Wyrok z 31 marca 2026, sygn. VII U 1729/25

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 31 marca 2026r.

Sąd Okręgowy Warszawa - Praga w Warszawie VII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w składzie:

Przewodniczący: sędzia Agnieszka Stachurska

Protokolant: st. sekretarz sądowy Anna Tomaszewska

po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 marca 2026r. w Warszawie

sprawy Ł. M. (1)

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w J.

o zwrot nienależnie pobranego świadczenia postojowego

na skutek odwołania Ł. M. (1)

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w J.

z dnia 25 czerwca 2025 roku, nr (...)

zmienia zaskarżoną decyzję w ten sposób, że stwierdza, że Ł. M. (2) nie jest zobowiązana do zwrotu świadczenia postojowego w kwocie 3.966,48 zł (trzy tysiące dziewięćset sześćdziesiąt sześć złotych czterdzieści osiem groszy) oraz odsetek ustawowych za opóźnienie.

sędzia Agnieszka Stachurska

UZASADNIENIE

Ł. M. (2) w dniu 29 lipca 2025r. złożyła odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w J. z dnia 25 czerwca 2025r., znak: (...), w której nakazano zwrot nienależnie pobranego świadczenia postojowego w kwocie 3.966,48 zł wraz z odsetkami.

Uzasadniając odwołanie, ubezpieczona wskazała, że spełnia przesłanki z art. 15 zq ustawy z 2 marca 2020r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem (...)19. Świadczenie zostało jej wypłacone po weryfikacji przez ZUS, co oznacza, że organ uznał wówczas, że spełnia przesłanki do jego otrzymania. Ponadto, (...) S.A. w komunikacie do zleceniobiorców z dnia 9 czerwca 2020r. wskazał, że świadczenie postojowe może przysługiwać, ale spółka nie zgłaszała przestoju, pozostawiając ocenę ZUS. Organ rentowy, analizując wniosek o świadczenie postojowe, nie dopatrzył się przeszkód w jego przyznaniu, wobec czego wypłacił świadczenie. Tym samym, w ocenie ubezpieczonej potwierdził, że zostały spełnione wszystkie warunki do jego wypłaty. Jeśli któraś z przesłanek nie została spełniona, to organ rentowy winien był wydać decyzję odmowną na etapie rozpatrywania wniosku.

Ubezpieczona zaznaczyła dodatkowo, że ZUS dochodzi zwrotu świadczenia po upływie 5 lat od jego wypłaty, a więc miesiąc przed upływem terminu przedawnienia. Tak późne działanie skutkuje naliczeniem maksymalnych odsetek, które znacząco zwiększają kwotę zobowiązania. Ponadto przez wskazany powyżej okres nie miała żadnych informacji, że świadczenie mogło być uznane za nienależne, co w jej ocenie rażąco narusza zasadę zaufania obywatela do instytucji publicznych (odwołanie z 29 lipca 2025r., k. 3 a.s., sprostowanie do odwołania z 31 lipca 2025r., k. 5 a.s.).

Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w J. wniósł o oddalenie odwołania na podstawie art. 477 ¹⁴ § 1 k.p.c. oraz o zasądzenie na rzecz organu rentowego kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Uzasadniając przedstawione stanowisko, pełnomocnik Zakładu zacytował art. 15 zq ust. 3 i ust. 5 ustawy z dnia 2 marca 2020r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem (...)19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych. Dalej wskazał, że w dniu 18 czerwca 2020r. płatnik składek (...) S.A. złożył w imieniu Ł. M. (1) wniosek (...) o świadczenie postojowe. Następnie w dniu 24 lipca 2020r. został złożony kolejny wniosek o świadczenie postojowe. Po weryfikacji systemowej, na podstawie wskazanych wniosków, organ rentowy wypłacił ubezpieczonej świadczenie postojowe odpowiednio w dniu 26 czerwca 2020r. oraz w dniu 28 lipca 2020r. – każdorazowo w kwocie 1.983,24 zł. Następnie, w wyniku przeprowadzonego z urzędu postępowania wyjaśniającego zostało ustalone, że nie było przestoju w prowadzeniu działalności gospodarczej przez (...) S.A., nie doszło zatem do spełnienia warunku koniecznego do wypłaty świadczenia postojowego stosownie do art. 15zq ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem (...)19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych. W związku z powyższym, w ocenie organu rentowego, ubezpieczona nie była uprawniona do otrzymania takiego świadczenia postojowego w kwocie 3.966,48 zł.

