Wyrok z 21 listopada 2025, sygn. I C 220/22
Sygn. akt I C 220/22
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 21 listopada 2025 r.
Sąd Okręgowy w Warszawie I Wydział Cywilny w następującym składzie:
Przewodniczący: sędzia Piotr Królikowski
Protokolant: Aleksandra Sieńczewska
po rozpoznaniu w dniu 24 października 2025 r. w W.
na rozprawie
sprawy z powództwa J. P.
przeciwko (...) S.A. z siedzibą w W.
o zapłatę
I. oddala powództwo;
II. zasądza od powódki J. P. na rzecz pozwanego (...) Bank (...) S.A. z siedziba w W. tytułem zwrotu kosztów procesu kwotę 5.417,00 zł (pięć tysięcy czterysta siedemnaście złotych 00/100) wraz z odsetkami, w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, za czas od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.
sędzia Piotr Królikowski
Sygn. akt I C 220/22
UZASADNIENIE
wyroku z dnia 21 listopada 2025 r.
Pozwem z dnia 16 maja 2022 r. (data prezentaty) skierowanym przeciwko (...) S.A. z siedzibą w W., J. P., na podstawie art. 415 k.c. w zw. z art. 75 ustawy z dnia 27 maja 2004 r. o funduszach inwestycyjnych i zarządzaniu alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi (dalej: u.f.i.) oraz art. 72 ust. 1 u.f.i., wniosła o:
1. zasądzenie od pozwanego na rzecz powódki kwoty (...) zł tytułem odszkodowania wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 5 lutego 2022 r. do dnia zapłaty, odpowiadającej szkodzie poniesionej przez powódkę w związku z niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem obowiązków depozytariusza (...) określonych w art. 72 ust. 1 u.f.i.;
Ewentualnie, na wypadek nieuwzględnienia ww. roszczenia, wniosła o:
2. nakazanie pozwanemu złożenie oświadczenia woli o treści:
(...) Bank (...) S.A. kupuje od J. P. (PESEL: (...)) 1 340 certyfikatów inwestycyjnych serii (...) za cenę 173 932 PLN, którą to cenę zobowiązuje się zapłacić na rzecz Janiny Piekarczyk w terminie 14 dni od dnia złożenia niniejszego oświadczenia.”.
Nadto, powódka wniosła o zasądzenie od pozwanego na jej rzecz zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz kosztów opłaty skarbowej.
W uzasadnieniu pozwu powódka wyjaśniła, że nabyła 1 340 certyfikatów inwestycyjnych serii (...) (...) oraz 1 191 certyfikatów inwestycyjnych serii (...) (...). Podała, że pozwany pełni funkcję depozytariusza ww. funduszu, przy czym do 2018 r. funkcję tę pełnił jego poprzednik prawny, (...) Bank (...) S.A. Wskazała, że dopiero w momencie przejęcia funkcji depozytariusza, pozwany zażądał od (...) znacznie większej ilości dokumentacji, niż miało to miejsce w przypadku wcześniejszych wycen aktywów Funduszu oraz po raz pierwszy zastosował nowe podejście do weryfikacji wyceny. Ponieważ spółki z grupy (...), których obligacje stanowiły aktywa (majątek) Funduszu, złożyły ostatnie sprawozdania finansowe za 2016 r., nie sposób było ustalić ich faktycznej sytuacji finansowej i zdolności do wykupu obligacji – a w konsekwencji wartości tych obligacji. Potwierdzając w takich okolicznościach, że wartość certyfikatów deklarowana przez Fundusz odpowiada faktycznemu stanowi, bank w sposób oczywisty naruszył swoje ustawowe obowiązki depozytariusza funduszu (...), czym doprowadził do szkody powódki.
Powódka przywołała Raport o aktywach funduszu opublikowany przez (...), zgodnie z którym sposób dokonywania wyceny aktywów Funduszu przez (...), a następnie jego zatwierdzania przez pozwany bank, był wadliwy, wycena nie uwzględniała bowiem rzeczywistej sytuacji emitentów aktywów nabytych do portfela inwestycyjnego Funduszu, niezdolności emitentów do wykupu obligacji, czy faktu, że projekty inwestycyjne nie były realizowane. Taki model wycen pozwalał na wykazywanie stałego wzrostu wartości aktywów Funduszu, pomimo że rzeczywista wartość tych aktywów była inna od prezentowanej (nie odpowiadała jej wartości godziwej). Powódka podejmując decyzję o inwestycji w Fundusz działała w zaufaniu do publikowanych danych, które powinny być weryfikowane przez bank. Mając wiedzę, że rzeczywista wartość aktywów Funduszu i jego certyfikatów jest dużo niższa (lub podlega dużo większym wahaniom niż oficjalnie przedstawiane), powódka nie podjęłaby decyzji o ich zakupie lub podjęłaby decyzję o wycofaniu się z inwestycji na wcześniejszym etapie. W ocenie powódki występuje zatem bezpośredni związek przyczynowy między działaniem (zaniechaniem) banku, a szkodą w jej majątku, rozumianą jako utrata środków za nabyte i niewykupione certyfikaty inwestycyjne.
Powódka podkreśliła, że do obowiązków depozytariusza należy w szczególności zapewnienie, aby wartość aktywów netto Funduszu oraz wartość jednostki uczestnictwa lub certyfikatu inwestycyjnego były obliczane zgodnie z przepisami prawa i statutem Funduszu. Tymczasem bank bez zastrzeżeń zatwierdzał zawyżoną wycenę aktywów Funduszu i w żaden sposób nie weryfikował deklarowanej przez Fundusz faktycznej wartości posiadanych aktywów. Tymczasem spółki, których obligacje stanowiły ponad 97% aktywów Funduszu, od 2017 r. nie składały sprawozdań finansowych. Powódka zwróciła uwagę, że akceptowanie wycen, zakładających pełną wypłacalność podmiotów, których sytuacja finansowa jest nieznana, stanowi uchybienie ustawowym obowiązkom depozytariusza, a w konsekwencji bank ponosi odpowiedzialność odszkodowawczą wobec powódki na podstawie art. 75 ust. 1 u.f.i. oraz art. 415 k.c.
Powódka wskazała, że wysokość poniesionej przez nią szkody odpowiada cenie zakupu certyfikatów inwestycyjnych, które nie zostały dotychczas wykupione. Podała, że aktualnie posiada (...)certyfikatów inwestycyjnych serii (...) (...), nabytych po cenie emisyjnej 129,80 zł za jeden certyfikat (o łącznej wartości (...) zł).
Na wypadek uznania, że na uwzględnienie nie zasługuje roszczenie o zapłatę odszkodowania, powódka wniosła o nakazanie pozwanemu złożenia oświadczenia o odkupie certyfikatów inwestycyjnych, wskazując że nie zachodzą przeszkody, aby naprawienie szkody nastąpiło poprzez złożenie przez pozwanego oświadczenia, mocą którego nabędzie on certyfikaty inwestycyjne za zapłatą kwoty, którą uiściła powódka na poczet ceny nabycia przedmiotowych certyfikatów ( pozew – k. 4-25v).
(...) Bank (...) S.A. z siedzibą w W. wniósł o oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powódki na rzecz pozwanego kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie za okres od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, w którym je zasądzono, do dnia zapłaty.
Pozwany zaprzeczył, aby nienależycie wypełniał swoje obowiązki depozytariusza, bowiem podejmował aktywne działania mające na celu ochronę interesów uczestników Funduszu, dbał o zgodność wyceny aktywów z przepisami prawa oraz postanowieniami statutu Funduszu i niezwłocznie zawiadamiał organ nadzoru o wszelkich stwierdzonych nieprawidłowościach w funkcjonowaniu Funduszu. Zarzucił, że strata inwestycyjna powódki wynika wyłącznie ze zmaterializowania się ryzyk szczegółowo opisanych w warunkach emisji, co do których powódka powinna była mieć pełną świadomość oraz że powódka błędnie utożsamia stratę inwestycyjną ze szkodą, do której naprawienia miałby być zobowiązany pozwany.
Dalej pozwany podniósł, że w powoływanym przez powódkę raporcie (...) z dnia 13 maja 2020 r. brak jest identyfikacji (...) Bank (...) S.A. i pozwanego banku jako ewentualnie odpowiedzialnych za potencjalną szkodę uczestników Funduszu. Zauważył, że raport jako główne czynniki wpływające na spadek wyceny certyfikatów wymienia okoliczności dotyczące (...), w tym błędy w zarządzaniu strukturą aktywów Funduszu i brak realizacji projektów deweloperskich przez spółki projektowe.
Pozwany uznał za bezpodstawne twierdzenia o bezrefleksyjnym zatwierdzaniu wyceny aktywów Funduszu, bowiem depozytariusz (tj. pozwany, a wcześniej (...) Bank (...) S.A.) weryfikował wyceny zgodnie z najlepszą wiedzą oraz praktyką na rynku finansowym, także w aspekcie zastosowania metody wyceny właściwej dla wyceny obligacji stanowiących aktywa Funduszu. W razie uznania, że metoda skorygowanej ceny nabycia nie odzwierciedla wartości godziwej aktywa (obligacji), specjalista weryfikował zgodność stosowanego odpisu z ogólnie przyjętymi standardami wyceny – sprawdzał, czy dane w dyspozycji depozytariusza są kompletne i zawierają wszystkie wymagane do weryfikacji elementy. Depozytariusz na bieżąco kontaktował się z TFI lub zewnętrznym podmiotem wyceniającym. Podkreślił, że istotny spadek wartości aktywów netto oraz wartości aktywów netto przypadających na certyfikat inwestycyjny Funduszu po przejęciu zarządzania nim przez (...) wynikał przede wszystkim z decyzji nowego towarzystwa o zaprzestaniu dalszej realizacji projektów inwestycyjnych.
W ocenie pozwanego zarzucane jemu oraz jego poprzednikowi naruszenia, nawet gdyby miały miejsce, nie prowadziłyby do powstania szkody w majątku powódki. Ponadto pozwany zwrócił uwagę, że w majątku powódki nadal znajdują się certyfikaty inwestycyjne Funduszu o określonej wartości, wobec czego uwzględnienie roszczenia odszkodowawczego prowadziłoby do sytuacji, w której powódka otrzymałaby zarówno odszkodowanie od pozwanego, jak i wypłatę środków uzyskanych w toku likwidacji Funduszu ( odpowiedź na pozew – k. 258-360).
