Wyrok z 13 marca 2025, sygn. I C 1659/24

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 marca 2025 r.

Sąd Okręgowy w (...) I Wydział Cywilny

w składzie następującym:

Przewodniczący:	sędzia Rafał Kubicki
Protokolant:	sekretarz sądowy Piotr Ruciński

po rozpoznaniu w dniu 6 marca 2025 r. w (...) na rozprawie sprawy z powództwa

M. K., D. K., B. G., W. K. i A. K.

przeciwko (...) Bank S.A. we W.

o zapłatę i ustalenie z żądaniem ewentualnym ustalenia

I.  zasądza od pozwanego na rzecz powodów: M. K., D. K. kwotę 25 354,76 zł (dwadzieścia pięć tysięcy trzysta pięćdziesiąt cztery złote siedemdziesiąt sześć groszy) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie za okres od 10 sierpnia 2024 r. do dnia zapłaty, a także ustawowe odsetki za opóźnienie od kwoty 117 354,76 zł (sto siedemnaście tysięcy trzysta pięćdziesiąt cztery złote siedemdziesiąt sześć groszy) za okres od 10 sierpnia 2024 r. do 2 stycznia 2025 r.,

II.  umarza w pozostałej części postępowanie w sprawie o zapłatę,

III.  ustala nieistnienie stosunku prawnego wynikającego z „(...) do (...) nr (...) standardowe oprocentowanie” z dnia 27.04.2006 r. zawartej między pozwanym a M. K., D. K.
i E. K.,

IV.  zasądza od pozwanego na rzecz wszystkich powodów solidarnie kwotę 11.817 zł tytułem zwrotu kosztów procesu – z ustawowymi odsetkami za okres od dnia uprawomocnienia się tego orzeczenia o kosztach procesu do dnia zapłaty.

sędzia Rafał Kubicki

Sygn. akt I C 1659/24

UZASADNIENIE

Powodowie M. K., D. K., B. G., W. K. i A. K. pozwem z 16.10.2024 r. przeciwko (...) Bank S.A. we W. (zmienionym i częściowo cofniętym bez zrzeczenia się roszczenia k. 180-182), ostatecznie wnieśli o:

1.  zasądzenie od pozwanego na rzecz M. K. i D. K. łącznie do majątku wspólnego kwoty 25 354,76 (...) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie do dnia 10.08.2024 r. do dnia zapłaty,

2.  zasądzenia od pozwanego na rzecz M. K. i D. K. łącznie do majątku wspólnego ustawowych odsetek za opóźnienie od kwoty 117 354,76 (...) od dnia 10.08.2024 r. do dnia 02.01.2025r.

3.  ustalenie na podstawie art. 189 k.p.c., że nie istnieje stosunek prawny wynikający z (...) do (...) nr (...) z dnia 27.04.2006 r. zawartej pomiędzy stroną powodową a stroną pozwaną z uwagi na jej nieważność;

ewentualnie, na wypadek oddalenia żądania o ustalenie nieważności umowy:

4.  ustalenie na podstawie art. 189 k.p.c., że istnieje stosunek prawny wynikający z w/w (...) z wyłączeniem poniżej wymienionych postanowień odnoszących się do indeksacji/denominacji kredytu wobec ich bezskuteczności: § 2 ust. 1 umowy w zakresie objętym brzmieniem: „Na wniosek Kredytobiorcy Bank udziela kredytu w kwocie (...), nominowanego do waluty (...), wg kursu kupna walut dla (...) obowiązującego w Banku w dniu uruchomienia całości kredytu lub jego poszczególnych transz - w przypadku wypłaty kredytu w transzach (...)"; § 3 ust. 2 umowy; § 5 ust. 5 umowy w zakresie objętym brzmieniem: (...) Kwota wpłaty raty w złotych przeliczana jest na (...) wg kursu sprzedaży obowiązującego w (...) na dzień przed datą wpływu środków do Banku".

W uzasadnieniu wskazali, że umowa jest nieważna jako sprzeczna z przepisami prawa bankowego (art. 69), prawa cywilnego (art. 353 ¹ i 385 ¹ k.c.) i zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 2 k.c.) w stopniu skutkującym jej nieważnością (art. 58 § 1 k.c.), a przynajmniej bezskutecznością postanowień kształtujących mechanizm indeksacji.

Pozwany wniósł o oddalenie powództwa w całości. Zakwestionował wszelkie wyliczenia załączone do pozwu jako niepoparte żadnymi argumentami i nieznajdujące oparcia w przepisach prawa i zasadach ekonomii. Zaprzeczył ogólnie wszelkim twierdzeniom i zarzutom powodów w szczególności zaprzeczył że:

1) Pozwany nie wypełnił obowiązku informacyjnego w zakresie dotyczącym ryzyka związanego z zaciągnięciem kredytu indeksowanego do (...);

2) Powód nie miał możliwości negocjowania treści postanowień umownych;

3) zobowiązanie Powoda nie było wyrażone w walucie obcej. Niewątpliwie kredyt indeksowany do waluty obcej nie jest kredytem złotowym. Należy rozróżnić walutę zobowiązań wynikających z zawarcia Umowy kredytu (to jest walutę kredytu) od waluty spełnienia świadczenia, tj. waluty w jakiej dokonywano uruchomienia (wypłaty) kredytu oraz spłat rat kapitałowo-odsetkowych;

4) Pozwany kształtował tabele kursowe w sposób dowolny;

5) Umowa kredytu zawiera klauzule niedozwolone;

6) Umowa kredytu jest nieważna;

7) raty kredytu lub wartość kredytu były zawyżone lub płacone przez Powoda w zawyżonej wysokości;

8) Pozwany jest zobowiązany do zapłaty względem Powoda jakichkolwiek kwot z tytułu świadczenia nienależnego, w tym w szczególności jakichkolwiek należności dochodzonych pozwem.

