnieniem powoda jest skonkretyzowanie czynności, które mają zostać nakazane naruszycielowi w celu usunięcia skutków naruszenia dobra osobistego, to do kontroli i oceny sądu należy czy wskazywana przez powoda forma usunięcia skutków naruszeń jest odpowiednia (wyrok Sądu Najwyższego z 16.12.1967r., II CR 431/66, LEX nr 6259, wyrok Sądu Apelacyjnego we (...) z 17.09.2013r., (...)). Uwzględnienie powództwa może nastąpić wówczas, gdy zastosowanie żądanego przez powoda środka stanowi efektywny instrument usunięcia skutków naruszenia dobra osobistego, tzn. gdy żądany środek jest zdatny do osiągnięcia tego celu. Naruszenie dobra osobistego polega na negatywnym przeżyciu psychicznym, zatem usunięcie skutków naruszenia powinno prowadzić m.in. do złagodzenia tego przeżycia. Katalog środków usunięcia skutków naruszenia nie jest zamknięty. Skoro mowa jest o ochronie niemajątkowej, pokrzywdzony nie może żądać nakazania pozwanemu podjęcia czynności, z której dla powoda wynikałaby korzyść majątkowa. W orzecznictwie wskazuje się na potrzebę doboru środka ochrony, który jest efektywny, tzn. zdolny do usunięcia skutków naruszenia, czyli celu udzielenia ochrony niemajątkowej, przy czym wymagania adekwatności i efektywności są wywodzone z użycia w art. 24 § 1 wyrażenia o czynnościach „potrzebnych” do usunięcia skutków naruszenia, czyli konkretnych, zaistniałych następstw danego naruszenia. Pokrzywdzony nie może skutecznie żądać dopełnienia czynności mających usunąć skutki, które dla niego nie wynikły (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 04.02.1969r., I CR 500/67, Biul. SN 1969/9 poz. 149, LEX nr 6450).

Przenosząc powyższe rozważania na grunt sprawy niniejszej wskazać należy, że nakazanie pozwanemu opublikowania nekrologu w gazecie w formie wywołującej w odbiorcy przeświadczenie, że został on zamieszczony przez powoda oraz zamówienie mszy żałobnej za duszę zmarłej na koszt pozwanego przysporzyłoby niejako korzyść majątkową po stronie powoda, który znalazł się w trudnej sytuacji majątkowej i nie jest w stanie samodzielnie opłacić mszy żałobnej czy też zamieszczenia nekrologu w gazecie. Trudna sytuacja majątkowa powoda nie może przesądzać o zastosowanym środku ochrony dobra osobistego. Nadto nakazanie to w rzeczywistości nie będzie czynnością potrzebną do usunięcia skutków naruszenia dobra osobistego w postaci kultu osoby zmarłej. Powód, o ile tylko czuje taką potrzebę może samodzielnie zamówić mszę w intencji zmarłej, zamieścić nekrolog czy też poinformować rodzinę i znajomych zmarłej. Podobnie miałaby się sytuacja z żądaniem z punktu 1 pozwu, tj. nakazaniem pozwanemu wykonania napisu na płycie nagrobnej. Co prawda postępowanie w tym zakresie zostało umorzone z uwagi na cofnięcie pozwu, to na marginesie powyższych rozważań, nie sposób nie zauważyć, iż pozwany mógłby samodzielnie wykonać napis na płycie nagrobnej. Do czego jest tak samo uprawniony jak i pozwany. Brak takiego napisu nie stanowi bowiem naruszenia dobra osobistego, zatem niecelowym byłoby nakazywanie jego wykonania stronie pozwanej. W tym przypadku również doszłoby do powstania korzyści majątkowej po stronie powoda.

Mając na uwadze okoliczności niniejszej sprawy, Sąd co do zasady uznał za usprawiedliwione żądanie powoda oparte na art. 448 k.c.

Zgodnie z treścią art. 448 k.c. w razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę lub na jego żądanie zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez niego cel społeczny, niezależnie od innych środków potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia.

Wymaga stanowczego podkreślenia, że zasądzenie świadczeń przewidzianych w art. 448 k.c. jest fakultatywne, co wprost wynika z brzmienia wspomnianego przepisu. Jeśliby zamiarem ustawodawcy byłoby wprowadzenie obligatoryjności tychże świadczeń, z pewnością posłużyłby się zwrotem „zasądza”, a nie „może zasądzić”. Oznacza to, że zadośćuczynienie i suma pieniężna na wskazany cel społeczny nie zawsze muszą być przyznane poszkodowanemu, gdy zostają spełnione ustawowe przesłanki. Dlatego sąd nie ma obowiązku zasądzenia zadośćuczynienia na podstawie komentowanego przepisu w każdym przypadku naruszenia dóbr osobistych – przy stosowaniu tego przepisu bierze się pod uwagę całokształt okoliczności faktycznych, w tym winę sprawcy naruszenia dóbr osobistych i jej stopień oraz rodzaj naruszonego dobra (zob. wyrok Sąd Najwyższego z dnia 19 kwietnia 2006 r., sygn. akt II PK 245/2005, OSNP 2007, nr 7-8, poz. 101). Dodatkowo przyjmuje się, że kryteriami, które należy uwzględniać przy ocenie zasadności żądania zadośćuczynienia w związku z naruszeniem dóbr osobistych, są m.in.: nieodwracalność skutków naruszenia, stopień negatywnych konsekwencji dla pokrzywdzonego wynikających z dokonanego naruszenia dobra osobistego, w tym niewymiernych majątkowo oraz sytuacja majątkowa i osobista.