Do czasu zamknięcia rozprawy stanowiska stron nie uległy zmianie ( protokół z rozprawy z dnia 24 października 2025 r. – k. 958-960).
Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:
W 2016 r. J. P.została przedstawiona oferta (...) Funduszu Inwestycyjnego Zamkniętego Aktywów Niepublicznych (dalej: (...)), którego certyfikaty zdecydowała się nabyć.
Imienna propozycja nabycia certyfikatów inwestycyjnych złożona została powódce w dniu 7 października 2016 r. Zaproponowano jej certyfikaty serii(...). W propozycji tej podano, że zapisy na certyfikaty trwają od dnia 7 października 2016 r. od godz. 10.00 do dnia 21 października 2016 r. do godz. 17.00.
(dowód:imienna propozycja nr 18 z dnia 7 października 2016 r. – k. 32; zeznania świadka M. K. złożone na rozprawie w dniu 10 września 2024 r. – k. 698-699)
W dniu 13 października 2016 r. J. P. złożyła zapis na certyfikaty inwestycyjne serii (...).
Składając zapis podpisała także oświadczenie, że znane są jej treści Statutu oraz Warunków Emisji, w tym zasady przydziału Certyfikatów i wyraża na nie zgodę.
(dowód: formularz zapisu na Certyfikaty Inwestycyjne Serii (...) – k. 34-34v)
Powódka dokonała wpłaty 178 280,30 zł na poczet ceny zakupu certyfikatów serii (...) emitowanych przez fundusz (...).
Pismem z 27 października 2016 r. (...) S.A. zawiadomił powódkę, że danego dnia została ona wpisana do Ewidencji uczestników Funduszu jako posiadacz(...) certyfikatów inwestycyjnych (...) serii (...), których cena emisyjna wynosiła 129,80 zł.
(dowód: potwierdzenie wpłaty i wpisu do ewidencji uczestników z dnia 27 października 2016 r. – k . 36)
Warunki emisji certyfikatów inwestycyjnych serii (...) przewidywały i opisywały czynniki ryzyka związane z bezpośrednią działalnością Funduszu oraz czynniki związane z otoczeniem, w jakim prowadzi działalność. Jako czynniki ryzyka dla nabywcy certyfikatu określono:
1. Ryzyko związane z działalnością Funduszu oraz czynniki związane z otoczeniem w jaki prowadzi działalność, w tym ryzyka: rynkowe, prawne, międzynarodowe, rozliczenia, płynności, walutowe, kredytowe, związane z przechowywaniem aktywów, związane z koncentracją aktywów lub rynków, makroekonomiczne, cen akcji na rynku kapitałowym, wykluczenia akcji z obrotu giełdowego, ceny pierwszego notowania, biznesu, związanego z inwestowaniem z instytucje wspólnego inwestowania mające siedzibę za granicą, niedopuszczenia walorów d notowań giełdowych, wyceny, kontrpartnerów, nieosiągnięcia oczekiwanego zwrotu z inwestycyjny w certyfikaty inwestycyjne z uwzględnieniem czynników mających wpływ na poziom ryzyka związanego z inwestycją, wystąpienia szczególnych okoliczności, na wystąpienie których uczestnik funduszu nie ma wpływu lub ma ograniczony wpływ;
2. Ryzyko związane z charakterem funduszu, w tym ryzyko: wyceny poszczególnych składników portfela, niedojścia emisji do skutku, nieprzydzielenia certyfikatów inwestycyjnych, braku wpływu na zarządzanie Funduszem, związane z kompetencjami Rady Inwestorów, wynikające z możliwości obciążenia Funduszu nielimitowanymi kosztami związanymi z jego funkcjonowaniem, związane z możliwością przeprowadzenia kolejnych emisji certyfikatów inwestycyjnych, płynności certyfikatów inwestycyjnych Funduszu, zmiany statutu, prawno-podatkowe, związane z niepoprawnym złożeniem zapisu na certyfikaty inwestycyjne lub ich opłaceniem, związane z możliwością niewykupienia przez Fundusz certyfikatów inwestycyjnych lub redukcji żądań wykupu certyfikatów inwestycyjnych.
Szczegółowy opis czynników ryzyka znajdował się w Rozdziale I „Czynniki ryzyka” warunków emisji.
Warunki emisji wskazywały również depozytariusza, w tym zakres jego obowiązków wobec uczestników, zgodnie z którym depozytariusz zobowiązany był działać w interesie uczestników Funduszu, w tym niezwłocznie zawiadamiać Komisję, że Fundusz działa z naruszeniem prawa lub nienależycie uwzględnia interes uczestników Funduszu. Ponadto do uprawnień depozytariusza należało zapewnienie stałej kontroli czynności faktycznych i prawnych dokonywanych przez Fundusz oraz zapewnienie zgodności tych czynności z prawem i statutem Funduszu oraz zapewnienie stałej kontroli czynności wykonywanych przez Fundusz na rzecz jego uczestników.
(dowód: warunki emisji certyfikatów inwestycyjnych serii (...) (...) k. 50-64)
Cele, sposób działania oraz organizację (...) określał statut, zgodnie z którym (...) jest funduszem inwestycyjnym zamkniętym – funduszem aktywów niepublicznych, emitującym wyłącznie certyfikaty, które nie są oferowane w drodze oferty publicznej, ani dopuszczone do obrotu na rynku regulowanym, ani wprowadzane do alternatywnego systemu obrotu (§ 1 ust. 4 statutu).
Wyłącznym przedmiotem działalności Funduszu było lokowanie środków pieniężnych zebranych w drodze niepublicznego proponowania nabycia certyfikatów inwestycyjnych w określone w statucie lokaty (§ 1 ust. 6 statutu).
Od sierpnia 2014 r. Fundusz zarządzany był przez Towarzystwo (...) S.A. z siedzibą w W.. Depozytariuszem prowadzącym rejestr aktywów Funduszu był (...) Bank (...) S.A. z siedzibą w W..
Stosownie do § 20 ust. 1 statutu, Fundusz mógł lokować aktywa w papiery wartościowe, udziały w spółkach z ograniczoną odpowiedzialnością, dłużne papiery wartościowe, wierzytelności, w tym wierzytelności wobec osób fizycznych, instrumenty rynku pieniężnego, jednostki uczestnictwa oraz certyfikaty inwestycyjne funduszy inwestycyjnych, a także tytuły uczestnictwa emitowane przez instytucje wspólnego inwestowania mające siedzibę za granicą – pod warunkiem, że są zbywalne, oraz w depozyty, nie dłuższe niż 6 miesięczne.
Fundusz miał lokować nie mniej niż 80% wartości aktywów Funduszu w aktywa inne niż:
1) papiery wartościowe będące przedmiotem publicznej oferty lub papiery wartościowe dopuszczone do obrotu na rynku regulowanym, chyba że papiery wartościowe stały się przedmiotem publicznej oferty lub zostały dopuszczone do obrotu na rynku regulowanym po ich nabyciu przez Fundusz, oraz
2) instrumenty rynku pieniężnego, chyba że zostały wyemitowane przez spółki niepubliczne, których akcje lub udziały wchodzą w skład portfela inwestycyjnego Funduszu (§ 20 ust. 2 statutu).
Fundusz miał lokować swoje aktywa przede wszystkim:
1) nabywając i obejmując akcje i dłużne papiery wartościowe emitowane przez spółki komandytowo-akcyjne oraz przez spółki akcyjne,
2) nabywając i obejmując udziały spółek z o.o. oraz nabywając i obejmując dłużne papiery wartościowe emitowane przez te spółki z o.o.,
3) nabywając wierzytelności wobec osób fizycznych (§ 20 ust. 3 statutu).
Aktywa i zobowiązania Funduszu wyceniane były w dniu wyceny z zachowaniem zasad określonych w § 28-31 statutu.
(dowód: statut (...) według brzmienia na dzień 28 września 2018 r. – k. 502-525)
W latach 2017-2018 głównym składnikiem lokat Funduszu były dłużne papiery wartościowe nienotowane na rynku aktywnym, wyemitowane przez spółki z grupy (...), tj.: (...) sp. z o.o., (...) sp. z o.o., (...) sp. z o.o., (...) sp. z o.o., (...) sp. z o.o. oraz (...) sp. z o.o. (w skład struktury Funduszu wchodziła również spółka (...) sp. z o.o.).
Głównym założeniem przyjętego dla Funduszu modelu było przeznaczanie środków pieniężnych zebranych przez Fundusz w drodze emisji certyfikatów inwestycyjnych na nabycie obligacji emitowanych przez spółki z grupy (...). Spółki te przeznaczały pozyskane środki na udzielanie pożyczek spółkom projektowym – spółkom będącym właścicielami aktywów w postaci nieruchomości, które zrealizowały lub miały zrealizować projekty deweloperskie polegające na budowie obiektów handlowych. Inwestycje prowadzone przez spółki projektowe polegały na realizacji sieci parków handlowych o powierzchni 2-20 tys. m ( 2), położonych w miastach małej i średniej wielkości w Polsce, posiadających potencjał zakupowy na poziomie około 100 tys. mieszkańców, tzw. (...)Inwestycja w parki handlowe miała być realizowana ze środków pochodzących z emisji certyfikatów inwestycyjnych Funduszu oraz przy udziale finansowania bankowego, w relacji 30%-70%.
