Art. 34

1. Mianowanie lub powołanie na stanowisko służbowe jest uzależnione od posiadanego przez policjanta wykształcenia, uzyskania określonych kwalifikacji zawodowych, a także stażu służby w Policji. 2. Ustala się następujące kwalifikacje zawodowe:
1) podstawowe;
2) podoficerskie;
3) aspiranckie;
4) oficerskie. 3. Policjant może być mianowany albo powołany na wyższe stanowisko służbowe, jeżeli spełnia łącznie następujące warunki:
1) posiada wykształcenie, kwalifikacje zawodowe i staż służby wymagane na tym stanowisku;
2) posiada pozytywną opinię służbową;
3) w przypadku poddania go procedurze, o której mowa w art. 35a ust. 1, uzyskał pozytywny wynik testu lub badania przeprowadzonego w ramach tej procedury. 4. Na wyższe stanowisko służbowe nie może być mianowany ani powołany policjant:
1) który podczas ostatniego opiniowania służbowego otrzymał jedną z opinii służbowych, o których mowa w art. 38 ust. 2 pkt 2 albo 3 albo art. 41 ust. 1 pkt 2 albo ust. 2 pkt 1 – przez okres jednego roku od dnia wydania ostatecznej opinii;
2) przeciwko któremu wszczęto postępowanie karne w sprawie o przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego lub umyślne przestępstwo skarbowe lub postępowanie dyscyplinarne – do czasu prawomocnego zakończenia tego postępowania;
3) ukarany karą dyscyplinarną – do czasu jej zatarcia;
4) skazany za przestępstwo wyrokiem sądu – przez rok od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, chyba że interes służby nie sprzeciwia się mianowaniu albo powołaniu na wyższe stanowisko służbowe pomimo skazania lub od popełnienia czynu, za który został skazany, upłynęło więcej niż 2 lata. 5. Policjant, który ukończył w Akademii Policji w Szczytnie studia pierwszego stopnia o profilu praktycznym na kierunku nauka o Policji, w terminie miesiąca od dnia ukończenia tych studiów jest mianowany na stanowisko służbowe, dla którego określono policyjny stopień etatowy w korpusie oficerów młodszych Policji, jeżeli spełnia warunki, o których mowa w ust. 3. Przepis ust. 4 stosuje się. 6. Do stażu służby, o którym mowa w ust. 3 pkt 1, nie wlicza się okresu zawieszenia w czynnościach służbowych oraz okresu tymczasowego aresztowania, jeżeli policjant został skazany prawomocnym wyrokiem za przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego lub przestępstwo skarbowe lub w prawomocnie zakończonym postępowaniu dyscyplinarnym został ukarany karą dyscyplinarną albo odstąpiono od jego ukarania, a także okresu urlopu wychowawczego oraz urlopu bezpłatnego. 7. W szczególnie uzasadnionych przypadkach Komendant Główny Policji, Komendant CBŚP, Komendant BSWP, Komendant CBZC albo Dyrektor CLKP może wyrazić zgodę na mianowanie na stanowisko służbowe policjanta, także w służbie przygotowawczej, przed uzyskaniem przez niego kwalifikacji zawodowych oraz stażu służby wymaganych na tym stanowisku, przy spełnieniu wymagań w zakresie wykształcenia. Kwalifikacje zawodowe policjant jest obowiązany uzyskać przed mianowaniem na stałe. 8. Warunkiem uzyskania przez policjanta kwalifikacji zawodowych niezbędnych do mianowania go lub powołania go na stanowisko służbowe jest ukończenie przez niego:
1) szkolenia zawodowego:
a) podstawowego – w przypadku kwalifikacji, o których mowa w ust. 2 pkt 1,
b) podoficerskiego – w przypadku kwalifikacji, o których mowa w ust. 2 pkt 2,
c) aspiranckiego – w przypadku kwalifikacji, o których mowa w ust. 2 pkt 3,
d) oficerskiego – w przypadku kwalifikacji, o których mowa w ust. 2 pkt 4
– i zdanie egzaminu końcowego;