Przenosząc powyżej przedstawione uwagi na grunt niniejszej sprawy, Sąd uznał, że nie zasługuje na uwzględnienie żądanie zapłaty na rzecz powoda zadośćuczynienia za naruszenie jego dóbr osobistych w wysokości 320.000 zł. Krzywda powoda nie została wykazana w stopniu, który uzasadniałby aż tak wysoką gratyfikację finansową. Mając na uwadze wagę naruszenia, rodzaj naruszonego dobra, zasądzono na rzecz powoda kwotę 2.000 zł. Sąd uznał, iż zasądzona kwota 2.000 zł nie przekroczy granic wymaganej ochrony. W ocenie Sądu przyznana kwota spełnia funkcję kompensacyjną wobec powoda oraz represyjną wobec pozwanego, który nie poinformował powoda o śmierci matki. Tak określone zadośćuczynienie jest adekwatne do stopnia naruszenia dobra osobistego powoda w postaci prawa do kultu osoby zmarłej. Nie można pominąć faktu, iż powód po śmierci matki znalazł się w trudnej sytuacji finansowej. Matka opłacała mieszkanie oraz media, powód otrzymuje jedynie rentę w wysokości 1.200 zł, za którą to kwotę ciężko się utrzymać, zatem wątpliwym wydaje się być fakt, jakoby powód dążył jedynie do ochrony swoich praw, nie chcąc tym samym uzyskać korzyści majątkowej. Nadto, w ocenie Sądu, powód nie wykazał jakoby ujemne przeżycia psychiczne były wyłącznie powiązane z naruszeniem przez pozwanego dóbr osobistych oraz, że utracił on przez to możliwości zarobkowe. Niewątpliwie trudno jest oddzielić ból i cierpienie wywołane śmiercią osoby bliskiej od krzywdy spowodowanej niemożnością uczestniczenia w pogrzebie. Niemniej jednak, możliwe jest rozgraniczenie tych zdarzeń, a co za tym idzie - oszacowanie zadośćuczynienia wyłącznie za ten zakres cierpień, które były wynikiem bezprawnego działania pozwanego. Zabieg ten unaocznia zaś, że niezaprzeczalnie skala negatywnych przeżyć psychicznych spowodowanych śmiercią matki będzie zawsze znacząco większa niż cierpienie związane z bezprawnym uniemożliwieniem udziału w jej pochówku. Z doświadczenia życiowego wynika bowiem, że śmierć osoby bliskiej jest wydarzeniem traumatycznym i bardzo intensywnym, wywołującym cierpienie o trudnym do ustalenia, acz większym rozmiarze w porównaniu z krzywdą związaną z nieuczestnictwem w ceremonii pogrzebu. Nie można też zapominać, że informacja o śmierci matki unaoczniła powodowi, że utracił on stabilność finansową, i, że odtąd zdany jest tylko na siebie, że powstała zaległość w płatnościach za mieszkanie, grążąca jego eksmisją, co również musiało mieć wpływ na jego kondycję psychiczną.

Zasądzona kwota powinna stanowić dla powoda wartość odczuwalną, pozwalającą na przezwyciężenie ujemnych przeżyć psychicznych i przywrócenie równowagi emocjonalnej, przy jednoczesnym zachowaniu jej w rozsądnych granicach. Uwzględnia ona wskazane wyżej dyrektywy, w tym przede wszystkim zakres negatywnych doznań powoda na skutek bezprawnego działania pozwanego, jednocześnie nie pomijając rodzaju dobra osobistego, którym był kult pamięci po osobie zmarłej. Przyznana powodowi kwota zadośćuczynienia utrzymana jest w rozsądnych granicach, odpowiadających aktualnym warunkom i przeciętnej stopie życiowej społeczeństwa, a jednocześnie nie podważa kompensacyjnej funkcji zadośćuczynienia i wspomagających ją celów o charakterze represyjnym i prewencyjno – wychowawczym (Wyrok Sądu Apelacyjnego w (...) z dnia 31 stycznia (...) r., (...)).

Wobec takiego stanu rzeczy zasadnym było orzeczenie zadośćuczynienia w wysokości 2.000 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 6 maja 2023 r. tj., od dnia następującego po dniu doręczenia pozwanemu odpisu pozwu. W ocenie Sądu był to odpowiedni termin, aby pozwany dokonał analizy zgłoszonych żądań i spełnił świadczenie.

W pozostałym zakresie powództwo o zapłatę oddalono, jako pozbawione racji.

W punkcie IV wyroku na podstawie § 9 ust. 1 pkt 6 i § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 68), Sąd przyznał adwokatowi L. S., tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu, kwotę 11.520 złotych, w tym kwotę 2.154,15 złotych tytułem podatku VAT, którą nakazał wypłacić ze środków budżetowych Skarbu Państwa - łącznie w kwocie nie mniejszej niż wynagrodzenie wynikające ze stawek wskazanych w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 22.10.2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokatów- Sąd przy tym miał na uwadze treść wyroków Trybunału Konstytucyjnego, który kilkukrotnie wypowiadał się w sprawie adwokackich i radcowskich "urzędówek" wskazując, że przepisy różnicujące je od wynagrodzeń obrońcy, pełnomocnika "z wyboru" są niekonstytucyjne (np. wyrok z dnia 20 kwietnia 2023 r., w sprawie o sygn. akt SK 53/22.

W punkcie V wyroku oddalono wniosek powoda o zwrot kosztów procesu, bowiem ani powód ani pozwany nie wykazali, by je ponieśli w jakimkolwiek stopniu.

Sąd orzekł o kosztach sądowych odstępując od obciążania nimi powoda– z uwagi na jego trudną sytuację osobistą i majątkową i pozwanego- z uwagi na niewielką skalę przegranej. O powyższym orzeczono na podstawie art. 113 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych i art. 102 k.p.c..

sędzia Dorota Scott-Sienkiel