Pismem procesowym z 3.01.2025 r. (k. 137-140), pozwany na wypadek uznania przez Sąd umowy za nieważną podniósł zarzut potrącenia wierzytelności powodów zgłoszonej w pozwie z wierzytelnością banku o zapłatę kwoty 92 000,00 zł tytułem zwrotu kwoty kapitału udostępnionego powodom oraz kwoty 17 379,68 złotych należnej pozwanemu ponad nominalną kwotę kapitału kredytu wypłaconego na podstawie zawartej przez strony (...) w związku koniecznością urealnienia wysokości świadczenia banku - na podstawie przepisów art. 410 w zw. z art. 405 k.c. Na wypadek nieuwzględnienia zarzutu potrącenia podniósł zarzut zatrzymania ww. kwot. Potrącenie to stało się przyczyną częściowego cofnięcia pozwu, wspomnianego we wstępie niniejszego uzasadnienia.

Ustalenie faktów istotnych dla rozstrzygnięcia

M. K., D. K. i E. K. we wniosku kredytowym do pozwanego banku zawnioskowali o kredyt z przeznaczeniem na sfinansowanie nabycia lokalu mieszkalnego w łącznej kwocie 92 000 zł.

(bezsporne, potwierdzone przez dowód: wniosek kredytowy k. 104-105)

W dniu 27.04.2006 r. M. K., D. K. i E. K. jako konsumenci zawarli z (...) Bank S.A. z siedzibą we W. umowę (k. 34-36) „kredytu hipotecznego nominowanego do (...) nr (...) standardowe oprocentowanie” na kwotę 94 177,80 zł (§ 2 ust. 1 i 2) – „nominowanego” do waluty (...) według kursu kupna walut dla (...) obowiązującego w banku w dniu uruchomienia całości kredytu lub jego poszczególnych transz. Pierwsza transza kredytu obejmować miała kwotę 1412,67 zł tytułem prowizji Banku, kwotę 414,38 zł tytułem opłat za ubezpieczenie kredytu oraz kwotę 350,75 zł tytułem opłaty za ubezpieczenie wkładu własnego (§ 3 ust. 1 lit. a-c). W przypadku wypłaty kredytu
w transzach kredyt wypłacany jest w złotych polskich, zgodnie z § 3 ust. 2 umowy (§ 2 ust. 1) . Zgodnie z § 2 ust. 2 umowy, informacje o okresie kredytowania, kwocie kredytu w (...), wysokości kursu ustalonego przez bank w dniu uruchomienia kredytu, wysokości oprocentowania, wysokości i terminach płatności rat miały zostać określone w harmonogramie spłat, który miał być przekazywany kredytobiorcom co 6 miesięcy, na kolejny 6-miesięczny okres. Pierwszy harmonogram miał zastać przekazany powodom niezwłocznie po uruchomieniu kredytu. Jednocześnie w umowie powodowie upoważnili bank do jednostronnego sporządzania harmonogramu spłat oraz sporządzania jego zmian w okresie kredytowania, zgodnie z postanowieniami umowy oraz każdorazowego przekazania im harmonogramu spłat. W § 3 ust. 2 umowy wskazano, że bank wypłaca kredyt w złotych polskich przy jednoczesnym przeliczeniu wysokości wypłaconej kwoty (transzy) na (...) wg kursu kupna walut dla (...) ustalonego przez bank i obowiązującego w banku w dniu wypłaty środków. Zgodnie
z § 5 (ust. 1): umowy kwota kredytu została rozłożona na 360 równych rat kapitałowo odsetkowych w terminie do 15. dnia każdego miesiąca począwszy od miesiąca wypłaty całości kredytu pod warunkiem, że okres między wypłatą a deklarowanym dniem spłaty jest dłuższy niż 15 dni; (ust. 3) Wysokość rat kapitałowo-odsetkowych zostanie ustalona po przeliczeniu kwoty wypłaconego kredytu w (...), stosownie do postanowień niniejszej umowy; (ust. 4) Raty kredytu z należnymi odsetkami płatne są w złotych, w kwocie stanowiącej równowartość (...), na rachunek kredytu (…); (ust. 5) Jako datę spłaty raty przyjmuje się datę wpływu środków na rachunek kredytu. Kwota wpłaty raty w złotych przeliczana jest na (...) według kursu sprzedaży obowiązującego w (...) na dzień przed datą wpływu środków do Banku.