W dalszej części pełnomocnik organu rentowego wskazał, że płatnik składek nie odnotował żadnych strat finansowych. Wprawdzie do wniosku z dnia 18 czerwca 2020r. złożył oświadczenie co do przestoju, ale wnioski sprawdzane systemowo nie posiadały załączników. Natomiast organ rentowy ma prawo do weryfikacji danych zawartych we wnioskach o świadczenie postojowe w ciągu 5 lat od daty wypłaty świadczenia (odpowiedź na odwołanie z 8 sierpnia 2025r., k. 7-8 a.s.).

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

Ł. M. (2) w 2020r. wykonywała umowę zlecenie z (...) S.A., którą zawarła w 2019r. Na podstawie tej umowy otrzymywała wynagrodzenie prowizyjne. Było ono wypłacane po spełnieniu określonych kryteriów. Nie było przewidzianego wynagrodzenia w postaci kwoty gwarantowanej, ale ubezpieczona w każdym miesiącu jakąś kwotę otrzymywała. Kwoty, które jej wypłacano, różniły się. Praca, jaką wykonywała, polegała na odbywaniu spotkań z klientami, przeprowadzaniu rozmów i zawieraniu umów z zakresu ubezpieczeń. Zwykle odbywało się to u klienta, rzadziej klient przyjeżdżał do biura spółki. Ubezpieczona w takim biurze wykonywała swoją pracę. Klientów mogła pozyskiwać we własnym zakresie albo robiły to osoby pracujące w call center spółki. Poza tym spółka, z uwagi na wieloletnie doświadczenia na rynku, miała już ukształtowaną bazę klientów. Ł. M. (2) pozyskiwała klientów, z którymi zawierała umowy, poprzez call center, a poza tym otrzymała od szefa, w celu sprawowania opieki, osoby będące już klientami spółki. W czasie pandemii, w początkowej fazie, biuro było zamknięte. Wtedy organizowano pracę w innej formie, odbywała się ona zdalnie. Nadal były podejmowane działania w celu podpisywania umów ubezpieczenia z klientami, ale z różnym skutkiem. Wielu klientów zrezygnowało z pierwotnych planów i nie zawierało umów, jakie były planowane. Zawierane były umowy na zasadzie kontynuacji tych, które zawarto wcześniej. Sytuacja powróciła do normy około września 2020r., kiedy wprowadzono skuteczne narzędzia pozwalające na świadczenie pracy. Spotkania z klientem odbywały się zdalnie, a i umowy można było od pewnego momentu podpisywać w taki sposób. Doradcy, których spółka (...) zatrudniała wielu, odczuli – szczególnie w początkowej fazie pandemii – jej skutki. Skoro klienci rezygnowali z zawierania umów, to tym samym wysokość prowizji, wypłacanej doradcom, była mniejsza. Sama spółka natomiast nie zaprzestała ani nie ograniczyła prowadzonej działalności. Działalność była prowadzona jak przed pandemią, nie odnotowano strat finansowych. W związku z wprowadzeniem przepisów nakładających na podmioty zatrudniające obowiązku złożenia wniosku o świadczenia postojowe, spółka chciała się z tego wywiązać. Samodzielnie, bez wniosku konkretnej osoby, takich wniosków o świadczenie postojowe nie składała. Informowała osoby w spółce pracujące o takiej możliwości, a kiedy wpłynął wniosek o przekazanie do ZUS takiego wniosku, to indywidualnie weryfikowała sytuację każdej konkretnej osoby. Zdarzyły się sytuacje, że spółka odmówiła przekazania do ZUS wniosku o świadczenie postojowe danej osoby. W tych zaś przypadkach, gdzie wnioski przekazywała, to do takiego wniosku dołączała oświadczenie sporządzone przez E. W. – starszego specjalistę ds. kadr i płac, w którym wyjaśniała, że (...) S.A. nie ogłosiła przestoju w działalności samej spółki, będącej zleceniodawcą. Wskazano w nim także, że spółka prowadzi działalność tak jak dotychczas, bez żadnych ograniczeń, a współpracownicy świadczą usługi w rozmiarze nieodbiegającym istotnie od dotychczasowego. Skutecznie pozyskują klientów zainteresowanych nabyciem produktów finansowych w trybie on-line i przy użyciu innych środków bezpośredniego porozumiewania się na odległość (zeznania Ł. M. (1) - k. 110 verte – 111 a.s.; protokół przesłuchania E. I. – 32 verte-34 a.s.; protokół kontroli, k. 35 – 106 a.s.; oświadczenie płatnika do wniosku o świadczenie postojowe w związku z przeciwdziałaniem skutkom wywołanym COVID-19 dla umów cywilnoprawnych (...) nienumerowana karta akt ZUS).