(dowód: karty projektów Funduszu – k. 78-88v; karta Funduszu – k. 90; stanowisko (...) S.A., dawniej (...) S.A., dotyczące (...) k. 92-100; raport (...) z dnia 13 maja 2020 r. o aktywach Funduszu – k. 104-112v; sprawozdanie finansowe Funduszu za rok 2017 r. – k. 125-136v; sprawozdanie finansowe Funduszu za rok 2018 r. – k. 137-151v; opinia biegłego z zakresu rynków kapitałowych i funduszy inwestycyjnych (...) sporządzona na potrzeby postępowania przed Sądem Okręgowym w Warszawie w postępowaniu pod sygn. akt XXV C 822/22, dopuszczona jako dowód w trybie art. 278 ( 1) k.p.c. postanowieniem z dnia 1 października 2024 r. oraz postanowieniem z dnia 24 października 2025 r. – k. 722-752v, 836-897, 899-929; zeznania świadka B. P.złożone na rozprawie w dniu 10 września 2024 r. oraz na rozprawie w dniu 1 października 2024 r. – k. 699-701, 765v-766; transkrypcja – k. 786-799)
W kwietniu 2017 r. biegły rewident sporządził opinię dla Rady Inwestorów Funduszu oraz Rady Nadzorczej i Akcjonariuszy (...) S.A. obejmującą badanie sprawozdania finansowego Funduszu za rok 2016 r., w której stwierdził, że sprawozdanie finansowe:
przedstawia rzetelnie i jasno informacje istotne dla oceny sytuacji majątkowej i finansowej Funduszu na dzień 31 grudnia 2016 r., jak też jego wyniki z operacji za rok obrotowy 2016,
zostało sporządzone zgodnie z wymagającymi zastosowania zasadami (polityką) rachunkowości oraz na podstawie prawidłowo prowadzonych ksiąg rachunkowych,
jest zgodne z wpływającymi na treść sprawozdania finansowego przepisami prawa i postanowieniami statutu Funduszu.
(dowód: opinia niezależnego biegłego rewidenta dla rady inwestorów Funduszów z badania sprawozdania finansowego Funduszu za rok 2016 r. – k. 494-496)
W związku z ujemnymi wycenami spółek (...) i (...), których obligacje wchodziły w skład portfela Funduszu, depozytariusz zwrócił się do (...) o dodatkowe wyjaśnienia przed wyceną Funduszu.
(dowód: wydruki e-mail – k 463-465, 469)
W dniu 7 lutego 2018 r. (...) sp. z o.o. z siedzibą w W. poinformowała (...) SA., że bilanse wg stanu na dzień 31 grudnia 2017 r., sporządzone przez zarządy spółek portfelowych: (...) sp. z o.o., (...) sp. z o.o., (...) sp. z o.o. i (...) sp. z o.o. wykazały ujemne kapitały własne. Wskazano, że pomimo ujemnych kapitałów w ww. spółkach zarządzający portfelem nie widzi zagrożenia kontynuacji działalności spółek portfelowych funduszu, bowiem zarządy spółek portfelowych w najbliższych miesiącach spodziewają się zwiększonych przychodów finansowych związanych ze zmianą warunków pożyczek udzielonych spółkom z grupy kapitałowej (...) sp. z o.o. z siedzibą w W., realizującym projekty inwestycyjne obejmujące realizację i komercjalizację centrów handlowo-usługowych. Sukcesywne zwiększanie kapitałów miało rozpocząć się w przeciągu miesiąca, a zarządzający przyjął, że w okresie trzech miesięcy wyniki finansowe spółek portfelowych (...) powinny ulec znaczącej poprawie.
(dowód: pismo z dnia 7 lutego 2018 r. – k. 461)
W dniu 1 marca 2018 r. depozytariusz ponownie zwrócił się do (...) o wyjaśnienia dotyczące braku zwiększenia kapitałów w związku z posiadaniem w portfelu Funduszu spółek z ujemnym kapitałem. W odpowiedzi wskazano, że zarządzający funduszem podejmie kroki w postaci aneksów umów pożyczek, które stanowią aktywa tych spółek.
(dowód: wydruki e-mail – k 463-465, 469)
W marcu 2018 r. biegły rewident sporządził opinię dla rady nadzorczej i akcjonariuszy (...), obejmującą badanie rocznego sprawozdania finansowego Funduszu za rok 2017. Stwierdzono, że roczne sprawozdanie finansowe Funduszu przedstawia rzetelnie i jasno sytuację majątkową i finansową Funduszu na dzień 31 grudnia 2017 r. oraz jego wynik finansowy za rok obrotowy od dnia 1 stycznia 2017 r. do dnia 31 grudnia 2017 r., zgodnie z mającymi zastosowanie przepisami ustawy o rachunkowości i przyjętymi zasadami (polityką) rachunkowości. Sprawozdanie zostało sporządzone na podstawie prawidłowo prowadzonych ksiąg rachunkowych i jest zgodne co do formy i treści z obowiązującymi Fundusz przepisami prawa oraz postanowieniami statutu Funduszu.
(dowód: sprawozdanie niezależnego biegłego rewidenta z badania rocznego sprawozdania finansowego Funduszu za rok 2017 r. – k. 498-500)
Pismem z dnia 4 kwietnia 2018 r. (...) sp. z o.o. z siedzibą w W. poinformowała (...) S.A., że bilans według stanu na dzień 31 grudnia 2017 r. sporządzony przez spółkę wykazał ujemny kapitał własny. Pomimo tego wskazano, że zarząd Spółki nie widzi zagrożenia kontynuacji działalności spółki i w najbliższych miesiącach spodziewa się zwiększonych przychodów finansowych związanych ze zmianą warunków pożyczek udzielonych spółkom z grupy kapitałowej (...) sp. z o.o. z siedzibą w W., realizującym projekty inwestycyjne obejmujące realizację i komercjalizację centrów handlowo-usługowych. Sukcesywne zwiększanie kapitałów miało rozpocząć się w przeciągu miesiąca, a zarząd Spółki przyjął, że w okresie trzech miesięcy wyniki finansowe spółki powinny ulec znaczącej poprawie.
(dowód: pismo z dnia 4 kwietnia 2018 r. – k. 467)
Na przełomie III i IV kwartału 2018 r. Fundusz zaczął przejmować kontrolę nad spółkami celowymi, do tego czasu spółki wchodzące w skład grupy (...), które były spółkami portfelowymi Funduszu, udzielały tylko pożyczek spółkom celowym. Dopiero od tego czasu towarzystwo zarządzające Funduszem miało możliwość oceny zdolności kredytowej tych podmiotów.
(dowód: zeznania świadka G. C. złożone na rozprawie w dniu 10 września 2024 r. oraz na rozprawie w dniu 1 października 2024 r. – k. 699-701, 765v-766; transkrypcja – k. 786-799)
Wartość posiadanych przez Fundusz serii obligacji wyemitowanych przez wymienione wcześniej spółki z grupy (...) kształtowała się następująco:
a) 212 306 000 zł na koniec czerwca 2017 r.,
b) 244 480 000 zł na koniec grudnia 2017 r.,
c) 255 662 000 zł na koniec czerwca 2018 r.,
d) 181 263 000 zł na koniec grudnia 2018 r.,
przy czym o ile spółki te złożyły sprawozdania finansowe za rok 2016 r. z opóźnieniem sięgającym maksymalnie dwóch miesięcy, to za rok 2017 r. i 2018 r. dopiero w 2020 r.
Do końca sierpnia 2018 r. wyceny aktywów netto Funduszu były publikowane terminowo. Kolejny proces potwierdzenia wyceny aktywów Funduszu miał nastąpić na dzień 30 listopada 2018 r., ale ostatecznie termin ten uległ przedłużeniu do dnia 12 marca 2019 r. (dowód: opinia biegłego z zakresu rynków kapitałowych i funduszy inwestycyjnych (...) sporządzona na potrzeby postępowania przed Sądem Okręgowym w Warszawie w postępowaniu pod sygn. akt XXV C 822/22, dopuszczona jako dowód w trybie art. 278 ( 1) k.p.c. postanowieniem z dnia 1 października 2024 r. oraz postanowieniem z dnia 24 października 2025 r. – k. 722-752v, 836-897, 899-929)
Procedura kontroli wyceny aktywów funduszy inwestycyjnych, dla których (...) Bank (...) S.A. pełnił funkcję depozytariusza, przewidywała, że proces kontroli wyceny aktywów funduszy wykonywany przez zespół wyceny aktywów funduszy ma na celu zapewnienie, aby wartość aktywów netto funduszu inwestycyjnego oraz wartość aktywów netto przypadających na jednostkę uczestnictwa lub certyfikat inwestycyjny była obliczana zgodnie z przepisami prawa i statutem funduszy inwestycyjnych.
W ramach weryfikacji wartości aktywów netto zespół ten miał m.in. przeprowadzać weryfikację sprawozdań finansowych Funduszu, rozumianą jako weryfikacja, czy dane dotyczące stanów aktywów Funduszu, w tym w szczególności aktywów zapisanych na rachunkach bankowych i papierów wartościowych oraz pożytków z nich wynikających, przedstawionych w sprawozdaniu finansowym Funduszu, są zgodne ze stanem faktycznym oraz wystawiał do nich oświadczenie. Zespół wyceny wspierany był przez sekcję danych wspólnych oraz sekcję kontroli metod i modeli wyceny.
Fundusz był zobowiązany do przekazywania depozytariuszowi umów, transakcji, zmian statutu. Na dzień wyceny przedstawiał również wyceny spółek, nieruchomości i pozostałych instrumentów finansowych posiadanych przez Fundusz.
Bank, jako depozytariusz, korzystał z wewnętrznego systemu rejestru aktywów na podstawie dokumentów przekazywanych przez Fundusz i w dniu wyceny sprawdzał, czy wartość aktywów zgadza się z dokumentami z rejestrów depozytariusza. Jeżeli Fundusz był w posiadaniu aktywów niepublicznych, sprawdzany był również raport z wyceny tych aktywów – czy podmiot, który sporządził ten raport był niezależny od Funduszu i Towarzystwa, a także czy model i metoda wyceny są zgodne z ustaleniami z depozytariuszem, ponadto wraz z raportem zewnętrznym przekazywane miały być dane źródłowe, tj. sprawozdania finansowe spółek. Jeśli wartość wyceny zgadzała się z bilansem aktywów i rejestrem depozytariusza oraz zgadzały się warunki raportu z wyceny aktywów niepublicznych, to depozytariusz zatwierdzał wycenę.
(dowód: procedura kontroli wyceny aktywów funduszy inwestycyjnych, dla których (...) Bank (...) S.A. pełni funkcję depozytariusza – k. 451-459; zeznania świadka M. W.złożone na rozprawie w dniu 10 września 2024 r. – k. 697v-698; zeznania świadka B. P. złożone na rozprawie w dniu 10 września 2024 r. oraz na rozprawie w dniu 1 października 2024 r. – k. 699-701, 765v-766; transkrypcja – k. 786-799; zeznania świadka J. S. złożone na rozprawie w dniu 24 października 2025 r. – k. 958v-960)
W dniu 29 marca 2018 r. (...) Bank (...) S.A., jako depozytariusz Funduszu, złożył oświadczenie, że dane dotyczące stanów aktywów Funduszu, w tym w szczególności aktywów zapisanych na rachunkach bankowych i papierów wartościowych oraz pożytków z nich wynikających, przedstawione w rocznym sprawozdaniu finansowym Funduszu, sporządzonym za okres od dnia 1 stycznia 2017 r. do dnia 31 grudnia 2017 r., są zgodne ze stanem faktycznym.