W umowie wskazano, że oprocentowanie jest zmienne, jednak nie wyższe niż czterokrotność wysokości stopy kredytu lombardowego (...) obowiązującej w dniu, za który naliczane jest oprocentowanie. Oprocentowanie kredytu to suma stopy bazowej stawki (czyli (...) dla (...)) ustalana na dwa dni przed dniem, w którym stopa bazowa ma obowiązywać o godzinie 11 czasu londyńskiego
i ogłaszanej na stronach informacyjnych R.. W przypadku braku notowań (...) dla danego dnia, do wyliczenia stopy procentowej stosowało się notowania z dnia poprzedzającego, w którym było prowadzone notowanie stawki (...). Stopa bazowa miała być zaokrąglana do dwóch miejsc po przecinku) oraz sumowana ze stałą marżą banku wynoszącą 1,80% w stosunku rocznym (§ 2 ust. 4, ust. 5). Na dzień podjęcia decyzji kredytowej oprocentowanie kredytu wynosiło 3,24% w stosunku rocznym (§ 2 ust. 4 umowy) . W przypadku wypowiedzenia niniejszej umowy,
w pierwszym dniu roboczym następującym po upływie okresu wypowiedzenia, kwota wymagalnego zadłużenia z tytułu niniejszej umowy zostanie przeliczona na (...) według kursu sprzedaży waluty dla (...) z Tabeli kursów (...) obowiązującego w tym dniu (…) - § 11 ust. 4. Z kolei właściwy dla umowy Regulamin wprowadzony przez bank (k. 37-40) przewidywał w § 9 pkt 3, że spłaty rat kredytu dokonane przez Kredytobiorcę bez powiadomienia Banku co do celu przeznaczenia wpłaty przed terminami wymagalności wynikającymi z umowy kredytowej przechowywane będą na nieoprocentowanym rachunku Banku. W przypadku kredytów nominowanych przeliczenia dokonanej ponadplanowej wpłaty na walutę kredytu nastąpi w dniu wpływu środków do Banku wg kursu sprzedaży waluty obowiązującego w (...) na dzień przed datą wpływu środków do Banku.

Umowa była dwukrotnie aneksowana (k. 41-42).

Jest bezsporne (wskazane przez pozwanego i będące podstawą procesowej reakcji powodów), że wysokość wypłaconego powodom kredytu wynosiła 92 000 zł oraz że powodowie (D. i M. K.) w okresie objętym pozwem (od 27.04.2006 r. do 9.08.2024 r.) wpłacili na poczet rat kapitałowo-odsetkowych kwotę 117 354,76 zł, a różnica pomiędzy tymi kwotami wynosi 25 354,76 zł (zaświadczenie
k. 49-54, pismo pozwanego k. 137-140, pismo powodów k. 180-182). Pismem procesowym z 3.01.2025 r. (k. 137-140), pozwany na wypadek uznania przez Sąd umowy za nieważną podniósł zarzut potrącenia wierzytelności powodów zgłoszonej
w pozwie z wierzytelnością banku o zapłatę kwoty 92 000,00 zł tytułem zwrotu kwoty kapitału udostępnionego powodom oraz kwoty 17 379,68 zł należnej pozwanemu ponad nominalną kwotę kapitału kredytu wypłaconego na podstawie zawartej przez trony (...) w związku koniecznością urealnienia wysokości świadczenia banku - na podstawie przepisów art. 410 w zw. z art. 405 k.c.

Celem kredytu był zakup mieszkania dla D. i M. małżeństwa K.. Nieruchomość nie była związana z żadną działalnością gospodarczą. Powodowie nadal zamieszkują w tym mieszkaniu, nigdy go nie wynajmowali. Umowę zawarli wspólnie z matką D. K. z uwagi na brak wystarczającej zdolności kredytowej samodzielnie. Umowa nie była przez powodów negocjowana. Kredyt został wypłacony w (...) i w tej walucie był (i w dalszym ciągu jest) spłacany. D. i M. K. przez cały okres wykonywania umowy pozostają w ustroju wspólności majątkowej małżeńskiej, spłaty dokonują z majątku wspólnego. W dniu 10.05.2007 r. zmarła E. K.. Spadek po niej z mocy ustawy nabyli: córka B. G.
w 1¼ części, syn D. K. (...) W. K. w ¼ części oraz córka A. K. w ¼ części. Powodowie B. G., W. oraz A. K. nie biorą udziału w spłacie rat kapitałowo-odsetkowych, nie ponoszą żadnych kosztów związanych z umową kredytu – stąd żądanie zapłaty wyłącznie na rzecz D. i M. K.. (dowód: zeznania powodów k. 184v., odpis aktu zgonu k. 66, odpis postanowienia k. 67)

Pismem z 11.12.2024 r. (doręczonym 16.12.2024 r.) pozwany wezwał powodów do zapłaty w terminie do 2 stycznia 2025 r. kwoty 92 000 zł tytułem zwrotu nominalnej wartości kapitału kredytu oraz 17 379,68 zł tytułem kwoty należnej bankowi ponad nominalną kwotę kapitału (dowód: wezwanie do zapłaty k. 141 i nast.)

Rozważania prawne

Opisany wyżej stan faktyczny został ustalony na podstawie niekwestionowanych co do treści i pochodzenia dokumentów (ta część była zresztą bezsporna), a w części spornej na podstawie wiarygodnych zeznań powodów. Pozostałe dokumenty złożone przez pozwanego (dołączone do odpowiedzi na pozew), mimo że zostały potraktowane jako dowody, nie wniosły do sprawy istotnej treści i nie stały się podstawą ustaleń faktycznych, ponieważ nie dotyczą tej konkretnej (...) i mogą być traktowane jedynie w kategoriach uzupełnienia stanowiska procesowego pozwanego.