W dniu 22 czerwca 2020r., na wniosek ubezpieczonej, płatnik składek złożył w jej imieniu wniosek o świadczenie postojowe w związku z przeciwdziałaniem skutkom wywołanym (...)19 dla umów cywilnoprawnych, w którym wskazał, że umowa zlecenia z ubezpieczoną została zawarta od 27 marca 2019r. i nastąpiło ograniczenie wykonywania umowy. Przychód miesięczny z niej wynikający to 1.983,24 zł, natomiast przychód osiągnięty przez Ł. M. (1) w miesiącu poprzedzającym miesiąc złożenia wniosku wyniósł 683,72 zł. Ponadto płatnik składek do przedmiotowego wniosku dołączył pismo o braku przestoju. Wskazano w nim, że (...) S.A. nie zawiesiła swojej działalności i nie odnotowała żadnych strat finansowych (wniosek (...) z 22 czerwca 2020r.; oświadczenie płatnika do wniosku o świadczenie postojowe w związku z przeciwdziałaniem skutkom wywołanym (...)19 dla umów cywilnoprawnych (...) - nienumerowane karty akt ZUS; zeznania Ł. M. (1) - k. 110 verte – 111 a.s.).

W dniu 24 lipca 2020r. ubezpieczona złożyła wniosek o świadczenie postojowe za kolejny okres (wniosek (...) z 24 lipca 2020r. - nienumerowana karta akt ZUS).

Na podstawie wskazanych wniosków organ rentowy wypłacił ubezpieczonej świadczenie postojowe odpowiednio w dniu 26 czerwca 2020r. oraz w dniu 28 lipca 2020r. – każdorazowo w kwocie 1.983,24 zł (bezsporne).

Po dokonaniu wypłaty świadczeń postojowych, organ rentowy przeprowadził ze zleceniodawcą postępowanie wyjaśniające, w wyniku którego ustalił, że nie było przestoju w prowadzeniu działalności gospodarczej płatnika składek. W związku z tym w dniu 25 czerwca 2025r. wydana została decyzja znak: (...), w której na podstawie art. 15 zx oraz art. 15 zq ustawy z dnia 2 marca 2020r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem (...)19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych w związku z art. 83 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2025r. poz. 350), zobowiązano Ł. M. (1) do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia postojowego w kwocie 3.966,48 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, w wysokości i na zasadach określonych przepisami prawa cywilnego, liczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia postojowego do dnia zwrotu (decyzja ZUS z 25 czerwca 2025r. – nienumerowane karty akt ZUS).

Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie powołanych dokumentów, które w zakresie, w jakim Sąd oparł na nich swoje ustalenia, są wiarygodne, wzajemnie się uzupełniając, a przy tym nie były kwestionowane przez strony.