(dowód: oświadczenie depozytariusza z dnia 29 marca 2018 r. – k. 122)
Do końca października 2018 r. funkcję depozytariusza Funduszu pełnił (...) Bank (...) S.A. Z dniem 31 października 2018 r. podstawową działalność tego banku, która obejmowała m.in. wykonywanie funkcji depozytariusza Funduszu, przejął (...) Bank (...) S.A. (ówcześnie działający pod nazwą Bank (...)
S.A.).
( okoliczności bezsporne)
W sprawozdaniu finansowym Funduszu za rok 2018, (...) dokonało obniżenia wartości aktywów Funduszu o kwotę 84 280 000 zł. W treści sprawozdania wskazano, że na dzień sporządzenia sprawozdania posiadane dane finansowe emitentów obligacji, rozumiane jako zarówno dane księgowe, a także wyceny niezależnego podmiotu wyceniającego (spółek pożyczkowych i spółek celowych) oparte m.in. na budżetach kosztowych i operatach szacunkowych wskazują, że obligacje wyemitowane przez fundusz mogą nie zostać w całości wykupione. Zgodnie ze sprawozdaniem, niekorzystna sytuacja spółek pożyczkowych była spowodowana problemami finansowymi spółek celowych, których plany biznesowe nie zostały zrealizowane według założeń. Konieczność dokonania odpisów w bilansach spółek pożyczkowych na inwestycjach w spółki celowe, spowodowała ujemne skorygowane aktywa netto.
Według sprawozdania, realizacja inwestycji Funduszu w założonych terminach uzależniona była od dojścia do skutku zakładanych transakcji sprzedaży nieruchomości na zakładanych warunkach oraz uzyskania kredytów bankowych w założonych kwotach i terminach. W konsekwencji realizacja poszczególnych inwestycji, wypracowanie nadwyżek finansowych przez spółki celowe w przyszłości oraz istnienie wolnych środków na wykup obligacji obarczone miały być istotną dozą niepewności, podkreślając że może mieć to wpływ na możliwość kontynuacji działalności przez Fundusz.
(dowód: raport (...) z dnia 13 maja 2020 r. o aktywach Funduszu – k. 104-112v; sprawozdanie finansowe Funduszu za rok 2018 r. – k. 137-151v)
W dniu 27 czerwca 2019 r. (...) Bank (...) S.A., jako depozytariusz Funduszu, złożył oświadczenie, że dane dotyczące stanów aktywów Funduszu, w tym aktywów zapisanych na rachunkach bankowych i papierów wartościowych oraz pożytków z nich wynikających, przedstawione w rocznym sprawozdaniu finansowym Funduszu, sporządzonym za okres od dnia 1 stycznia 2018 r. do dnia 31 grudnia 2018 r., są zgodne ze stanem faktycznym.
Było to ostatnie potwierdzenie wyceny Funduszu przez depozytariusza przed zmianą zarządzającego tym Funduszem towarzystwa.
(dowód: oświadczenie depozytariusza z dnia 27 czerwca 2019 r. – k. 123; zeznania świadka B. P.złożone na rozprawie w dniu 10 września 2024 r. oraz na rozprawie w dniu 1 października 2024 r. – k. 699-701, 765v-766; transkrypcja – k. 786-799)
W dniu 20 sierpnia 2019 r. (...) utracił zezwolenie na wykonywanie działalności, a w dniu 15 listopada 2019 r. depozytariusz przekazał zarządzanie Funduszem (...) S.A.
(okoliczności bezsporne oraz dowód: statut (...) k. 42-47v, 426-449, 502-525)
W dniu 13 maja 2020 r. (...) opublikowała wycenę aktywów Funduszu, która przedstawiała znacznie niższą wartość względem ostatniej, wyceny aktywów Funduszu z dnia dzień 28 lutego 2019 r. sporządzonej przez (...) S.A. – wartość aktywów netto/certyfikat inwestycyjny była niższa o ok. 97% od wyceny sporządzonej przez (...) S.A.
Na przełomie 2019 i 2020 r. spółki celowe wchodzące w skład grupy (...), pomimo pożyczek udzielonych przez Fundusz i kredytów bankowych, utraciły płynność finansową przez co nie dysponowały kapitałem wystarczającym, aby zrealizować zakładane inwestycje.
Spadek wartości certyfikatów inwestycyjnych Funduszu był związany m.in. z wydatkowaniem środków powierzanych spółkom projektowym bez adekwatnego postępu w realizacji inwestycji połączonym z brakiem faktycznej kontroli Funduszu nad działalnością tych spółek i spółek z grupy (...), oraz znacznym spadkiem zainteresowania powierzchniami o przeznaczeniu usługowym w roku 2020 w związku z pandemią (...)19.
(dowód: raport (...) z dnia 13 maja 2020 r. o aktywach Funduszu – k. 104-112v; zeznania świadka G. C. złożone na rozprawie w dniu 10 września 2024 r. oraz na rozprawie w dniu 1 października 2024 r. – k. 699-701, 765v-766; transkrypcja – k. 786-799; zeznania świadka Z. Q. złożone na rozprawie w dniu 1 października 2024 r. – k. 766-768, transkrypcja – k. 786-799)
J. P. nadal dysponuje certyfikatami inwestycyjnymi funduszu (...), które nabyła w październiku 2016 r., przy czym wartość jednego certyfikatu w dniu 22 grudnia 2020 r. wynosiła 1,58 zł
( okoliczność bezsporna oraz dowód: pismo z dnia 9 września 2021 r. – k. 38-38v)
Ogłoszeniem nr (...) z dnia 9 lutego 2021r. (...) Bank (...) poinformował o otwarciu likwidacji funduszu (...) w likwidacji, wskazując że dniem rozpoczęcia likwidacji jest 29 grudnia 2020 r.
(dowód: ogłoszenie z dnia 9 lutego 2021 r. – k. 565)
Pismem z dnia 25 października 2021 r. J. P., działając za pośrednictwem pełnomocnika, zwróciła się do (...) Bank (...) S.A. o udostępnienie dokumentów otrzymanych przez Bank od Funduszu dotyczących stanu aktywów (...), na podstawie których bank pełniąc funkcję depozytariusza Funduszu, zatwierdzał wycenę certyfikatów inwestycyjnych w latach 2017-2018.
(dowód: wniosek z dnia 25 października 2021 r. wraz z załącznikami – k. 73-74)
W odpowiedzi z dnia 10 listopada 2021 r. Bank wskazał, że przepisy ustawy z dnia 27 maja 2004 r. o funduszach inwestycyjnych i zarządzaniu alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi nie przewidują możliwości ujawnienia przez bank na żądanie uczestnika funduszu inwestycyjnego informacji/dokumentów stanowiących podstawę zatwierdzania wyceny aktywów funduszu, jak również treści umowy dotyczącej wykonywania funkcji depozytariusza łączącej bank z funduszem inwestycyjnym.
(dowód: pismo z dnia 10 listopada 2021 r. – k. 75)
Pismem z dnia 25 stycznia 2022 r. powódka wezwała (...) Bank (...) S.A. do zapłaty kwoty (...) zł z tytułu szkody poniesionej w związku z brakiem możliwości odzyskania środków zainwestowanych w certyfikaty inwestycyjne serii (...) emitowane przez (...), wobec którego bank pełnił rolę depozytariusza.
(dowód: wezwanie do zapłaty z dnia 25 stycznia 2022 r. wraz z załącznikami – k. 66-69)
W odpowiedzi z dnia 3 lutego 2022 r. bank wskazał, że jako depozytariusz, nie ponosi odpowiedzialności za brak możliwości odzyskania środków zainwestowanych w certyfikaty inwestycyjne Funduszu.
(dowód: odpowiedź na wezwanie do zapłaty – k. 70)
W dniu 14 czerwca 2024 r. Komisja Nadzoru Finansowego wydała decyzję nakładającą na (...) Bank (...) S.A. karę pieniężną za nienależyte sprawowanie stałej kontroli czynności faktycznych i prawnych wykonywanych przez (...) Fundusz Inwestycyjny Zamknięty Aktywów Niepublicznych (obecnie (...) Fundusz inwestycyjny Zamknięty Aktywów Niepublicznych w likwidacji), mającej na celu zapewnienie, aby wartość aktywów netto tego funduszu oraz wartość aktywów netto przypadająca na certyfikat inwestycyjny była obliczana zgodnie z prawem, w okresie od 31 października 2018 r. do 31 lipca 2019 r.