Sąd pominął na podstawie (...) § 1 pkt 2 k.p.c. wniosek dowodowy stron dotyczący dopuszczenia dowodu z opinii biegłego, uznając, że nie będzie on przydatny do rozstrzygnięcia, ponieważ sumy będące podstawą ustalenia wysokości roszczenia głównego są bezsporne, a ustalenie kosztów, spreadu, wartości rynkowej udostępnionego kapitału jak i wartości spłat przy zastosowaniu kursu średniego (...) było bezprzedmiotowe wobec uznania, że umowa kredytu jest po prostu nieważna.

Strony różniły się mniej co do faktów, a więcej co do oceny skutków podpisanej między nimi umowy.

Żądanie niepieniężne strony powodowej jest osadzone w art. 189 k.p.c. , który wymaga od strony żądającej ustalenia wykazania interesu prawnego. W ocenie Sądu, strona powodowa miała interes prawny w wytoczeniu powództwa, ponieważ merytoryczne rozstrzygnięcie w sprawie ostatecznie zniweluje jakiekolwiek wątpliwości co do treści umowy oraz pozwoli na usunięcia zabezpieczeń danych pozwanemu. Zakończy zatem niepewność, w której znalazła się strona powodowa i nałoży na strony obowiązek respektowania zapadłego rozstrzygnięcia. Skutku takiego nie zapewniłaby sentencja wyroku zasądzającego należności pieniężne, ponieważ nie ma wystarczająco konkretnej ustawowej regulacji mocy wiążącej sentencji i uzasadnienia wyroku zasądzającego świadczenia pieniężne ani jednolitości orzecznictwa w tym przedmiocie.

Żądania główne strony powodowej opierały się na ustaleniu, że nie istnieje między stroną powodową a pozwanym stosunek prawny wynikający ze spornej (...). Żądania strona powodowa opierała przede wszystkim na twierdzeniu, że umowa zawiera klauzule abuzywne w przedmiocie indeksacji zawarte w § 2 ust. 1, § 3 ust. 2 i § 5 ust. 5, co skutkuje nieważnością całej umowy, bowiem nie ma możliwości zastąpienia powyższego mechanizmu indeksacji innym postanowieniem. Niezależnie od tego umowa narusza definicję kredytu i granice art. 353 ¹ k.c.

Podstawą faktyczną sformułowanych ostatecznie roszczeń jest zwrot kwoty stanowiącej różnicę pomiędzy kwotą nienależnie pobranych świadczeń wynikających
z wykonywania przedmiotowej umowy w okresie od 27.04.2006 r. do 9.08.2024 r.
a kwotą stanowiącą wartość udostępnionego powodom kapitału kredytu. Kwota ostatecznie wynikająca z potrącenia dokolnego przez bank była bezsporna pomiędzy stronami i wynosiła 25 354,76 zł.

Powództwo było zasadne w odniesieniu do wady mechanizmu indeksacji. Wbrew oczywiście mylnemu nazewnictwu umowy, był to kredyt indeksowany (nie denominowany), ponieważ suma kredytu została określona w (...).

Zgodnie z art. 385 ¹ k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem, które kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami lub rażąco naruszają jego interesy, nie są wiążące, jeżeli nie zostały uzgodnione indywidualnie. Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron,
w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny
(§ 2). Nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu, co w szczególności odnosi się do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Wszelkie klauzule sporządzone z wyprzedzeniem są klauzulami pozbawionymi cechy indywidualnego uzgodnienia i okoliczności tej nie niweczy fakt, że konsument mógł znać ich treść. Uznanie, że treść danego postanowienia umownego została indywidualnie uzgodniona, wymagałoby wykazania, że konsument miał realny wpływ na konstrukcję niedozwolonego (abuzywnego) postanowienia wzorca umownego, zaś konkretny zapis był z nim negocjowany.

Zdaniem Sądu Okręgowego, umowa jest nieważna, a podstawą tej nieważności nie powinien być ani art. 69 prawa bankowego, ani art. 58 § 2 k.c. (sprzeczność umowy z zasadami współżycia społecznego), ani art. 353 ¹ k.c. (sprzeczność umowy z naturą stosunku), lecz występowanie w umowie niedozwolonych klauzul waloryzacyjnych (art. 385 ¹ k.c.), których eliminacja oraz niemożność ich zastąpienia innym mechanizmem przeliczeniowym w oparciu o przepisy prawa o charakterze dyspozytywnym (w braku zgody konsumenta na takie rozwiązanie) sprawia, że umowa nie może być wykonywana, co musi skutkować jej upadkiem. Nieważność umowy wynika nie
z samego faktu istnienia klauzul abuzywnych, lecz z niemożliwości jej kontynuowania po ich usunięciu. W pierwszej kolejności, na zasadzie lex specialis derogat legi generali, zastosowanie mają przepisy prawa konsumenckiego, które określają inne sankcje zawarcia w umowie postanowień /niedozwolonych. Przy tym klauzuli zasad współżycia społecznego określonej w art. 58 § 2 k.c. odpowiada klauzula dobrych obyczajów (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z 20 grudnia 2012 r., III CZP 84/12). Klauzule waloryzacyjne zawarte w umowie stron spełniają przesłanki art. 385 ¹ , co skutkuje ich bezskutecznością.

Konsumencki charakter umowy nie budzi wątpliwości i wynika z wiarygodnych zeznań powodów.

W orzecznictwie przyjmuje się (uchwała 7 sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17), że oceny abuzywności dokonuje się na datę dokonania czynności. Okoliczności, które zaistniały po zawarciu umowy, nie mają znaczenia dla oceny abuzywności postanowień umownych. Bez znaczenie są więc wszelkie dowody (w tym opinia biegłego) idące w kierunku ustalenia czynników ekonomicznych i warunków, w jakich odbywało się wykonywanie umowy. Bez znaczenia jest też więc wejście w życie tzw. „ustawy antyspreadowej”.