2) studiów w Akademii Policji w Szczytnie – w przypadku kwalifikacji, o których mowa w ust. 2 pkt 4, i zdanie egzaminu końcowego z zakresu szkolenia, o którym mowa w pkt 1 lit. d. 9. Za równoznaczne ze spełnieniem warunków określonych w ust. 8 pkt 1:
1) lit. a – uważa się zaliczenie w Akademii Policji w Szczytnie pierwszego roku studiów pierwszego stopnia o profilu praktycznym na kierunku nauka o Policji;
2) lit. b – uważa się zaliczenie w Akademii Policji w Szczytnie drugiego roku studiów pierwszego stopnia o profilu praktycznym na kierunku nauka o Policji albo zdanie egzaminu końcowego z zakresu szkolenia, o którym mowa w ust. 8 pkt 1 lit. b;
3) lit. c – uważa się zaliczenie w Akademii Policji w Szczytnie trzeciego roku studiów pierwszego stopnia o profilu praktycznym na kierunku nauka o Policji albo zdanie egzaminu końcowego z zakresu szkolenia, o którym mowa w ust. 8 pkt 1 lit. c;
4) lit. d – uważa się zdanie egzaminu końcowego z zakresu szkolenia, o którym mowa w ust. 8 pkt 1 lit. d. 10. Policjanta można skierować na egzamin końcowy z zakresu odpowiedniego szkolenia, o którym mowa w ust. 8 pkt 1 lit. b–d, bez konieczności odbywania tego szkolenia, jeżeli spełnia łącznie następujące warunki:
1) ma zapewnione stanowisko służbowe, na którym są wymagane kwalifikacje zawodowe, o których mowa w ust. 2, lub pełni służbę na stanowisku służbowym, dla którego określono policyjny stopień etatowy w korpusie odpowiednio podoficerów, aspirantów i oficerów Policji;
2) spełnia warunki, o których mowa w ust. 3 pkt 1 i 2, oraz nie zachodzą okoliczności, o których mowa w ust. 4. 11. Warunkiem skierowania, o którym mowa w ust. 10, jest dla egzaminu końcowego z zakresu szkolenia, o którym mowa w ust. 8 pkt 1:
1) lit. b – ukończenie szkolenia zawodowego podstawowego z wyróżnieniem;
2) lit. c – posiadanie wykształcenia wyższego oraz ukończenie szkolenia zawodowego podoficerskiego z wyróżnieniem albo zdanie egzaminu końcowego z zakresu tego szkolenia z wyróżnieniem;
3) lit. d – złożenie przez policjanta pisemnego raportu w sprawie skierowania go na ten egzamin oraz:
a) ukończenie studiów drugiego stopnia lub jednolitych studiów magisterskich oraz ukończenie szkolenia zawodowego aspiranckiego z wyróżnieniem albo zdanie egzaminu końcowego z zakresu tego szkolenia z wyróżnieniem lub
b) ukończenie studiów w Akademii Policji w Szczytnie. 11a. Policjanta dopuszcza się do egzaminu końcowego po uzyskaniu zaliczeń oraz zdaniu egzaminów przewidzianych w programie szkolenia. 11b. Policjantowi wystawia się ocenę negatywną z zaliczenia, egzaminu lub egzaminu końcowego, jeżeli w czasie ich przeprowadzania:
1) korzysta z pomocy innych osób lub
2) posługuje się niedozwolonymi urządzeniami, materiałami lub środkami, lub
3) w inny sposób zakłóca ich przebieg. 11c. Policjant, któremu wystawiono ocenę negatywną z zaliczenia, egzaminu lub egzaminu końcowego, zachowuje prawo odpowiednio do zaliczenia poprawkowego, egzaminu poprawkowego lub egzaminu końcowego poprawkowego, a jeżeli wystawienie oceny negatywnej nastąpiło podczas zaliczenia poprawkowego, egzaminu poprawkowego lub egzaminu końcowego poprawkowego – do zaliczenia komisyjnego, egzaminu komisyjnego lub egzaminu końcowego komisyjnego. 11d. Egzamin końcowy przeprowadza komisja egzaminacyjna powołana przez Komendanta-Rektora Akademii Policji w Szczytnie, komendanta szkoły policyjnej albo kierownika ośrodka szkolenia. 12. Minister właściwy do spraw wewnętrznych określi, w drodze rozporządzenia, wymagania w zakresie wykształcenia, kwalifikacji zawodowych i stażu służby, jakim odpowiadają policjanci na stanowiskach komendantów Policji i innych stanowiskach służbowych, mając na uwadze zakres wykonywanych przez nich zadań.