(dowód: komunikat KNF o nałożeniu kary z dnia 20 czerwca 2024 r. – k. 647-648)
(...) Bank (...) S.A. w W. prawidłowo wykonywał obowiązki depozytariusza przedmiotowego Fundusz (...). Natomiast (...) Bank (...) S.A. w W., czyli poprzednik prawny (...) Bank (...) S.A. w W. nie dochował należytej staranności w tym zakresie. Sama przyjęta metoda wyceny dłużnych papierów wartościowych nie budzi wątpliwości. Zaangażowanie (...) Bank (...) S.A. w W. w proces weryfikacyjno – kontrolny przedstawianych wycen nie miało jednakże pełnego charakteru. Zachowanie należytej staranności zawodowej przez depozytariusza wymagało odbierania wyjaśnień odnośnie przyjętej metody wyceny okresowo w stosunku do wybranych pozycji znajdujących się w portfelach funduszy. Depozytariusz powinien okresowo weryfikować zasadność przyjętych założeń do wyceny, poddawać krytycznej analizie otrzymywane dokumenty. Depozytariusz nie był w stanie w sposób dokładny ustalić rzeczywistej wartości aktywów netto Funduszu, na podstawie posiadanych dokumentów mógł dokonać tylko częściowo takiej weryfikacji i tylko w części była to weryfikacja założeń merytorycznych. Nie miało miejsca pełne zaangażowanie w kontrolę i weryfikację przedstawionych dokumentów. Jednakże zaniechania poczynione przez ten bank jako depozytariusza nie miały bezpośredniego wpływu na spadek wartości certyfikatów inwestycyjnych funduszu. Do spadku wartości certyfikatów inwestycyjnych bank jako depozytariusz mógł przyczynić się w sposób pośredni. Przyczynienie to nie mogło mieć znaczącego wpływu na spadek wartości certyfikatów inwestycyjnych. Nie da się oszacować ewentualnego pośredniego wpływu depozytariusza na spadek wartości tych certyfikatów w sposób nie budzący wątpliwości. Główną przyczyną spadku wartości funduszu przedmiotowego funduszu są decyzje podmiotów odpowiedzialnych za zarządzanie portfelem inwestycyjnym. Brak jest związku przyczynowego pomiędzy ewentualnym nienależytym wykonywaniem obowiązków przez pozwanego i jego poprzednika prawnego a szkodą doznaną przez powódkę. Ewentualne wcześniejsze ujawnienie negatywnych okoliczności związanych z sytuacją w spółkach celowych Funduszu mogłoby skutkować wpływem na wycenę certyfikatów inwestycyjnych w taki sposób, że zwiększyłaby się liczba żądań wykupu i brak byłoby napływu nowych inwestorów. Ustalenie rzeczywistej wartości aktywów netto Funduszu wymagałoby dostępu do pełnej dokumentacji księgowej spółek celowych znajdujących się w portfelu przedmiotowego Funduszu, monitorowania na bieżąco ich kondycji finansowej, sposobu zabezpieczeń posiadanych obligacji, poziomu ściągalności pożyczek i wielu innych czynników. W niniejszej sprawie nie można dokonać tak pogłębionej analizy na podstawie przedstawionej w sprawie dokumentacji. Tak pogłębiona analiza nie była także możliwa do wykonania przez depozytariusza. Przedmiotowy Fundusz znalazł się w złej sytuacji finansowej w II połowie 2018 r. i już wtedy zaprzestał wykupu certyfikatów inwestycyjnych, a w I kwartale 2019 r. fakt ten został ujawniony w domenie publicznej. Przedstawiona biegłemu dokumentacja nie była wystarczająca do ustalenia czy wycena aktywów Funduszu była wyceną godziwą.
(dowód: opinia biegłego z zakresu rynków kapitałowych i funduszy inwestycyjnych (...) sporządzona na potrzeby postępowania przed Sądem Okręgowym w W. w postępowaniu pod sygn. akt XXV C 822/22, dopuszczona jako dowód w trybie art. 278 ( 1) k.p.c. postanowieniem z dnia 1 października 2024 r. oraz postanowieniem z dnia 24 października 2025 r. – k. 722-752v, 836-897, 899-929)
Sąd ustalił powyższy stan faktyczny na podstawie powołanych dowodów uznając je za wiarygodne, jako że nie budziły wątpliwości co do ich autentyczności i nie były kwestionowane przez żadną ze stron postępowania.
Sąd dał wiarę zeznaniom świadków X. R. ( k. 697v-698), X. Q. (k. 698-699), G. C. ( k. 699-701, 765v-766; transkrypcja – k. 786-799), S. Z. ( k. 958v-960) i Z. Q. ( k.766-768, transkrypcja – k. 786-799) w zakresie, w jakim osoby te złożyły relacje o faktach istotnych dla rozstrzygnięcia niniejszego sporu, ponieważ są spójne, logiczne, w znacznej części potwierdzają się wzajemnie, a także znajdują potwierdzenie w treści dokumentów złożonych do akt sprawy. Zeznania świadków nie stanowiły podstawy ustaleń stanu faktycznego w zakresie w jakim świadkowie przedstawiali własne oceny i opinie, w tym dotyczące przyjętego sposobu wyceny Funduszu przez (...) i braku podstaw do postawienia Funduszu w stan likwidacji.
Zeznania świadka X. L. ( k. 627v) nie stanowiły podstawy ustaleń stanu faktycznego, bowiem o ile świadek w omawianym czasie był pracownikiem banku (...), to, jak wskazał, nie uczestniczył w procedurze stwierdzania prawidłowości i zgodności ze stanem faktycznym aktywów Funduszu, ponieważ tym zajmowała się osoba pełniąca funkcję opiekuna funduszu.
Sąd nie dokonał ustaleń faktycznych także na podstawie zeznań V. Q. (k. 958-958v), gdyż świadek nie przekazała żadnych informacji mających znaczenie w sprawie. Świadek wskazała, że nie pamięta okoliczności, istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy oraz że znajdowały się one poza zakresem jej obowiązków.
Dowód z przesłuchania powódki nie został zaś przeprowadzony wobec jej niestawiennictwa na terminie rozprawy i nieusprawiedliwienia nieobecności pomimo prawidłowego wezwania zawierającego pouczenie o obowiązku osobistego stawiennictwa oraz o skutkach niestawiennictwa, w tym możliwości pominięcia dowodu z jej przesłuchania. Tym samym przeprowadzenie owego dowodu nie było możliwe, a mając na względzie przebieg postępowania, a także mnogość zgromadzonego materiału dowodowego Sąd – postanowieniem wydanym na rozprawie w dniu 24 października 2025 r. – postanowił dowód ten pominąć.
Postanowieniami wydanymi na rozprawach w dniu 1 października 2024 r. oraz w dniu 24 października 2025 r. Sąd, na podstawie art. art. 278 ( 1) k.p.c., dopuścił dowód z opinii opinia biegłego z zakresu rynków kapitałowych i funduszy inwestycyjnych (...) ( k. 722-752v, 836-897, 899-929) sporządzonej na potrzeby toczącego się przed tut. Sądem postępowania w sprawie o sygn. XXV C 822/22. Za dopuszczeniem dowodu z tej opinii przemawiała tożsamość pozwanego i przedmiotu opinii w obu sprawach. Opinia ta jest rzeczowa, rzetelna oraz przekonująca, a wnioski w niej zawarte, odnoszące się do podejmowanych przez pozwanego jako depozytariusza (i jego poprzednika) czynności nadzorczych, pozwoliły na ustalenie okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy.
Postanowieniem wydanym na rozprawie w dniu 1 października 2024 r. Sąd pominął zawnioskowany przez stronę powodową dowód z decyzji KNF, jako nieistotny dla rozstrzygnięcia sprawy. Powołane wcześniej przez strony i przeprowadzone przez Sąd dowody pozwalały bowiem w sposób kategoryczny rozstrzygnąć o żądaniu pozwu i przesądzić o spornych między stronami okolicznościach zaś okoliczność nałożenia nieprawomocnie kary w trybie administracyjnym na pozwanego jest bez znaczenia w niniejszej sprawie, gdyż dla treści wyroku kluczowa była przesłanka braku związku przyczynowo skutkowego między działaniem pozwanego a szkoda w majątku powódki. Z tych zatem względów Sąd pominął ww. wnioski dowodowe strony powodowej .
Sąd Okręgowy zważył co następuje:
Powództwo podlegało oddaleniu w całości.
J. P. domagała się od pozwanego w ramach roszczenia głównego zapłaty odszkodowania za szkodę majątkową polegającą na utracie środków finansowych zainwestowanych przez nią w papiery wartościowe (certyfikaty inwestycyjne) wyemitowane przez inny podmiot niż pozwany (fundusz inwestycyjny zamknięty aktywów niepublicznych), a ewentualnie nakazania pozwanemu złożenia oświadczenia woli, zgodnie z którym pozwany kupuje od powódki 1 340 certyfikatów inwestycyjnych serii (...) (...) za cenę (...) zł.
Odpowiedzialność pozwanego (...) Bank (...) S.A. z siedzibą w W. powódka wywodziła z niewykonywania lub nienależytego wykonywania obowiązków spoczywających na tym banku jako na depozytariuszu funduszu inwestycyjnego, wskazując jako podstawę prawną roszczenia art. 75 ustawy o funduszach inwestycyjnych i zarządzaniu alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi, a niezależnie art. 415 k.c. regulujący odpowiedzialność deliktową.
W przypadku odpowiedzialności odszkodowawczej z tytułu kontraktu przesłankami odpowiedzialności są:
1) niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania umownego,
2) odpowiedzialność strony umowy za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania umownego (w tym zakresie ustawodawca w art. 471 k.c. wprowadził domniemanie, że jeżeli ma miejsce niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania umownego, stanowi ono następstwo okoliczności, za które odpowiedzialność ponosi dłużnik, przy czym zgodnie z art. 472 k.c. zachowanie dłużnika oceniane jest według kryterium należytej staranności),
3) szkoda,
4) adekwatny związek przyczynowy pomiędzy szkodą a niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem zobowiązania umownego.
W przypadku odpowiedzialności odszkodowawczej z tytułu deliktu przesłankami odpowiedzialności są:
1) zawinione i bezprawne zachowanie sprawcy niezależne od jego obowiązków kontraktowych,
2) szkoda,
3) adekwatny związek przyczynowy pomiędzy szkodą a zawinionym i bezprawnym zachowaniem sprawcy szkody.
W doktrynie prezentowany jest pogląd, zgodnie z którym odpowiedzialność depozytariusza wobec uczestników funduszu na podstawie art. 75 ust. 1 u.f.i. za szkody spowodowane niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem obowiązków określonych w art. 72 ust. 1 i art. 72a u.f.i. ma charakter odpowiedzialności deliktowej (por. R. Mroczkowski: ustawa o funduszach inwestycyjnych. Komentarz. Lex LEX 2014, art. 75, nb 4). Tut. Sad w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela ten pogląd, bowiem powódki z pozwanym nie łączył żaden stosunek umowny. Prezentowany jest także pogląd odmienny, zgodnie z którym ten rodzaj odpowiedzialności ma charakter kontraktowy (w ramach tej koncepcji umowa depozytu zawarta pomiędzy depozytariuszem a towarzystwem zarządzającym funduszem jest traktowana jako umowa na rzecz osób trzecich – uczestników funduszu).
Wskazana wyżej różnica poglądów nie ma kluczowego znaczenia dla oceny zasadności roszczenia odszkodowawczego powoda, bowiem w myśl art. 443 k.c. okoliczność, że działanie lub zaniechanie, z którego szkoda wynikła, stanowiło niewykonanie lub nienależyte wykonanie istniejącego uprzednio zobowiązania, nie wyłącza roszczenia o naprawienie szkody z tytułu czynu niedozwolonego, chyba że z treści istniejącego uprzednio zobowiązania wynika co innego, a powód powołał się na oba reżimy odpowiedzialności pozwanego. Nadto w obu reżimach kluczowa jest przesłanka istnienia związku przyczynowo skutkowego między działaniem lub zaniechaniem pozwanego a szkodą w majątku powódki.