Obecnie w orzecznictwie nie budzi najmniejszych wątpliwości, że kredyty denominowane i indeksowane do kursu waluty obcej są kredytami w walucie polskiej (np. postanowienie Sądu Najwyższego z 19 października 2018 r., IV CSK 200/18).

Z uwagi na ukształtowane już orzecznictwo sądów powszechnych, Sądu Najwyższego oraz (...) nie ma obecnie potrzeby szerszego ustosunkowywania się do kwestii samej abuzywności klauzul przeliczeniowych we „frankowym” kredycie denominowanym czy indeksowanym. Nie ulega już żadnych wątpliwości, że tego typu klauzule stanowią główny przedmiot (...), a sposób ich ukształtowania
z odwołaniem do kursu kupna i sprzedaży z tabel kursowych banku jest wystarczającym argumentem za uznaniem ich za niejasne i niejednoznaczne. Mechanizm ten nie daje odpowiedzi na pytanie, w jaki konkretnie sposób bank ustala swoje kursy walut.

Stwierdzenie to uwzględnia dość wyjątkowy charakter spornej umowy S. C. Banku – w której kurs kupna banku obowiązuje dla przeliczenia kwoty wypłacanego kredytu (§ 3 ust. 2), zaś dla przeliczenia kwoty spłaty obowiązuje kurs sprzedaży (...). Poniższa uwaga dotyczy tego pierwszego (a więc wstępnego etapu wykonania umowy przez bank).

Mechanizm ustalania przez bank kursów waluty, który pozostawia mu swobodę (wręcz dowolność), jest sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta, a klauzula, która nie zawiera jednoznacznej treści i przez to pozwala na pełną swobodę decyzyjną banku, jest klauzulą niedozwoloną w rozumieniu art. 385 ¹
§ 1 k.c. (wyroki Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18
i z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, z 15 lutego 2013 r., I CSK 313/12).

Co więcej, Sąd Okręgowy w (...) uważa, że nie tylko odniesienie do kursów banku jest abuzywne, lecz abuzywnością dotknięty jest cały mechanizm przeliczeniowy (międzywalutowy), ponieważ obciążał on w dacie umowy kredytobiorcę pełnym, nieograniczonym ryzykiem wzrostu kursu waluty, podczas gdy ryzyko walutowe banku (idące w przeciwnym kierunku, bo na wypadek spadku kursu waluty) ograniczało się tylko do kwoty udzielonego kredytu. Kredytobiorca nie był w stanie
w dacie umowy oszacować kwoty, którą będzie musiał świadczyć w przyszłości,
a rażące naruszenie jego interesów polegało na nieusprawiedliwionej dysproporcji praw i obowiązków na jego niekorzyść w stosunku obligacyjnym, połączonej
z wywołaniem błędnego przekonania u kredytobiorcy, że zaoferowano mu produkt bezpieczny. W tym zakresie Sąd podziela wywody Sądu Najwyższego z uzasadnienia wyroku z 7 listopada 2019 r. (IV CSK 13/19).

Wadliwa (nieuczciwa) jest klauzula ryzyka walutowego niezależnie od tego, czy w umowie dla spłaty wskazano kurs sprzedaży banku czy kurs sprzedaży (...). Zresztą zapis o przeliczenie wpłat wg kursu sprzedaży (...) również wywołuje efekt niedozwolonego spreadu, skoro wypłata kredytu przeliczana jest wg kursu kupna z tabeli banku.

Tworzące ten mechanizm zapisy nie zostały ze stroną powodową indywidualnie uzgodnione, co wynika z jej przesłuchania. Strona powodowa nie miała rzeczywistego wpływu na ukształtowanie postanowień umownych, co stanowiłoby wynik porozumienia stron, względnie – świadomej zgody konsumentów w zakresie ich zastosowania, poprzedzonej negocjacjami (postanowienie Sądu Najwyższego z 6 marca 2019 r.,
I CSK 462/18). Bank bezspornie posłużył się wzorcem umownym. Bank nie wykazał, by strona powodowa została właściwie poinformowana o ryzyku kursowym. Zapisy spornej umowy tego dotyczące są – w świetle ugruntowanych poglądów orzecznictwa Sądu Najwyższego – niewystarczające. Winno to być zaś klarowne przedstawienie informacji i ewentualnych symulacji, które w sposób przystępny i czytelny wskazywałyby konsumentowi, w jaki sposób będzie się kształtowało jego zadłużenie i wysokość rat w sytuacji ewentualnego wzrostu kursu (...). Dokumenty nie wskazują na to, by strona powodowa została właściwie przestrzeżona przed tym, że jej odpowiedzialność za wzrost kursu jest nieograniczona.