Art. 34a. 1. Policjanta można skierować na przeszkolenie, do szkoły, na studia wyższe lub podyplomowe w kraju albo za granicą lub na aplikację w zawodach prawniczych, które są realizowane poza jednostkami szkoleniowymi Policji. 2. Z policjantem w służbie stałej, którego zamierza się skierować na koszt Policji na przeszkolenie, do szkoły, na studia wyższe lub podyplomowe w kraju albo za granicą lub na aplikację w zawodach prawniczych, które są realizowane poza jednostkami szkoleniowymi Policji, zawiera się umowę, jeżeli koszt ten w dniu skierowania przekracza kwotę sześciokrotności wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę ustalanego w danym roku na podstawie ustawy z dnia 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę (Dz. U. z 2024 r. poz.
1773). 3. Policjant, który został zwolniony ze służby przed upływem 5 lat od dnia ukończenia nauki lub szkoleń wymienionych w ust. 2, których koszty zostały pokryte z budżetu Policji, jest obowiązany do zwrotu tych kosztów. 4. Umowa, o której mowa w ust. 2, określa wzajemne prawa i obowiązki stron związane ze skierowaniem, w szczególności warunki zwrotu kosztów poniesionych na naukę i utrzymanie policjanta, w przypadku:
1) nieukończenia przez niego przeszkolenia, szkoły, studiów wyższych lub podyplomowych w kraju albo za granicą lub aplikacji w zawodach prawniczych w wyniku uzyskania negatywnej oceny końcowej albo przerwania nauki z winy policjanta;
2) zwolnienia ze służby w okresie, o którym mowa w ust. 3, z przyczyn określonych w art. 41 ust. 1 pkt 3–5, ust. 2 pkt 1, 2, 5, 7–9 oraz ust. 3. 5. Zwrot poniesionych kosztów następuje w wysokości:
1) kosztów poniesionych przez Policję – w przypadkach, o których mowa w ust. 4 pkt 1 oraz art. 41 ust. 1 pkt 3–5 i ust. 2 pkt 2 i 8;
2) proporcjonalnej do pozostałego, wynikającego z umowy, okresu służby pełnionej po zakończeniu nauki – w pozostałych przypadkach. 6. Zwrot kosztów, o którym mowa w ust. 3, nie obejmuje uposażenia policjanta. 7. Komendant Główny Policji może zwolnić policjanta z obowiązku zwrotu kosztów, o których mowa w ust. 3, w całości albo w części na pisemny wniosek policjanta uzasadniony jego szczególną sytuacją życiową, rodzinną lub materialną.

Art. 34b. Na szkolenie, o którym mowa w art. 34 ust. 8 pkt 1, policjanta kieruje przełożony za pośrednictwem komórki organizacyjnej Policji właściwej w sprawach szkolenia Komendy Głównej Policji, CBŚP, BSWP, CBZC, CLKP, komendy wojewódzkiej Policji, Komendy Stołecznej Policji, Akademii Policji w Szczytnie albo szkoły policyjnej.