Podstawę ustaleń faktycznych stanowiły również zeznania Ł. M. (1). Sąd dał im wiarę, gdyż w dużej części to, co zeznała ubezpieczona koresponduje z tym, na co wskazują dokumenty. W zakresie zaś tego, o czym nie ma informacji w dokumentach, a więc sposobu świadczenia pracy przez ubezpieczoną, jej zakresu zadań oraz sytuacji, jaka odnośnie możliwości świadczenia pracy wystąpiła po wybuchu pandemii, Sąd nie miał podstaw, aby kwestionować to, co zeznała Ł. M. (2). Jej relacja jest szczera, spójna i szczegółowa, a w zakresie, w którym ubezpieczona nie pamiętała szczegółów, odwołująca się do niepamięci.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Prawo do świadczenia postojowego zostało przewidziane w ustawie z dnia 2 marca 2020r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem (...)19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (tekst jedn. Dz. U. z 2025r., poz. 764 – dalej jako ustawa (...)19).

Na wstępie należy zaznaczyć, że główne zadania pakietu regulacji, które składają się na „tarczę antykryzysową” dotyczą ochrony zatrudnienia oraz zmniejszenia obciążeń i zachowania płynności finansowej przedsiębiorców. Rozwiązania tam zawarte obejmują nie tylko przedsiębiorców zatrudniających pracowników, a więc zapewniających miejsca pracy, ale również osoby, które prowadzą pozarolniczą działalność gospodarczą i wykonują pracę na podstawie umów cywilnoprawnych. Wśród rozwiązań, które miały zapobiegać skutkom epidemii (...)19 w Polsce, przewidziano wsparcie realizowane przez ZUS w postaci wypłacania świadczeń postojowych. W uzasadnieniu projektu nowelizacji, która dodała do komentowanej ustawy między innymi art. 15zq-15zx, podkreślono, że osoby prowadzące działalność gospodarczą, opłacające składki same za siebie oraz osoby wykonujące pracę na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, innej umowy o świadczenie usług, do których zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące umowy zlecenia, a także osoby wykonujące pracę na podstawie umowy o dzieło, są szczególnie narażone na niestabilność, a nawet całkowitą utratę przychodów z powodu pandemii (...)19, ze względu na brak zleceń lub zamówień, czy rezygnację z realizowanych lub zawieranych umów. Rozwiązania legislacyjne obowiązujące już dużo wcześniej (możliwość skorzystania z odroczenia terminu płatności składek, układu ratalnego, umorzenia należności składek) w obliczu pandemii wywołanej (...)19 w wielu przypadkach okazały się niewystarczające, aby uchronić określone grupy podmiotów przed zatorami płatniczymi i upadłością, jak również brakiem środków finansowych przeznaczanych na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Wprowadzając przepis art. 15zq ustawy (...)19 ustawodawca zaproponował możliwość pomocy publicznej dla osób najbardziej dotkniętych epidemią, czyli wykonujących pracę na podstawie umów cywilnoprawnych i osób prowadzących jednoosobową działalność gospodarczą. W oczywisty sposób przepis ten miał niejako „ratować” osoby wymienione w ustawie przed bankructwem, co z jednej strony miało chronić ich zabezpieczenie socjalne, a z drugiej strony również ochraniać gospodarkę przed zapaścią.

Szczegółowe regulacje w zakresie świadczenia postojowego zawiera art. 15zq ustawy (...)19. Zgodnie z jego ust. 1 pkt 1, świadczenie postojowe przysługuje osobie wykonującej umowę agencyjną, umowę zlecenia, inną umowę o świadczenie usług, do której zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1964r. – Kodeks cywilny stosuje się przepisy dotyczące zlecenia albo umowę o dzieło, zwane dalej ,,umową cywilnoprawną”. Świadczenie postojowe przysługuje przy tym, gdy w następstwie wystąpienia (...)19 doszło do przestoju w prowadzeniu działalności, odpowiednio przez zleceniodawcę lub zamawiającego, z którymi została zawarta umowa cywilnoprawna (ust. 3). Na podstawie art. 15zq ust. 5 ww. ustawy, osobie wykonującej umowę cywilnoprawną świadczenie postojowe przysługuje, jeżeli:

1)  umowa cywilnoprawna została zawarta przed dniem 1 kwietnia 2020r.;

2)  przychód z umowy cywilnoprawnej w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych uzyskany w miesiącu poprzedzającym miesiąc, w którym został złożony wniosek o świadczenie postojowe, nie był wyższy od 300% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia z poprzedniego kwartału ogłaszanego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, obowiązującego na dzień złożenia wniosku;

3)  nie podlega ubezpieczeniom społecznym z innego tytułu.