W świetle ustaleń faktycznych poczynionych w tej sprawie brak było podstaw do przypisania pozwanemu odpowiedzialności odszkodowawczej w obu reżimach odpowiedzialności odszkodowawczej, ponieważ powódka nie wykazała, aby pozwany lub jego poprzednik prawny naruszył ciążące na nim obowiązki związane z pełnieniem funkcji depozytariusza w okresie istotnym dla powiązania zachowania pozwanego ze szkodą powódki, określaną jako utrata środków zainwestowanych w bezwartościowe certyfikaty inwestycyjne Funduszu.
Powódka zarzuciła pozwanemu, że ten jako depozytariusz zatwierdził nieprawidłową wycenę aktywów funduszu inwestycyjnego, którą powódka miała na uwadze podejmując decyzję o objęciu certyfikatów inwestycyjnych - zdaniem powódki, gdyby depozytariusz należycie wykonywał swoje obowiązki i sygnalizował, że wyceny aktywów nienotowanych na aktywnym rynku sporządzane przez Fundusz są zawyżone, nie dokonałaby ona w ogóle zakupu certyfikatów inwestycyjnych, ewentualnie wcześniej podjęłaby decyzję o złożeniu wniosku o ich wykup.
Stosownie do art. 9 ust. 1 u.f.i. depozytariusz wykonuje obowiązki określone w ustawie, w szczególności polegające na przechowywaniu aktywów oraz prowadzeniu rejestru aktywów funduszu inwestycyjnego lub alternatywnej spółki inwestycyjnej, a także na zapewnieniu właściwego monitorowania przepływu środków pieniężnych tych podmiotów. Zgodnie z art. 72 ust. 1 u.f.i. (w brzmieniu obowiązującym w dacie nabycia udziałów przez powódkę) obowiązki depozytariusza wynikające z umowy o wykonywanie funkcji depozytariusza funduszu inwestycyjnego, z uwzględnieniem art. 83, art. 85-90 i art. 92-97 rozporządzenia delegowanego Komisji (UE) nr 231/2013 z dnia 19 grudnia 2012 r. – w przypadku specjalistycznego funduszu inwestycyjnego otwartego i funduszu inwestycyjnego zamkniętego, obejmują:
1) przechowywanie aktywów funduszu inwestycyjnego;
2) prowadzenie rejestru wszystkich aktywów funduszu inwestycyjnego;
3) zapewnienie, aby środki pieniężne funduszu inwestycyjnego były przechowywane na rachunkach pieniężnych i rachunkach bankowych prowadzonych przez podmioty uprawnione do prowadzenia takich rachunków zgodnie z przepisami prawa polskiego lub spełniające w tym zakresie wymagania określone w prawie wspólnotowym lub równoważne tym wymaganiom;
4) zapewnienie monitorowania przepływu środków pieniężnych funduszu inwestycyjnego;
5) zapewnienie, aby zbywanie i odkupywanie jednostek uczestnictwa oraz emitowanie, wydawanie i wykupywanie certyfikatów inwestycyjnych odbywało się zgodnie z przepisami prawa i statutem funduszu inwestycyjnego;
6) zapewnienie, aby rozliczanie umów dotyczących aktywów funduszu inwestycyjnego następowało bez nieuzasadnionego opóźnienia, oraz kontrolowanie terminowości rozliczania umów z uczestnikami funduszu;
7) zapewnienie, aby wartość aktywów netto funduszu inwestycyjnego oraz wartość aktywów netto przypadających na jednostkę uczestnictwa lub certyfikat inwestycyjny była obliczana zgodnie z przepisami prawa i statutem funduszu inwestycyjnego;
8) zapewnienie, aby dochody funduszu inwestycyjnego były wykorzystywane w sposób zgodny z przepisami prawa i ze statutem funduszu inwestycyjnego;
9) wykonywanie poleceń funduszu inwestycyjnego, chyba że są sprzeczne z prawem lub statutem funduszu inwestycyjnego;
10) weryfikowanie zgodności działania funduszu inwestycyjnego z przepisami prawa regulującymi działalność funduszy inwestycyjnych lub ze statutem w zakresie innym niż wynikający z pkt 5-8 oraz z uwzględnieniem interesu uczestników.
Depozytariusz jest obowiązany ponadto, stosownie do treści art. 72a u.f.i, do wytoczenia powództwa na rzecz uczestników funduszu przeciwko towarzystwu z tytułu szkody spowodowanej niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem obowiązków w zakresie zarządzania funduszem i jego reprezentacji, a w przypadku gdy na podstawie umowy, o której mowa w art. 4 ust. 1a albo 1b, funduszem inwestycyjnym zarządza i prowadzi jego sprawy spółka zarządzająca albo zarządzający z UE - przeciwko tej spółce albo przeciwko temu zarządzającemu z UE z tytułu szkody spowodowanej niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem obowiązków w zakresie zarządzania tym funduszem i prowadzenia jego spraw należącym odpowiednio do kompetencji spółki zarządzającej albo zarządzającego z UE zgodnie z art. 272c ust. 1 albo z art. 276e ust. 1.
Stosownie do art. 75 u.f.i. depozytariusz odpowiada za szkody spowodowane niewykonaniem lub nienależytym wykonywaniem obowiązków określonych w art. 72 ust. 1 i art. 72a.
Należy w tym miejscu wyraźnie odróżnić rolę, którą pełni depozytariusz od roli towarzystwa funduszy inwestycyjnych w działalności funduszy inwestycyjnych. To TFI jest organem funduszu inwestycyjnego i podmiotem zarządzającym tym funduszem, rolą depozytariusza jest zaś kontrola działalności funduszu i TFI w aspekcie sprawozdawczym, a jej zasadniczą podstawę stanowi dokumentacja finansowo-księgowa. Uprawnienia i obowiązki TFI i depozytariusza są różne, inny jest także zakres ich odpowiedzialności w związku z działalnością funduszu. Zgodnie z art. 10 u.f.i. wykonując swoje zadania, towarzystwo i depozytariusz działają niezależnie i w interesie uczestników funduszu inwestycyjnego. Towarzystwo funduszy inwestycyjnych zarządza nim i reprezentuje fundusz w stosunkach z osobami trzecimi, depozytariusz zapewnia natomiast bezpieczne przechowywanie aktywów funduszu, a także kontroluje, czy działalność funduszu jest zgodna z przepisami prawa i statutem. Analiza obowiązków ustawowych depozytariusza prowadzi zatem do wniosku, że pełni on funkcję kontrolno-nadzorczą w działalności funduszu. Przesłanką odpowiedzialności depozytariusza jest niewykonanie lub nienależyte wykonywanie jego ustawowych obowiązków. Użyte w art. 72 ust. 1 u.f.i. sformułowanie „zapewnienie” nie jest jednakże równoznaczne z przyjęciem odpowiedzialności za skutek i wymaga wyłącznie zachowania należytej staranności w wykonywaniu zadań. Brakuje zatem podstaw do pociągnięcia depozytariusza do odpowiedzialności za szkodę powstałą na skutek nieprawidłowości w działaniu funduszu, jeżeli depozytariusz wykaże, że przy wykonywaniu obowiązków nadzorczych dołożył należytej staranności (patrz: komentarz do art. 75 w: G. Borowski, A. Michór, T. Nieborak, P. Petasz, P. Stanisławiszyn, P. W. Zawadzka, R. Mroczkowski, Ustawa o funduszach inwestycyjnych. Komentarz, Warszawa 2014).
W świetle przytoczonej wyżej regulacji, depozytariusz powinien na równi z towarzystwem zarządzającym funduszem uczestniczyć w procesie uzgodnienia najbardziej odpowiednich metod i modeli wycen aktywów funduszu, mając na względzie, że nadrzędną zasadą w procesie wyceny aktywów funduszu jest ustalenie ich wartości godziwej. Obowiązek ten nie powinien być realizowany w sposób ogólny i generalny, lecz za każdym razem analizie powinna zostać poddana specyfika poszczególnych rodzajów aktywów funduszu celem uzyskania najbardziej odpowiedniego modelu wyceny takich aktywów. Powyższe oznacza, że depozytariusz powinien angażować się w proces wyceny aktywów adekwatnie do wycenianych aktywów. Depozytariusz sprawując funkcję weryfikacyjno-kontrolną powinien dokonywać krytycznej analizy dokumentów, okresowo weryfikować zasadność przyjętych założeń do wyceny. Natomiast rolą depozytariusza nie jest ocena procesu inwestycyjnego, ani wpływanie na politykę zarządzania aktywami funduszu.
W kontekście głównych zarzutów powódki, zważyć trzeba, że obliczanie wartości aktywów netto funduszu inwestycyjnego oraz wartości aktywów netto przypadających na jednostkę uczestnictwa lub certyfikat inwestycyjny nie należy do obowiązków depozytariusza określonych w art. 72 ust. 1 u.f.i. Natomiast do zadań depozytariusza zgodnie z art. 72 ust. 1 pkt 7 u.f.i. należy już zapewnienie, by wartość aktywów netto funduszu inwestycyjnego oraz wartość aktywów netto przypadających na jednostkę uczestnictwa lub certyfikat inwestycyjny była obliczana zgodnie z przepisami prawa i statutem funduszu inwestycyjnego. Weryfikacja wyliczeń dokonywanych przez fundusz może następować przede wszystkim na podstawie dokumentów i informacji, które fundusz ten przedstawi depozytariuszowi.