Art. 34c. 1. Policjanta po przyjęciu do służby, z wyjątkiem policjanta przyjętego do służby kontraktowej lub służby kandydackiej, kieruje się na szkolenie zawodowe podstawowe. 2. Policjanta ponownie przyjętego do służby nie kieruje się na szkolenie zawodowe podstawowe, jeżeli podczas pełnienia służby uzyskał kwalifikacje zawodowe podstawowe. 3. W stosunku do policjanta przyjętego do służby w Policji przed upływem 12 miesięcy od dnia zakończenia służby kandydackiej można prowadzić szkolenie zawodowe podstawowe w zakresie niezbędnym do uzupełnienia wiedzy i umiejętności zdobytych w związku z pełnieniem służby kandydackiej. 4. W stosunku do policjanta – absolwenta studiów, w ramach których, na podstawie porozumienia zawartego przez uczelnię z Komendantem Głównym Policji, zrealizowano określony przez Komendanta Głównego Policji minimalny zakres treści kształcenia, przyjętego do służby w Policji przed upływem 12 miesięcy od dnia ukończenia tych studiów można prowadzić szkolenie zawodowe podstawowe w zakresie uzupełniającym różnice programowe między zrealizowanym minimalnym zakresem treści kształcenia a szkoleniem zawodowym podstawowym. 5. Policjanta będącego absolwentem oddziału o profilu mundurowym, o którym mowa w art. 28aa ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe, można skierować na szkolenie zawodowe podstawowe w zakresie uzupełniającym różnice programowe między zrealizowanym programem szkolenia w oddziale o profilu mundurowym a programem szkolenia zawodowego podstawowego. 6. Policjanta w służbie kontraktowej przed mianowaniem na stałe kieruje się na szkolenie zawodowe podstawowe, uzupełniające wiedzę i umiejętności zdobyte w związku z pełnieniem służby kontraktowej, jeżeli wcześniej nie uzyskał kwalifikacji zawodowych podstawowych. 7. Policjanta, który był zatrudniony w jednostkach organizacyjnych Policji przez co najmniej 5 lat w pełnym wymiarze czasu pracy, przyjętego do służby w Policji przed upływem 12 miesięcy od dnia zakończenia tego zatrudnienia można skierować na szkolenie zawodowe podstawowe w zakresie niezbędnym do uzupełnienia wiedzy i umiejętności zdobytych w okresie zatrudnienia w Policji.

Art. 34d. 1. Na szkolenie zawodowe podoficerskie lub szkolenie zawodowe aspiranckie policjanta można skierować, jeżeli spełnia łącznie następujące warunki:
1) ma zapewnione stanowisko służbowe, na którym są wymagane kwalifikacje zawodowe podoficerskie lub aspiranckie, lub pełni służbę na stanowisku służbowym, dla którego określono policyjny stopień etatowy w korpusie odpowiednio podoficerów albo aspirantów Policji;
2) posiada staż służby wymagany do mianowania lub powołania na stanowisko służbowe;
3) posiada pozytywną opinię służbową. 2. Warunku wymienionego w ust. 1 pkt 2 nie stosuje się do policjanta, o którym mowa w art. 34 ust. 7. 3. Na szkolenie zawodowe aspiranckie można skierować policjanta, który uzyskał kwalifikacje zawodowe, o których mowa w art. 34 ust. 2 pkt 2. 4. Policjanta, który posiada specjalistyczne kwalifikacje, wykształcenie, uprawnienia lub umiejętności pożądane ze względu na potrzeby kadrowe Policji, można skierować na szkolenie zawodowe aspiranckie z wyłączeniem wymogu, o którym mowa w ust. 3.

Art. 34e. 1. Na szkolenie zawodowe oficerskie policjanta można skierować, jeżeli spełnia łącznie następujące warunki:
1) ukończył studia drugiego stopnia lub jednolite studia magisterskie;
2) złożył pisemny raport w sprawie skierowania go na to szkolenie;
3) ma zapewnione, bezpośrednio po ukończeniu szkolenia, stanowisko służbowe, na którym są wymagane kwalifikacje zawodowe oficerskie, lub pełni służbę na stanowisku służbowym, dla którego określono policyjny stopień etatowy w korpusie oficerów Policji;
4) posiada staż służby wymagany do mianowania lub powołania na stanowisko służbowe;
5) posiada pozytywną opinię służbową. 2. Warunku wymienionego w ust. 1 pkt 4 nie stosuje się do policjanta, o którym mowa w art. 34 ust. 7 i art. 56 ust. 1. 3. Na szkolenie zawodowe oficerskie można skierować policjanta, który uzyskał kwalifikacje zawodowe, o których mowa w art. 34 ust. 2 pkt 3. 4. Policjanta, który posiada specjalistyczne kwalifikacje, wykształcenie, uprawnienia lub umiejętności pożądane ze względu na potrzeby kadrowe Policji, można skierować na szkolenie zawodowe oficerskie z wyłączeniem wymogu, o którym mowa w ust. 3.