Przepis art. 15zr ust. 1-4 ustawy (...)19 zawiera regulacje dotyczące określenia wysokości przyznawanego świadczenia postojowego. Świadczenie postojowe przysługuje w wysokości 80% kwoty minimalnego wynagrodzenia za pracę ustalanego na podstawie przepisów o minimalnym wynagrodzeniu za pracę, obowiązującego w 2020r. nie więcej niż trzykrotnie, z zastrzeżeniem ust. 2 i 4 (ust. 1). W przypadku gdy suma przychodów z umów cywilnoprawnych w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych uzyskana w miesiącu poprzedzającym miesiąc, w którym został złożony wniosek o świadczenie postojowe wynosi mniej niż 50% kwoty minimalnego wynagrodzenia za pracę obowiązującego w 2020r. świadczenie postojowe przysługuje w wysokości sumy wynagrodzeń z tytułu wykonywania tych umów cywilnoprawnych (ust. 2). W przypadku zbiegu praw do więcej niż jednego świadczenia postojowego przysługuje jedno świadczenie postojowe (ust. 4).

Ustalenie prawa oraz wypłata świadczeń postojowych należy do właściwości Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie z art. 15zs ust. 1 ustawy (...)19, ustalenie prawa do świadczenia postojowego następuje na wniosek osoby, o której mowa w art. 15zq ust. 1, zwanej dalej „osobą uprawnioną”, składany do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ust. 1). W przypadku osoby wykonującej umowę cywilnoprawną wniosek, o którym mowa w ust. 1, składany jest za pośrednictwem odpowiednio zleceniodawcy lub zamawiającego (ust. 2).

Powyższe oznacza, że wniosek, jeśli składa go zleceniodawca czy zamawiający, pochodzi od zleceniobiorcy, a zleceniodawca czy zamawiający jest jedynie jego „przekazicielem”. Zgodnie z art. 15 zs ust. 4 ustawy (...)19, odpowiednio zleceniodawca lub zamawiający załącza do wniosku:

1.  oświadczenie potwierdzające:

a)  niedojście do skutku lub ograniczenie wykonywania umowy cywilnoprawnej z powodu przestoju w prowadzeniu działalności, o którym mowa w art. 15zq ust. 3;

b)  datę zawarcia i wysokość wynagrodzenia z tytułu umowy cywilnoprawnej,

c)  uzyskanie przez osobę wykonującą umowę cywilnoprawną w miesiącu poprzedzającym miesiąc, w którym został złożony wniosek o świadczenie postojowe, przychodu nie wyższego niż 300% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia z poprzedniego kwartału ogłaszanego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, obowiązującego na dzień złożenia wniosku;

d)  otrzymanie oświadczenia od osoby wykonującej umowę cywilnoprawną, że nie podlega ubezpieczeniom społecznym z innego tytułu i o wysokości uzyskanych przychodów z innych umów cywilnoprawnych;

2.  kopię umów cywilnoprawnych.

O tym, w jakich przypadkach mamy do czynienia ze świadczeniem nienależnym decyduje art. 15 zx ustawy (...)19. W dacie, kiedy ubezpieczona pobrała świadczenia postojowe, do których zwrotu została zobowiązana, przepis ten wskazywał w ust. 2, że za nienależnie pobrane świadczenie postojowe uważa się świadczenie:

1.  przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych oświadczeń lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą świadczenie lub odpowiednio zleceniodawcę lub zamawiającego;

2.  wypłacone osobie innej niż osoba uprawniona.

Od 16 grudnia 2020r. ustawodawca wprowadził w art. 15 zx ust. 2 dodatkowo punkt 3, wskazujący na przypadek nienależnie pobranego świadczenia postojowego, gdy wypłacone zostanie ono w kwocie wyższej niż należna.