Tym samym, stosownie do treści art. 385 ¹ § 1 zd. 1 k.c., zakwestionowane pozwem postanowienia nie wiążą strony powodowej (posiadającej status konsumenta), a zatem nie wywołują one skutków prawnych od samego początku, chyba że powodowie następczo udzielą świadomej, wyraźnej i wolnej zgody na te postanowienia i w ten sposób jednostronnie przywrócą im skuteczność (uchwała Sądu Najwyższego
z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, wyrok (...) z 3 października 2019 r., C-260/18). Strona powodowa do końca procesu w tej instancji opowiadała się za ustaleniem nieważności spornej umowy kredytowej. Brak możliwości stosowania norm
o charakterze ogólnym nie pozwala na sięgnięcie do domniemanej woli stron lub utrwalonych zwyczajów (art. 65 k.c. i art. 56 k.c.), które w odniesieniu do innych stosunków prawnych pozwalałyby na ustalenie wartości świadczenia określonego
w walucie obcej np. przez odniesienie się do tej waluty według kursu średniego ogłaszanego przez Narodowy Bank Polski lub innych kursów wskazywanych przez strony w umowie. Nie ma zwłaszcza możliwości sięgnięcia po przepis art. 358 § 2 k.c., który posługuje się takim właśnie kursem w przypadku możliwości spełnienia świadczenia wyrażonego w walucie obcej. Świadczenia obu stron były wyrażone
w walucie polskiej (wypłata kredytu i jego spłata następowały bowiem w (...), a (...) był tylko walutą przeliczeniową). Nawet gdyby uznać, że art. 358 § 2 k.c. mógłby być stosowany do skutków, które nastąpiły po dacie jego wejścia w życie to nadal brak byłoby możliwości ustalenia kursu, według którego należałoby przeliczać zobowiązania stron sprzed tej daty, czyli przede wszystkim ustalić wysokości zadłużenia w (...) po wypłacie kredytu. Konsument, wyrażając zgodę na uzupełnienie umowy przepisem dyspozytywnym, może zapobiec jej nieważności. W przypadku braku takiej zgody - sąd stwierdza nieważność umowy.

Powyższa ocena prawna kredytu indeksowanego do waluty obcej zmienia istniejącą do 24.04.2024 r. linię orzeczniczą Sądu Okręgowego w (...) w tym składzie, w której przeważały wyroki oparte na koncepcji utrzymania umowy jako złotowej, pozbawionej abuzywnego mechanizmu przeliczeniowego. Zmiana ta nastąpiła 25.04.2024 r. wskutek tego, że Sąd Najwyższy w składzie całej Izby Cywilnej podjął uchwałę III CZP 25/22, mającą moc zasady prawnej, w której wskazał m.in., iż:

1. W razie uznania, że postanowienie (...) indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów.

2. W razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie.

3. Jeżeli w wykonaniu (...), która nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień, bank wypłacił kredytobiorcy całość lub część kwoty kredytu, a kredytobiorca dokonywał spłat kredytu, powstają samodzielne roszczenia
o zwrot nienależnego świadczenia na rzecz każdej ze stron.

Uchwała ta jest przekonująca, a przede wszystkim powinna spełnić rolę ujednolicenia orzecznictwa sądowego w poruszanych tu kwestiach.

Konsekwencją ustalenia nieważności (...) jest ustalenie na podstawie art. 189 k.p.c. nieważności umowy - nieistnienia stosunku prawnego, a także przyjęcie, że strony nabyły wierzytelności o zwrot swych świadczeń spełnionych
w trakcie wykonywania tej umowy, w oparciu o art. 405 k.c. w zw. z art. 410 k.c.

Sąd uznał za nieskuteczny zarzut potrącenia i zatrzymania kwoty 17 379,68 zł tytułem kwoty należnej bankowi ponad nominalną kwotę kapitału, na wypadek unieważnienia umowy – z uwagi na nieistnienie takiej wierzytelności banku.

Dokonując analizy zasadności tego roszczenia o zapłatę wynagrodzenia, należy w pierwszym rzędzie podkreślić, że celem prawa unijnego - art. 6 ust. 1 Dyrektywy (...) jest zniechęcający skutek wywierany na przedsiębiorców, którzy winni być zniechęcani do stosowania niedozwolonych klauzul umownych, zaś wyeliminowanie rzeczonego skutku powodowałoby, że nadal byliby oni zachęcani do stosowania rzeczonych warunków, wiedząc, że nawet gdyby miały one być unieważnione, to interes przedsiębiorców zostanie zagwarantowany. Zasądzenie na rzecz banku wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z kapitału penalizowałoby nie bank, lecz kredytobiorcę, zachęcając przedsiębiorcę do wprowadzania abuzywnych postanowień w kolejnych, proponowanych przez siebie konsumentom umowach. W polskim systemie prawnym brak jakiegokolwiek przepisu mogącego stanowić podstawę prawną przedmiotowego roszczenia, w szczególności nie jest nim art. 405 k.c. w związku z art. 410 k.c. Z powołanych przepisów wynika obowiązek zwrotu nienależnego świadczenia, a świadczeniem banku w okolicznościach rozpoznawanej sprawy była wyłącznie wypłata kredytu. A zatem umożliwienie kredytobiorcy bezumownego korzystania" z kapitału banku nie jest świadczeniem banku, lecz jest stanem faktycznym, który wynika z nienależnego świadczenia. Okoliczność, że na skutek korzystania z kapitału
w okresie kredytowania przez kredytobiorcę, a nie przez bank, przez co bank nie mógł uzyskać potencjalnego zysku, jest irrelewantna przy ocenie zasadności zgłoszonego roszczenia ewentualnego, ponieważ reżim odpowiedzialności z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia, nie przewiduje obowiązku zapłaty lucrum cessans - w przeciwieństwie do reżimu odpowiedzialności odszkodowawczej (art. 361 § 2 k.c.). Jedynym zaś przewidzianym przez prawo cywilne świadczeniem związanym z korzystaniem
z cudzego kapitału są odsetki, które mogą mieć postać odsetek umownych albo ustawowych (art. 359 k.c., art. 481 k.c.). W kontekście powyższego zauważyć należy, że uwzględnienie stanowiska powoda doprowadziłoby w istocie do reaktywacji nieważnej umowy stron w zakresie oprocentowania (wyrok SA w (...) z dnia 20.02.2020 r., I ACa 635/19). Należy zaakcentować także, że w przypadku uznania zasadności przedmiotowego roszczenia trzeba by uznać, iż analogiczna wierzytelność przysługiwałaby stronie przeciwnej, skoro podczas wykonywania spornej (...) również bank korzystał ze środków pieniężnych, które strona przeciwna wpłacała tytułem rat i innych należności wynikających z przedmiotowej umowy. Przyjęcie zasadności roszczenia powoda o wynagrodzenie byłoby sprzeczne z celem art. 6 ust. 1 i art. 7 dyrektywy nr (...), która ma na celu ochronę konsumentów.