Art. 34f. 1. Policjanta usuwa się ze szkolenia, o którym mowa w art. 34 ust. 8 pkt 1, jeżeli:
1) złożył pisemny raport o usunięcie ze szkolenia;
2) zgłosił na piśmie wystąpienie ze służby w Policji;
3) przełożony, o którym mowa w art. 32 ust. 1, wystąpił o jego usunięcie ze szkolenia;
4) przełożony, o którym mowa w art. 39a ust. 1 i 2, zawiesił go w czynnościach służbowych;
5) w szkoleniu nastąpiła przerwa spowodowana jego długotrwałą chorobą lub szczególnymi przyczynami losowymi;
6) bez usprawiedliwienia przerwał udział w szkoleniu;
7) bez usprawiedliwienia nie przystąpił w wyznaczonym terminie do zaliczeń lub egzaminów przewidzianych programem szkolenia lub do egzaminu końcowego;
8) nie uzyskał zaliczenia lub nie zdał egzaminu przewidzianego w programie szkolenia lub egzaminu końcowego;
9) popełnił czyn o znamionach wykroczenia albo przewinienia dyscyplinarnego, jeżeli popełnienie czynu jest oczywiste i uniemożliwia jego udział w szkoleniu;
10) popełnił czyn o znamionach przestępstwa umyślnego ściganego z oskarżenia publicznego, jeżeli popełnienie czynu jest oczywiste;
11) z innych ważnych przyczyn nie jest możliwy jego udział w szkoleniu. 2. Policjanta skreśla się ze szkolenia w przypadku jego śmierci lub uznania za zaginionego.

Art. 34g. 1. Policjant usunięty ze szkolenia, o którym mowa w art. 34 ust. 8 pkt 1, w przypadkach wskazanych w art. 34f ust. 1 pkt 1–5 i 11 może dokończyć przerwane szkolenie, jeżeli przed upływem 12 miesięcy od dnia usunięcia ze szkolenia ustanie przyczyna, z powodu której został usunięty, oraz zgłosi przełożonemu właściwemu do spraw osobowych gotowość do dokończenia szkolenia. 2. Policjanta, o którym mowa w ust. 1, można ponownie skierować na szkolenie, jeżeli po upływie 12 miesięcy od dnia usunięcia ze szkolenia ustanie przyczyna, z powodu której został usunięty. 3. Policjanta, który został usunięty ze szkolenia, o którym mowa w art. 34 ust. 8 pkt 1 lit. b–d, w przypadkach wskazanych w art. 34f ust. 1 pkt 6– 8 można ponownie skierować na szkolenie nie wcześniej niż po upływie 12 miesięcy od dnia jego usunięcia. 4. Policjanta, który został usunięty ze szkolenia, o którym mowa w art. 34 ust. 8 pkt 1 lit. a, w przypadkach wskazanych w art. 34f ust. 1 pkt 6– 8 można ponownie skierować na szkolenie bez zachowania terminu wskazanego w ust. 3. 5. Policjanta, który został usunięty ze szkolenia, o którym mowa w art. 34 ust. 8 pkt 1, w przypadkach wskazanych w art. 34f ust. 1 pkt 9 i 10 można ponownie skierować na szkolenie nie wcześniej niż po upływie 12 miesięcy od dnia jego usunięcia. 6. Przepisów ust. 3 i 5 nie stosuje się do policjanta przywróconego do służby w Policji.

Art. 34h. 1. Policjant może zostać skierowany na doskonalenie zawodowe w celu pogłębiania wiedzy i umiejętności zawodowych wymaganych przy wykonywaniu przez niego zadań i czynności służbowych, a także uzyskania przez niego dodatkowych uprawnień, w tym uprawnień instruktorskich. 2. Doskonalenie zawodowe policjantów organizowane jest jako doskonalenie zawodowe:
1) centralne – przez Akademię Policji w Szczytnie, szkoły policyjne lub ośrodki szkolenia;
2) lokalne – przez jednostki organizacyjne Policji lub komórki organizacyjne tych jednostek;
3) zewnętrzne – przez podmioty pozapolicyjne. 3. Za zgodą Komendanta Głównego Policji doskonalenie zawodowe centralne mogą organizować CBŚP, BSWP, BOA, CBZC, CLKP oraz komendy wojewódzkie Policji i Komenda Stołeczna Policji. 4. Do doskonalenia zawodowego, o którym mowa w ust. 2 pkt 1 i ust. 3, stosuje się odpowiednio przepisy art. 34 ust. 11b–11d, art. 34b, art. 34f i art. 34g ust. 1–3, 5 i 6. 5. Komendant Główny Policji, właściwy dla ośrodka szkolenia komendant wojewódzki Policji albo Komendant Stołeczny Policji, Komendant-Rektor Akademii Policji w Szczytnie lub komendant szkoły policyjnej, każdy w zakresie swojej właściwości, określają programy doskonalenia zawodowego centralnego.