W analizowanym przypadku organ rentowy wprost nie wskazał, który z przypadków, jakie określa art. 15zx ust. 2 ustawy (...)19, zaistniał w przedmiotowej sprawie. Zdaniem Sądu, choć zgromadzony materiał dowodowy wskazuje, że ubezpieczona nie powinna otrzymać świadczenia postojowego, bo nie doszło do przestoju w prowadzeniu działalności przez zleceniodawcę, z którym została zawarta umowa cywilnoprawna, to regulacja z punku 2 wskazanego przepisu nie jest w tym wypadku właściwa. Nie mamy do czynienia z przypadkiem, gdy świadczenie zostało wypłacone osobie innej niż osoba uprawniona. Jak wyjaśnił Sąd Apelacyjny w Poznaniu w wyroku z 24 maja 2023r. (III AUa 1131/21), określenie "wypłacono osobie innej niż uprawniona", nie jest równoważne z określeniem "wypłacono osobie, której świadczenie nie przysługuje". Określenie ustawowe "osoba inna niż uprawniona" oznacza, że świadczenie wypłacono z pokrzywdzeniem osoby uprawnionej, a więc, że trafiło ono w ostatecznym rozrachunku zamiast do uprawnionej to do innej, trzeciej osoby.

Opisana sytuacja w analizowanej sprawie nie miała miejsca. Zdaniem Sądu nie mamy do czynienia również z sytuacją, o jakiej mowa w art. 15 zx ust. 2 pkt 1 ustawy (...)19, gdyż świadczenia postojowe nie zostały wypłacone Ł. M. (1) na podstawie fałszywych oświadczeń lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą świadczenie lub odpowiednio zleceniodawcę lub zamawiającego. Oczywiście na pozór tak właśnie można rozpatrywany przypadek oceniać, gdyż kiedy płatnik składek kierował do ZUS wnioski o świadczenie postojowe, to w składanych wnioskach zaznaczył, że nastąpiło ograniczenie wykonywania umowy, jak też że nastąpił przestój w prowadzeniu działalności w następstwie wystąpienia (...)19. Mimo tego nie ma faktycznych podstaw, aby mówić o złożeniu fałszywego oświadczenia czy też o świadomym wprowadzeniu w błąd. Wynika to z tego, że ani po stronie zleceniodawcy, ani tym bardziej po stronie ubezpieczonej nie wystąpiła sytuacja świadomego wprowadzenia w błąd Zakładu, a więc działania ukierunkowanego celowo na uzyskanie świadczenia, które nie jest należne. Postępowanie sądowe wykazało, że płatnik składek po otrzymaniu wniosku zleceniobiorcy o złożenie w jego imieniu wniosku o świadczenie postojowe weryfikował indywidualnie sytuację każdego wnioskodawcy. Z uwagi na to, że wynagrodzenie jest prowizyjne, bez kwoty gwarantowanej, płatnik składek analizował wysokość wynagrodzenia za okres trzech miesięcy poprzedzających miesiąc wybuchu pandemii (...)19, aby jak najlepiej przedstawić sytuację finansową zleceniobiorcy. Jak wskazała podczas przesłuchania E. I., przed podjęciem decyzji o złożeniu wniosku o świadczenie postojowe brano pod uwagę dwa kryteria, tj. wynagrodzenie niższe niż średnia z 3 miesięcy z okresu poprzedzającego pandemię oraz kwotę brutto poniżej 15.500,00 zł w związku z ograniczeniem wynikającym z ustawy (...)19. Jedynie wskutek spełnienia powyższych warunków płatnik składek przekazywał do ZUS wniosek o świadczenie postojowe w imieniu zleceniobiorcy. Nie ma zatem podstaw, aby mówić o złożeniu fałszywego oświadczenia czy też o świadomym wprowadzeniu w błąd przez ubezpieczoną. Zdaniem Sądu nie można przypisać Ł. M. (1) złej wiary w ubieganiu się o świadczenia. Przeciwnie, ubezpieczona – składając wniosek do zleceniodawcy - działała w przeświadczeniu, że postępuje zgodnie z przepisami. Najpierw wystąpiła, aby zleceniodawca w jej imieniu wystąpił do ZUS o przyznanie świadczenia postojowego, a potem – gdy pojawiła się taka możliwość - złożyła drugi wniosek o przyznanie świadczenia postojowego. Później - wskutek poprawy sytuacji - ubezpieczona nie składała już kolejnych wniosków.