Za skuteczne jednak Sąd uznał dokonane przez bank potrącenie istniejącej
i przysługującej bankowi wierzytelności o zwrot kapitału kredytu w kwocie 92 000 zł.
Zresztą było ono podstawą do częściowego cofnięcia pozwu przez powodów.

W świetle normy art. 455 k.c. w zw. z art. 498 k.c. jeśli do potrącenia jest przedstawiona wierzytelność pieniężna tzw. bezterminowa (a więc wierzytelność, której termin spełnienia świadczenia nie jest oznaczony), to jej wymagalność zależy od uprzedniego wezwania do zapłaty. W orzecznictwie wyjaśniono bowiem, że wymagalność (jako jeden z elementów niezbędnych dla przyjęcia, że wierzytelność może być potrącona zgodnie z art. 498 k.c.), musi być ściśle wiązana z upływem terminu spełnienia świadczenia. Dopiero więc w sytuacji gdy termin ten upłynie, wierzytelność (jako wymagalna) może być przedstawiona do potrącenia. Zgodnie
z tym, co zostało wskazane w ustaleniach faktycznych, pozwany pismem z 11.12.2024 roku (doręczonym 16.12.2024 r.) pozwany złożył powodom oświadczenie o potrąceniu ich wierzytelności dochodzonej w niniejszej sprawie z jego wzajemną, wymagalną wierzytelnością obejmującą kwoty: 92 000 zł tytułem zwrotu nominalnej wartości kapitału kredytu oraz 17 379,68 zł tytułem kwoty należnej bankowi ponad nominalną kwotę kapitału. Następnie, w piśmie procesowym z 3.01.2025 r. podniósł zarzut potrącenia ich wierzytelności dochodzonej w niniejszej sprawie z jego wzajemną. Powodowie nie kwestionowali skuteczności dokonanego potrącenia. W ocenie Sądu również brak jest podstaw, by kwestionować skuteczność dokonanego potrącenia bądź uznać je za wadliwe. Bankowi wobec nieważności umowy przysługuje roszczenie kondykcyjne o zwrot świadczenia nienależnego w postaci kapitału kredytu w kwocie 92 000 zł. Wobec tego potrącenie co do kwoty udostępnionego kapitału należało uznać za zasadne. Wysokość sumy świadczenia strony powodowej ( 117 354,76 zł) była wykazana zaświadczeniem banku (zresztą bezsporna). Zasądzono ją na rzecz powodów pomniejszoną o skutecznie dokonane potrącenie ( 92 000 zł) – zgodnie
z ostatecznym żądaniem pozwu a więc w sumie 25 354,76 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na podstawie art. 481 § 1 i 2 k.c. zgodnie z żądaniem pozwu, uznając to za uzasadnione od następnego dnia po rozpoznaniu reklamacji powodów (zawierającej wezwanie do zapłaty) - typowa wierzytelność bezterminowa, której wymagalność zależy od daty wezwania do zwrotu świadczenia za które w sprawie niniejszej Sąd potraktował reklamację.

Podobnie na uwzględnienie w całości zasługiwało żądanie odsetek ustawowych za opóźnienie od kwoty od kwoty 117 354,76 (...) od dnia 10.08.2024 r. do dnia 02.01.2025r. tj. odsetek od kwoty objętej rozliczeniem stron. Objęte pozwem roszczenie powodów o zapłatę kwoty 117 354,76 zł, zostało do kwoty 92 000 zł zaspokojone potrąceniem w dniu 3.01.2025 r. Z tego względu strona powodowa mogła do tego dnia żądać odsetek ustawowych za opóźnienie od pierwotnie żądanej kwoty przy czym początkowy bieg terminu naliczania odsetek również należy wiązać z datą rozpoznania reklamacji powodów zawierającej to żądanie.

Nie doszło przy tym do przedawnienia. Żądanie ustalenia nie podlega w ogóle przedawnieniu, zaś w odniesieniu do roszczeń pieniężnych decydujące są następujące względy.