Art. 34i. W przypadku wystąpienia sytuacji szczególnych wymagających ochrony bezpieczeństwa policjantów, w tym w przypadku ogłoszenia stanu zagrożenia epidemicznego, stanu epidemii lub wprowadzenia stanu klęski żywiołowej, Komendant Główny Policji, na czas wynikający z określonej potrzeby, może wprowadzić organizację szkolenia, o którym mowa w art. 34 ust. 8 pkt 1, oraz organizację doskonalenia zawodowego, o którym mowa w art. 34h ust. 2 pkt 1 i 2 oraz ust. 3, w systemie skoszarowanym.

Art. 34j. 1. Policjant, który ukończył szkolenie, o którym mowa w art. 34 ust. 8 pkt 1, otrzymuje świadectwo ukończenia szkolenia lub świadectwo ukończenia szkolenia z wyróżnieniem. 2. W przypadku, o którym mowa w art. 34 ust. 10, policjant otrzymuje świadectwo zdania egzaminu końcowego lub świadectwo zdania egzaminu końcowego z wyróżnieniem. 3. Policjant, który ukończył szkolenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2a, otrzymuje świadectwo ukończenia szkolenia dla policjantów w służbie kandydackiej. 3a. Policjant, który ukończył szkolenie, o którym mowa w art. 28a ust. 9, otrzymuje świadectwo ukończenia szkolenia dla policjantów w służbie kontraktowej. 4. Policjant, który ukończył doskonalenie zawodowe, o którym mowa w art. 34h ust. 2 pkt 1 i ust. 3, otrzymuje świadectwo ukończenia doskonalenia zawodowego centralnego.

Art. 34k. Minister właściwy do spraw wewnętrznych określi, w drodze rozporządzenia:
1) formy, tryb, organizację, sposób odbywania i dokumentowania szkoleń, o których mowa w art. 34 ust. 8 pkt 1,
2) sposób oceniania policjanta w trakcie szkoleń, o których mowa w art. 34 ust. 8 pkt 1, oraz zakres, tryb, formy i terminy składania egzaminów końcowych z tych szkoleń,
3) sposób oceniania policjanta w trakcie egzaminów końcowych, o których mowa w art. 34 ust. 10, oraz zakres, tryb, formy i terminy składania tych egzaminów,
4) sposób powoływania komisji egzaminacyjnej,
5) sposób dokumentowania szkoleń, o których mowa w art. 28a ust. 9 i art. 30 ust. 2a, oraz jednostki organizacyjne Policji właściwe do ich organizowania,
6) formy, organizację, sposób odbywania i dokumentowania doskonalenia zawodowego oraz sposób oceniania policjanta w trakcie jego trwania,
7) sposób sprawowania nadzoru nad realizacją szkoleń, o których mowa w art. 28a ust. 9, art. 30 ust. 2a i art. 34 ust. 8 pkt 1, oraz doskonalenia zawodowego,
8) wzory świadectwa ukończenia szkolenia zawodowego, świadectwa ukończenia szkolenia zawodowego z wyróżnieniem, świadectwa zdania egzaminu końcowego, świadectwa zdania egzaminu końcowego z wyróżnieniem, świadectwa ukończenia szkolenia dla policjantów w służbie kandydackiej, świadectwa ukończenia szkolenia dla policjantów w służbie kontraktowej oraz świadectwa ukończenia doskonalenia zawodowego centralnego
– mając na uwadze zapewnienie właściwego przygotowania policjantów do wykonywania zadań służbowych oraz konieczność zapewnienia właściwej realizacji oraz prawidłowego dokumentowania szkoleń, o których mowa w art. 28a ust. 9, art. 30 ust. 2a oraz art. 34 ust. 8 pkt 1, i doskonalenia zawodowego oraz przebiegu egzaminów końcowych.