Jeśli chodzi natomiast o ewentualne wprowadzenie w błąd przez płatnika składek, to warto przypomnieć, że do wniosku o świadczenie postojowe zostało dołączone oświadczenie, w którym płatnik składek złożył dodatkowe wyjaśnienia i wskazał, że nie ogłosił przestoju i nie odnotował strat finansowych. W ten sposób, chciał z jednej strony uczynić zadość obowiązującym przepisom, a więc złożyć w imieniu zleceniobiorców, którzy o to wnioskowali, wniosek o świadczenie postojowe, z drugiej zaś – by nie składać oświadczeń niezgodnych z prawdą i wprowadzających w błąd – przedstawił dodatkowe wyjaśnienia. W ten sposób organowi rentowemu, który miał wszystkie wymagane i co najistotniejsze pełne i zgodne z prawdą informacje, znana był od początku sytuacja zleceniodawcy. Zleceniodawca, który w tym wypadku wystąpił jako przekaziciel wniosku zleceniobiorcy, wypełnił swoje obowiązki i przekazał wszystko, co było konieczne do podjęcia przez ZUS właściwej decyzji. Decyzja co do przyznania świadczenia postojowego, jak też spełnienia ostatecznie wymaganych warunków, nie należała przecież do zleceniobiorcy. Zleceniobiorca miał prawo mieć wątpliwości, czy świadczenie postojowe należy się zleceniobiorcy i w tym przypadku – jak wskazują wyjaśnienia E. I. – najpewniej miał. W związku z tym decyzję pozostawił organowi rentowemu, przy czym – co raz jeszcze trzeba podkreślić – na potrzeby podjęcia takiej decyzji przekazał wszystkie wymagane informacje.

Organ rentowy, uzasadniając brak należytego wykorzystania tych informacji, które otrzymał, powoływał się na okoliczność, że nie było przewidziane składanie załączników do wniosku o świadczenie postojowe, jak też, że weryfikacja była systemowa z uwagi na czas pandemii (...)19 i wzmożoną liczbę wniosków. Sąd analizując wskazane argumenty, nie podzielił ich. Po pierwsze, nie jest prawdą, że do wniosku o świadczenie postojowe nie przewidziano dołączania załączników. Jednym z takich była umowa cywilnoprawna (wskazuje na to wprost art. 15 zs ust. 4 ustawy (...)19) i w przedmiotowej sprawie też została przedstawiona. Sąd nie ma podstaw, by przyjąć, że nie była ona badana w aspekcie spełnienia warunków do przyznania świadczenia, a jeśli tak, to nie powinno być też przeszkód, by organ rentowy zweryfikował inne przekazane załączniki - tym bardziej, że takie nie były przedstawiane przez zleceniodawców zbyt często, a jedynie w takich przypadkach, jak ten, jaki zaistniał w przedmiotowej sprawie. Po drugie, fakt prowadzenia weryfikacji systemowej nie jest usprawiedliwieniem błędu Zakładu. Jeśli taka weryfikacja spowodowała, że nie uwzględniono takich informacji, jak te załączone przez (...) S.A., to nie może to obciążać stron umowy zlecenia, szczególnie że z art. 15 zu ustawy (...)19 wynika, że obowiązkiem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych była weryfikacja wniosku o świadczenie i wydanie decyzji, co do tego świadczenia niezwłocznie po wyjaśnieniu ostatniej okoliczności niezbędnej do jej wydania. Ustawodawca zatem nie nakazał systemowego i bez należytej analizy przyznawania takich świadczeń. Oczywistą rzeczą jest, że samo złożenie wniosku nie obligowało organu rentowego do wydania pozytywnej decyzji bez sprawdzenia warunków przyznania świadczenia, zaś od decyzji odmownej zgodnie z art. 15zv tej ustawy służyło odwołanie do sądu (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 30 listopada 2021r., III AUa 720/21, LEX nr 3291765).