Istnieją co najmniej trzy sposoby weryfikacji poprawności wycen funduszu, które różnią się wnikliwością dokonanych analiz:
1) poprawność matematyczna – depozytariusz weryfikuje poprawność danych liczbowych, które zostały dostarczone przez fundusz, co jest najwęższą weryfikacją sprowadzającą się do poprawności rachunkowej, bez zagłębiania się w sens przyjętych założeń;
2) weryfikacja założeń merytorycznych – depozytariusz analizuje także poprawność i racjonalność przyjętych założeń, a w razie potrzeby prosi o wyjaśnienie pojawiających się wątpliwości. Depozytariusz dysponując okresowymi raportami z wyceny spółek celowych analizuje sens i metody wyceny, poprawność przyjętych założeń itp. Ten rodzaj weryfikacji jest szerszy, co powoduje że wyceny mogą być dokładniejsze i bardziej rzetelne;
3) pełna wycena i porównanie – w praktyce sposób ten byłby trudny do regularnego przeprowadzenia, ponieważ taka weryfikacja oznacza dokonanie niezależnej wyceny poszczególnych aktywów funduszu, do czego depozytariusz nie jest zobligowany. Aby dokonać takiej weryfikacji i wyceny depozytariusz musiałby mieć odstęp do pełnych informacji dotyczących poszczególnych składników lokat funduszu, którymi dysponuje podmiot odpowiedzialny za ich wycenę; w praktyce depozytariusz nie ma dostępu do takich informacji ( opinia biegłego z zakresu rynków kapitałowych i funduszy inwestycyjnych P. K. – k. 690-720v, 934-949, 950-950v, 952-952v).
Pozwany jako depozytariusz kontroluje przedstawioną mu do zatwierdzenia wycenę, przy czym kontrola ta dotyczyć może jedynie kwestii określonych w art. 72 ust. 1 pkt 7 u.f.i., tj. obliczania wycen zgodnie z przepisami prawa i statutem funduszu inwestycyjnego. Zawyżenie lub zaniżenie wartości aktywów, a w konsekwencji wartości aktywów netto na jednostkę uczestnictwa, ma istotne skutki dla interesów uczestników, rolą depozytariusza jest zatem kontrolowanie tych wyliczeń. Wycena musi być dokonywana samodzielnie i niezależnie przez depozytariusza w zakresie zgodności przedstawionej do zatwierdzenia wyceny z procedurami. Jeżeli procedury te zakładają przyjmowanie wycen zewnętrznego profesjonalnego podmiotu (wyceniającego), to nie istnieje przesłanka kwestionowania tej wyceny i dokonywania jej ponownie przez depozytariusza, chyba że z informacji powszechnie dostępnych lub też informacji uzyskanych przez depozytariusza niezależnie z innych źródeł wynika potrzeba zakwestionowania takiej wyceny. Jeżeli bowiem depozytariusz posiada wiarygodną wiedzę, że wycena została dokonana w stosunku do istotnych aktywów nieprawidłowo, wskutek rażącego niedbalstwa lub działań celowych, powinien wszcząć „procedurę eskalacji”, czyli zbadać wartość tych aktywów – samodzielnie lub z pomocą podmiotów trzecich. Procedura taka powinna mieć charakter kompleksowy, uwzględniający obowiązki nałożone na depozytariusza, a także określać sposób postępowania depozytariusza w przypadku stwierdzenia przez niego nieprawidłowości bądź innych przypadków wymagających zastosowania procedury eskalacji. Skorzystanie przez depozytariusza z ww. procedury nie zwalnia go z obowiązku zawiadomienia organu nadzoru o zidentyfikowanych nieprawidłowościach, bowiem zgodnie z art. 231 ustawy o funduszach inwestycyjnych na depozytariuszu ciąży obowiązek niezwłocznego zawiadomienia organu nadzoru, jeżeli przy wykonywaniu swoich obowiązków stwierdzi, że fundusz działa z naruszeniem prawa, statutu funduszu inwestycyjnego, lub nienależycie uwzględnia interes uczestników funduszu.
Na gruncie niniejszej sprawy nie można jednoznacznie i kategorycznie zarzucić depozytariuszowi, iżby dysponując stosowną wiedzą nie zażądał od TFI dodatkowych wyjaśnień lub nie przeprowadził samodzielnej, pełnej wyceny wartości aktywów netto przypadającej na certyfikat inwestycyjny w 2017 r., a jest to kluczowy okres dla rozstrzygnięcia sprawy, bowiem pod koniec 2016 r. powódka nabyła sporne certyfikaty inwestycyjne (...).
Jak wskazał biegły, spółki celowe opublikowały sprawozdania finansowe za lata 2017-18 z bardzo dużym opóźnieniem, więc kiepskie wyniki finansowe w momencie ich publikacji nie byty zaskoczeniem, zwłaszcza, że depozytariusz dysponował okresowymi sprawozdaniami finansowymi, które były publikowane co miesiąc. Istotna jest tutaj ocena roku 2016 r., gdyż sprawozdania finansowe były dostępne przynajmniej od połowy 2017 r. i należało rozważyć, czy ich analiza wskazywała, że kondycja finansowa spółek celowych jest zła, a co za tym idzie wysokość zobowiązań z tytułu wyemitowanych obligacji jest zagrożona. Nadto powódka decyzję o nabyciu certyfikatów podjęła w październiku 2016 r., co przy konstrukcji pozwu wydaje się być okolicznością kluczową dla oceny zasadności powództwa.
Funkcją spółek celowych nie jest odnotowywanie nadzwyczajnych zysków, tylko generowanie takich obrotów, które będą w stanie pokryć zobowiązania z tytułu emisji obligacji, które nabył Fundusz. Jak zaznaczył biegły, analiza danych za 2016 r. nie budzi większych obaw, choć pewne sygnały ostrzegawcze da się zauważyć w związku z ujemnym poziomem kapitału własnego w spółce (...) Sp. z o.o., (...) Sp. z o.o. i (...) Sp. z o.o. i (...)Sp. z o.o. oraz straty netto w (...)Sp. z o.o. oraz (...) Sp. z o.o. Sprawozdania finansowe spółek celowych są sporządzone w sposób dosyć uproszczony. Trudno oczekiwać, aby depozytariusz dokonywał szczegółowej analizy każdej spółki celowej, która jest w posiadaniu funduszu – z technicznego punktu widzenia jest to praktycznie niewykonalne, oznaczałoby bowiem, że depozytariusz musiałby mieć dostęp do wszystkich dokumentów księgowych każdej spółki celowej, a następnie musiałby dokonywać własnego niezależnego audytu. Ustawodawca nie nałożył jednak takich obowiązków na depozytariusza, a kontrola kondycji finansowej podmiotów, które posiadają zobowiązania wobec Funduszu, należy przede wszystkim do podmiotu odpowiedzialnego za zarządzanie tym Funduszem.
Biegły wskazał, że przejściowe występowanie ujemnego kapitału własnego w spółkach celowych nie świadczy jednoznacznie o kłopotach finansowych takich spółek. Jest to wręcz zjawisko powszechne, gdyż początkowe lata związane są z ponoszeniem dużych kosztów związanych z uruchomieniem projektu, zaś przychody pojawiają się dopiero w późniejszym okresie. Taka sytuacja doprowadza do przejściowych strat i pomniejszenia kapitału własnego, często do poziomu ujemnego.
Dokonanie analizy finansowej spółek celowych nie jest prostym zadaniem. Duża cześć wskaźników finansowych kształtuje się na nietypowych i odstających poziomach np. wskaźnik płynności gotówkowej spółki (...) Sp. z 0.0. na koniec 2017 r., lub nie da się ich w ogóle wyliczyć. Oznacza, to że aby zrozumieć i ocenić rzeczywistą kondycję finansową spółek celowych należy zrozumieć co kryje się za danymi finansowymi. Standardowa analiza nie zdaje tutaj egzaminu. Nie można od depozytariusza oczekiwać kontroli operacyjnej dotyczącej sprawności działania Funduszu i oceny jakości podejmowanych działań inwestycyjnych. Z drugiej strony, aby móc zweryfikować poprawność wycen, należało zrozumieć na czym polega biznes operacyjny prowadzony przez spółki celowe i dokonać szczegółowej weryfikacji istniejących zabezpieczeń. W innym wypadku można jedynie mówić o pozornej weryfikacji, sprowadzającej się do sprawdzenia i poprawności matematycznej dokumentów przygotowanych przez innych. Należało przynajmniej okresowo dokonać szczegółowej weryfikacji wycen certyfikatów inwestycyjnych, aby móc twierdzić, że ma się rzeczywistą kontrolę nad procesem wyceny.
Pewne sygnały mogły wzbudzić czujność depozytariusza w latach 2017-18. Depozytariusz nie miał obowiązku dokonywania samodzielnych comiesięcznych wycen Funduszu, bowiem nie obliguje go do tego prawo i jest to niezwykle czasochłonny proces. Z drugiej strony depozytariusz powinien zachowywać większą czujność, weryfikować – przynajmniej okresowo – nadsyłane mu informacje, prosić o uzupełnienie materiałów, jeśli coś jest niejasne lub wzbudza wątpliwości, a w razie konieczności sporządzić własną wycenę, celem weryfikacji potwierdzanych przez siebie wyników. Depozytariusz może także zlecić niezależnej firmie wycenę aktywów spółek celowych, czy zlecić wykonanie własnego operatu szacunkowego dotyczącego nieruchomości stanowiącej zabezpieczenie wierzytelności. Działania takie mogę być też podejmowane przez depozytariusza także okresowo i wybiórczo w celach kontrolnych, nawet gdy dane nie wzbudzają wątpliwości – uwiarygadnia to wówczas jego rolę w procesie kontroli Funduszu i dokładania wszelkich starań, aby sporządzane wyceny odpowiadały rynkowej wartości godziwej, czyli były sporządzone zgodnie z literą prawa.
W sporządzonym przez O. (...) komunikacie z dnia 13 maja 2020 r. wskazano, że (...) przyjął złą metodologię wyceny aktywów Funduszu, jednakże nie był to jedyny czynnik, który wpłynął na utratę wartości certyfikatów inwestycyjnych Funduszu, bowiem bezpośrednią przyczyną utraty wartości certyfikatów inwestycyjnych były złe decyzje inwestycyjne towarzystwa zarządzającego Funduszem. W ramach działalności Funduszu zrealizowano ostatecznie tylko dwie inwestycje w M.i O. i nie przedstawiano alternatywnego planu spłaty obligacji (...) do Funduszu.
Depozytariusz nie był w stanie ustalić w sposób dokładny rzeczywistej wartości aktywów netto Funduszu. Depozytariusz mógł dokonać częściowej weryfikacji, czy wycena została sporządzona w sposób prawidłowy. Aby móc dokonać „pełnej weryfikacji”, po stronie depozytariusza należałoby dokonać samodzielnej wyceny i porównania wyników, co wykracza poza obowiązki depozytariusza ( opinia biegłego z zakresu rynków kapitałowych i funduszy inwestycyjnych (...) – k. 722-752v, 836-897, 899-929).