Zgodnie z art. 118 k.c. w brzmieniu obowiązującym do 9.07.2018 r., termin przedawnienia roszczeń powoda (niezwiązany z prowadzeniem działalności gospodarczej) o zwrot nadpłaty świadczenia spełnionego ratalnie (niemającego charakteru świadczenia okresowego, jakim byłby np. czynsz najmu), wynosił 10 lat. Świadczenie nienależne ma charakter bezterminowy, a bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się w chwili określonej w art. 120 § 1 k.c. zdanie drugie, czyli od dnia,
w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby uprawniony podjął czynność
w najwcześniej możliwym terminie (wyrok Sądu Apelacyjnego w (...)
z 18.08.2017 r., (...)). W przypadku dochodzenia nadpłaconych rat kapitałowo-odsetkowych na podstawie konstrukcji świadczenia nienależnego okres przedawnienia wynosił 10 lat zgodnie z art. 118 k.c. W związku z wejściem w życie ustawy z dnia 13 kwietnia 2018 r. o zmianie ustawy Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustawach (Dz.U.2018.1104 z dnia 8 czerwca 2018 r.) termin przedawnienia wynosi 6 lat. Zgodnie z art. 5 ust. 2 cytowanej ustawy, jeżeli termin przedawnienia jest krótszy niż według przepisów dotychczasowych, bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się z dniem wejścia w życie niniejszej ustawy. Zgodnie z wyrokami (...)
z 22.04.2021 r. (C-485/19) i z 10.06.2021 r. (C-6-9/19) oraz w połączonych sprawach od C-776/19 do C-782/19, przepisy dyrektywy (...) w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich wprawdzie sprzeciwiają się przedawnieniu roszczeń konsumenckich, mających na celu stwierdzenie, że dane postanowienia umowne mają charakter nieuczciwy (np. roszczeń o ustalenie bezskuteczności postanowień, nieważności umowy lub nieistnienia stosunku prawnego zawierającego postanowienia niedozwolone), jednak nie stoją na przeszkodzie przedawnieniu roszczeń restytucyjnych będących następstwem takiego stwierdzenia, tj. np. roszczeń o zwrot świadczeń spełnionych w wykonaniu postanowień nieuczciwych. Ze wspomnianych wyroków wynika nadto, że bieg terminu przedawnienia takich roszczeń restytucyjnych nie może się rozpocząć lub skończyć przed datą powzięcia przez konsumenta wiedzy o niedozwolonym charakterze takiego postanowienia, względnie przed dniem, w którym przy zachowaniu przeciętnej staranności wiedzę taką mógł - obiektywnie rzecz biorąc – powziąć. Wobec treści uchwały (7 sędziów) Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r. (III CZP 6/21) należy przyjąć, że bieg terminu przedawnienia roszczeń restytucyjnych konsumenta nie może się rozpocząć zanim dowiedział się on lub, rozsądnie rzecz ujmując, powinien dowiedzieć się
o niedozwolonym charakterze postanowienia. Dopiero wówczas mógł wezwać przedsiębiorcę do zwrotu świadczenia (art. 455 k.c.), tj. podjąć czynność, o której mowa w art. 120 § 1 k.c. Z perspektywy czasu należy uznać, że tylko przyczynkiem do dyskusji na temat ważności umów „frankowych” oraz skuteczności ich postanowień, była data wejścia w życie ustawy antyspreadowej, tj. 26.08.2011 r. Dopiero rok 2019 należy potraktować za datę, przed którą nie mógł rozpocząć się termin przedawnienia konsumenckich roszczeń wywodzonych w umów „frankowych” – przyniósł on orzecznictwo (...) (orzeczenie C-260/18 z 3 października 2019 r. w sprawie D.), a za nim Sądu Najwyższego, korzystne dla kredytobiorców, stanowiące odtąd podstawę masowego zjawiska polegającego na kwestionowaniu kredytów frankowych. Do dnia wniesienia pozwu nie upłynął od tej daty okres 10-letni, stąd roszczenia pieniężne pozwu są w całości nieprzedawnione.

Ne zachodzi żadna przesłanka negatywna żądania zwrotu nienależnego świadczenia. Strona powodowa nie wiedziała, że świadczy bez podstawy prawnej. Fakt, że wytoczyła powództwo, świadczy tylko o tym, że liczy na uwzględnienie jej roszczeń, a nie ma pewności co do słuszności swego stanowiska. Orzecznictwo sądów powszechnych i Sądu Najwyższego jest w poruszonych tu kwestiach niejednolite. Strona powodowa świadczyła ponadto w przymusowej sytuacji – zaniechanie świadczenia wiązałoby się z oświadczeniem o wypowiedzeniu umowy przez bank, ze wszystkimi negatywnymi tego dla strony powodowej konsekwencjami.

W żadnym razie nie można uznać strony powodowej, broniącej się przed krzywdzącymi ją postanowieniami umowy kredytowej, za zmierzającą do uzyskania rozstrzygnięcia, w którym zostanie wzbogacona kosztem pozwanego banku czy nadużywającą prawa podmiotowego. To bank był stroną silniejszą kontraktu i to on sformułował postanowienia umowne, które okazały się być wadliwe.

Wobec skutecznego cofnięcia powództwa przez powoda – dokonanego przed rozpoczęciem rozprawy, Sąd na podstawie art. 355 w zw. z art. 203 § 1 k.p.c. umorzył postępowanie w tym zakresie (pkt II wyroku).

Strona powodowa wygrała proces w całości i zasługuje zgodnie z art. 98 k.p.c. na zwrot uzasadnionych kosztów. Na jej koszty procesu składają się: opłata od pozwu (1000 zł), opłata za pełnomocnictwo (17 zł), wynagrodzenie pełnomocnika w stawce minimalnej (10 800 zł) – odpowiedniej do wartości przedmiotu sporu, łącznie 11 817 zł.

sędzia Rafał Kubicki