Powyższe oznacza, że skoro organ rentowy posiadał wiedzę o braku przestoju u zleceniodawcy, gdyż płatnik składek do wniosku o świadczenie postojowe załączył oświadczenie, w którym wyjaśniał, że (...) S.A. nie ogłosiła przestoju w działalności gospodarczej, o którym mowa w art. 15zq ust 3 ustawy (...)19, a mimo to wypłacił ubezpieczonej świadczenie postojowe odpowiednio w dniu 26 czerwca 2020r. oraz w dniu 28 lipca 2020r., to sam popełnił błąd, którym nie może obciążać ubezpieczonej, żądając zwrotu wypłaconych świadczeń. Na etapie rozpatrywania wniosku i jego weryfikacji, bez przeszkód mógł ocenić, czy Ł. M. (1) przysługuje świadczenie postojowe czy też nie. Wobec tego, że jednak tego dokonał i wypłacił świadczenia, to w ocenie Sądu należy przyjąć, że wypłata nastąpiła z przyczyn leżących po stronie organu, a nie z winy ubezpieczonej czy płatnika składek. To Zakład popełnił błąd, a obecnie próbuje przerzucić na ubezpieczoną odpowiedzialność za taki stan rzeczy. Ubezpieczona tymczasem, pobierając świadczenie, nie mogła mieć świadomości tego, że omyłka Zakładu będzie skutkowała koniecznością zwrotu przez nią wypłaconych świadczeń.

Dodatkowo – niezależnie od argumentów wcześniej zaprezentowanych – Sąd uwzględnił okoliczność, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego dotyczącym problematyki zwrotu nienależnie pobranych świadczeń na tle art. 138 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz art. 84 ust. 1 i 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, których brzmienie jest zbliżone do brzmienia art. 15 zx ustawy COVID-19, zgodnie przyjmuje się, że organ rentowy może domagać się zwrotu nienależnie pobranego świadczenia jedynie wówczas, gdy ubezpieczonemu można przypisać złą wolę. Obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy ( por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 sierpnia 2022r., III USKP 157/21, LEX nr 3411774). Również w doktrynie podkreśla się, że zarzut pobrania nienależnego świadczenia z ubezpieczenia społecznego może być podniesiony tylko wobec osoby, która otrzymała świadczenie bezpodstawnie, i to tylko wówczas, gdy osoba ta miała świadomość, że wypłacone świadczenie jej się nie należy (por. B. Gudowska: Zwrot nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczeń społecznych – część 1, PiZS 2011 nr 7, s. 18, część 2, PiZS 2011 nr 8 s. 28).

W przedmiotowej sprawie Ł. M. (2) i płatnik składek nie mieli złej woli. Ubezpieczona – co potwierdzają jej zeznania – do chwili obecnej przekonana jest, że bez względu na to, czy w działalności zleceniodawcy doszło do przestoju, to w wyniku pandemii nie mogła pracować tak jak wcześniej i uzyskiwać takich wynagrodzeń, jak przed pandemią. W związku z tym tak obecnie, jak i wcześniej, była i jest wciąż przekonana, że pomoc dla osób dotkniętych pandemią jej się należy. Z kolei płatnik składek miał wątpliwości co do możliwości przyznania świadczeń postojowych zleceniobiorcom, w tym Ł. M. (1) i dlatego – pozostając w przekonaniu, że te wątpliwości rozwieje ZUS, po analizie przedstawionych dokumentów – złożył wnioski o świadczenie postojowe, wypełnione zgodnie z wytycznymi, ale do nich dołączył wyjaśnienia, opisując istotne okoliczności. Nie wprowadził więc w błąd organu rentowego.

W związku z powyższym Sąd, stosując art. 477 ¹⁴ § 2 k.p.c., zmienił zaskarżoną decyzję i przyjął, że Ł. M. (2) nie jest zobowiązana do zwrotu pobranego świadczenia postojowego w kwocie 3.966,48 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.

sędzia Agnieszka Stachurska