Oceniając zachowanie depozytariusza w świetle przedstawionych powyżej obszernych rozważań i wniosków zawartych w opinii biegłego (...) stwierdzić trzeba, że biegły nie ocenił sposobu wykonywania funkcji depozytariusza jako jednoznacznie naruszającego powierzone mu obowiązki. Biegły wskazał, że co do zasady depozytariusz nie jest zobowiązany do dokonywania pełnej weryfikacji wyceny aktywów funduszu, jaką do zatwierdzenia składa TFI, lecz w razie powzięcia wątpliwości co do rzetelności wyceny na podstawie dokumentacji uzyskanej od TFI lub z innych źródeł powinien zażądać dodatkowych wyjaśnień lub nawet zlecić pełną wycenę, co jednak w przedmiotowej sprawie wymagałoby dostępu także do dokumentacji spółek celowych. Biegły stwierdził przy tym, że ujemne wyniki spółek celowych w początkowym okresie inwestycji nie musiały świadczyć o istnieniu nieprawidłowości, bowiem możliwość wystąpienia ujemnych wyników na początkowym etapie inwestycji jest zjawiskiem naturalnym.
Podkreślić trzeba, że reagując na ujemne wyceny spółek (...) i (...), których obligacje wchodziły w skład portfela Funduszu, depozytariusz zwrócił się do (...) o dodatkowe wyjaśnienia przed zatwierdzeniem wyceny Funduszu, a w dniu 1 marca 2018 r. wystąpił o wyjaśnienie dotyczące braku zwiększenia kapitałów w związku z posiadaniem w portfelu Funduszu spółek z ujemnym kapitałem.
Zważyć trzeba, że powódka nabyła certyfikaty inwestycyjne Funduszu w październiku 2016 r., zaś sygnały budzące obawę o prawidłowość wyceny aktywów Funduszu, na które reagował depozytariusz domagając się wyjaśnień od TFI, ujawniły się w 2018 r. Nie można zatem jednoznacznie stwierdzić, że poniesiona przez powódkę strata odpowiadająca środkom przeznaczonym na nabycie certyfikatów inwestycyjnych o znikomej, jak się później okazało, wartości, pozostaje w adekwatnym związku przyczynowym z działaniami pozwanego (i jego poprzednika prawnego) jako depozytariusza.
Nawet jeżeli by przyjąć, że pozwany nie wykonywał należycie obowiązków depozytariusza, to jego działania nie miały bezpośredniego wpływu na spadek wartości certyfikatów inwestycyjnych Funduszu, bowiem główną i bezpośrednią przyczyną spadku wartości certyfikatów inwestycyjnych przedmiotowego Funduszu były nieprawidłowe decyzje inwestycyjne podmiotu odpowiedzialnego za zarządzanie portfelem inwestycyjnym, a więc TFI.
Powódka uzasadniając istnienie adekwatnego związku przyczynowego pomiędzy szkodą, którą miała ponieść a działalnością depozytariusza wskazała, że gdyby Bank prawidłowo wykonywał swoje obowiązki i sygnalizował, że wyceny aktywów sporządzane przez Fundusz są zawyżone, to nie zdecydowałaby się na zakup certyfikatów inwestycyjnych Funduszu jednakże nie przedstawiła żadnych dowodów na powyższą okoliczność. Nie wskazała w jaki sposób uchybienia poprzednika prawnego pozwanego wpłynęły na wycenę certyfikatów przed październikiem 2016 r. a tym bardziej na decyzję powódki o ich nabyciu. Należy podkreślić, że wartość spornego instrumentu finansowego z jego istoty była płynna i zależna od wielu rodzajów ryzyka rynkowego, opisanych szczegółowo w warunkach emisji tych papierów wartościowych. Warunki emisji były powódce znane, gdyż zostały jej przekazane wraz z propozycją nabycia certyfikatów. Wartość certyfikatów podlegała naturalnym wahaniom rynkowym, na co miało wpływ szereg zmiennych ekonomicznych. Powyższe oznacza, że sam spadek ceny papierów wartościowych nie może skutkować odpowiedzialnością, jeśli związany jest z naturalnym ryzykiem ekonomicznym. Po drugie, powódka nie wykazała, aby przyczyną braku środków na wykup certyfikatów inwestycyjnych po stronie Funduszu było zachowanie pozwanego opisywane w pozwie. Samo stwierdzenie niedochowania należytego nadzoru i kontroli ze strony depozytariusza do końca 2018 r. (pozwany na początku 2019 podjął odpowiednie kroki w tym zakresie) nie jest wystarczające do przypisania pozwanemu odpowiedzialności. Obowiązkiem powódki było także wykazanie, że gdyby te nieprawidłowości nie wystąpiły, to nie doszłoby do problemów finansowych Funduszu, ewentualnie nie dysponowałaby danymi które odwiodłyby ja od decyzji o nabyciu certyfikatów. Należy podkreślić, że potencjalne ustalenie adekwatnego związku przyczynowego pomiędzy zachowaniem pozwanego a stanem finansowym Funduszu wymagało w pierwszym rzędzie ustalenia, jakie były rzeczywiste przyczyny problemów finansowych funduszu, kiedy one zaistniały i co było ich przyczyną. Następnie tego rodzaju ustalenia należało zestawić z ustaleniem konkretnych ewentualnych nieprawidłowości po stronie pozwanego jako depozytariusza. Dopiero owo zestawienie pozwoliłoby na ustalenie, czy pomiędzy zachowaniem pozwanego a szkodą powódki zachodzi adekwatny związek przyczynowy. W niniejszej sprawie brak było podstaw do stwierdzenia, że zachowanie pozwanego pozostawało w adekwatnym związku przyczynowo-skutkowym z problemami finansowymi spółek celowych Funduszu i tym samym problemami finansowymi samego Funduszu.
Na marginesie w kwestii samego zaistnienia szkody podkreślić trzeba, że (...) Fundusz Inwestycyjny Zamknięty Aktywów Niepublicznych wciąż znajduje się natomiast w stanie likwidacji. Likwidacja funduszu inwestycyjnego jest wysoce sformalizowanym postępowaniem, w trakcie którego – zgodnie z art. 246 ust. 3 ustawy o funduszach inwestycyjnych i zarządzaniu alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi – obowiązuje go ustawowy zakaz przyjmowania Certyfikatów do wykupu. Może on jedynie na podstawie art. 36 ust. 4b statutu dokonywać częściowego umorzenia Certyfikatów Inwestycyjnych i wypłaty środków pieniężnych na rzecz uczestników Funduszu, proporcjonalnie do liczby posiadanych przez danego uczestnika Certyfikatów Inwestycyjnych, stosownie do ilości posiadanych aktywów płynnych. Przepis powyższy ma charakter bezwzględnie obowiązujący. Tym samym uprawnienie przyznane uczestnikom w statucie funduszu inwestycyjnego, sprowadzające się do możliwości zgłoszenia żądania wykupu, wygasa z dniem rozpoczęcia likwidacji funduszu.
Dopiero więc zakończenie likwidacji i ponowna wycena aktywów będą miały wpływ na określenie wartości rynkowej nabytych przez powódkę certyfikatów inwestycyjnych serii (...), a tym samym oszacowanie czy powódka poniosła szkodę w ww. zakresie. Obecnie zaś Sąd nie miał sposobności ustalenia wysokości ewentualnej szkody powódki. Obecnie dysponuje ona składnikiem majątkowym który nabyła za wskazaną w pozwie kwotę, nie doszło więc do utraty przez nią żadnego składnika majątkowego, zaś zaoferowane przez nią środki dowodowe nie pozwalają na ustalenie czy i w jakiej wysokości poniosła szkodę w tym zakresie.
Odnosząc się dodatkowo do kwestii nałożenia kary finansowej na pozwanego jako depozytariusza przez Komisję Nadzoru Finansowego za nienależyte sprawowanie stałej kontroli czynności faktycznych i prawnych wykonywanych przez (...) Fundusz Inwestycyjny Zamknięty Aktywów Niepublicznych wskazać trzeba, że podstawą nałożenia kary były stwierdzone przez KNF nieprawidłowości w zakresie wycen aktywów Funduszu i wycen aktywów Funduszu przypadających na certyfikat inwestycyjny, przypadających w okresie od 31 października 2018 r. do 31 lipca 2019 r., a zatem nieprawidłowości te nie dotyczyły okresu, który był kluczowy dla podjęcia przez powódkę decyzji o nabyciu certyfikatów inwestycyjnych – J. P. kupiła je w październiku 2016 r. Powódka nie wykazała przy tym, że gdyby wcześniej uzyskała informację o wadliwości wyceny aktywów Funduszu, mogłaby posiadane certyfikaty zbyć bez straty, nie wykazała zatem związku przyczynowego pomiędzy działaniem pozwanego jako depozytariusza, a szkodą.
Brak było podstaw do uwzględnienia roszczenia ewentualnego powódki o zobowiązanie pozwanego do złożenia oświadczenia woli o nabyciu przez pozwanego niewykupionych certyfikatów inwestycyjnych będących w posiadaniu powódki. Art. 64 k.c. nie stanowi przy tym samodzielnej podstawy do zobowiązania innego podmiotu przez Sąd do złożenia określonego oświadczenia woli, bowiem obowiązek taki musi wynikać z ustawy, czynności prawnej lub decyzji administracyjnej. Roszczenie ewentualne nie zasługiwało na uwzględnienie, bowiem powódka nie wykazała, iżby istniało źródło obowiązku pozwanego, której stwierdzenia się domagała.
Uwzględniając powyższe Sąd orzekł, jak w punkcie I sentencji wyroku.
O kosztach procesu (punkt II sentencji wyroku) orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 99 k.p.c. Powódka przegrała sprawę w całości, a zatem obowiązana jest zwrócić stronie pozwanej poniesione przez nią koszty procesu w postaci kosztów zastępstwa procesowego w wysokości 5 400,00 zł, ustalonych na podstawie § 2 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz opłatę skarbową od pełnomocnictwa w kwocie 17,00 zł. Od kwoty tej zasądzono odsetki ustawowe za opóźnienie na podstawie art. 98 §1 1 k.p.c.
Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł, jak na wstępie.