sygn. III CZP 38/12 18 lipca 2012 Sąd Najwyższy

Uchwała SN z 18 lipca 2012, sygn. III CZP 38/12

Data orzeczenia 18 lipca 2012
Sąd Sąd Najwyższy
Wydział Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący SSN Jacek Gudowski
Tagi
#Sąd Najwyższy #Izba Cywilna #uchwała SN
Sygn. akt III CZP 38/12
UCHWAŁA
Dnia 18 lipca 2012 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)
SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)
SSN Krzysztof Pietrzykowski
w sprawie ze skargi wierzycielki A. S.-P.
przy uczestnictwie dłużnika A. P.
na czynność Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym polegającą na
umorzeniu z mocy prawa egzekucji z nieruchomości,
w sprawie […],
po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym
w dniu 18 lipca 2012 r.,
zagadnienia prawnego przedstawionego
przez Sąd Okręgowy
postanowieniem z dnia 13 marca 2012 r.,
"Czy możliwe jest umorzenie z mocy samego prawa egzekucji
z nieruchomości w postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym
alimentów w przypadku braku złożenia przez wierzyciela w przeciągu
roku wniosku o podjęcie zawieszonego postępowania co do
nieruchomości dłużnika?"
podjął uchwałę:
2
Artykuł 823 k.p.c. ma zastosowanie także do egzekucji
świadczeń alimentacyjnych prowadzonej z nieruchomości.
Uzasadnienie
3
Komornik sądowy przy Sądzie Rejonowym, postanowieniem z dnia 23
kwietnia 2009 r., na wniosek wierzycielki, zawiesił postępowanie egzekucyjne z
nieruchomości i ruchomości. Do dnia 9 listopada 2010 r., tj. do czasu
zawiadomienia przez Komornika wierzycielki o umorzeniu z mocy prawa egzekucji
z nieruchomości, na podstawie art. 823 k.p.c., wierzycielka nie dokonała żadnej
czynności niezbędnej do dalszego prowadzenia egzekucji z nieruchomości, nie
wniosła także o podjęcie zawieszonego postępowania w odniesieniu do egzekucji
z nieruchomości. Sąd Rejonowy, postanowieniem z dnia 2 września 2011 r.,
oddalił skargę wierzycielki wniesioną na czynność komornika.
Rozpoznając zażalenie wierzycielki, wniesione na powyższe postanowienie,
Sąd Okręgowy powziął poważne wątpliwości prawne, którym dał wyraz
w przedstawionym zagadnieniu prawnym.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Wątpliwości prawne Sądu odwoławczego dotyczą tego, czy przewidziane
w art. 1086 § 5 zd. drugie k.p.c. wyłączenie zastosowania art. 823 k.p.c.
w odniesieniu do egzekucji świadczeń alimentacyjnych ma zastosowanie także do
egzekucji tych świadczeń prowadzonej z nieruchomości.
Zgodnie z art. 823 k.p.c., postępowanie egzekucyjne umarza się z mocy
samego prawa, jeżeli wierzyciel w ciągu roku nie dokonał czynności potrzebnej do
dalszego prowadzenia postępowania lub nie zażądał podjęcia zawieszonego
postępowania. Termin powyższy biegnie od dnia dokonania ostatniej czynności
egzekucyjnej, a w razie zawieszenia postępowania – od ustania przyczyny
zawieszenia. Celem tego przepisu jest ochrona dłużnika przed zbędnym
ograniczaniem go w rozporządzaniu przedmiotem objętym egzekucją.
Postępowanie egzekucyjne, jako wkraczające w sferę majątkową dłużnika
i wyłączające bądź istotnie modyfikujące możliwości rozporządzania jego mieniem,
powinno być przeprowadzone w określonym czasie niezbędnym do zaspokojenia
interesu wierzyciela. Powołany przepis zmierza więc do zdyscyplinowania
wierzyciela do aktywnego udziału w postępowaniu egzekucyjnym, w którym
podjęcie określonych czynności egzekucyjnych wymaga jego inicjatywy bądź
4
współdziałania. Ich zaniechanie przez wierzyciela, w okresie przewidzianym w art.
823 k.p.c., uzasadnia wniosek, że wierzyciel nie jest zainteresowany
kontynuowaniem postępowania egzekucyjnego, czego konsekwencją jest
umorzenie z mocy prawa postępowania egzekucyjnego.
Z tej przyczyny, że w art. 823 k.p.c. mowa jest o wierzycielu, jak również ze
względu na wskazany wyżej cel tego przepisu, sankcjonującego bierność
wierzyciela, nie ma on zastosowania do postępowań egzekucyjnych wszczynanych
z urzędu lub na wniosek uprawnionego organu (por. art. 796 § 2 i 3 k.p.c.).
Wierzyciel nie powinien bowiem ponosić ujemnych skutków zaniechania podjęcia
właściwych czynności przez organy uprawnione do wszczęcia i prowadzenia
egzekucji z urzędu. Z tych samych względów art. 823 k.p.c. nie ma zastosowania
do egzekucji świadczeń alimentacyjnych wszczętych z urzędu (por. art. 1085
k.p.c.), w tym także egzekucji tych świadczeń prowadzonych z nieruchomości.
Wyłączenie zastosowania tego przepisu przewidziane w art. 1086 § 5 zd. drugie
k.p.c., odnosi się jedynie do egzekucji świadczeń alimentacyjnych wszczynanych
na wniosek wierzyciela.
Według art. 803 k.p.c., tytuł wykonawczy stanowi podstawę do prowadzenia
egzekucji o całe objęte nim roszczenie i ze wszystkich części majątku dłużnika,
chyba że z treści tytułu wynika co innego. We wniosku o wszczęcie egzekucji
należy wskazać świadczenie, które ma być spełnione oraz sposób egzekucji
(art. 797 § 1 k.p.c.). Poza egzekucją z ruchomości (por. art. 845 § 2 k.p.c.)
wierzyciel, żądając przeprowadzenia egzekucji innym sposobem, powinien uściślić
dane dotyczące prawa majątkowego, mającego być przedmiotem egzekucji.
Ewentualnie, jak stanowi art. 7971
k.p.c., wierzyciel może zlecić komornikowi
poszukiwanie za wynagrodzeniem majątku dłużnika. Jeżeli zajęty w egzekucji
majątek dłużnika nie rokuje zaspokojenia egzekwowanych należności lub jeżeli
wierzyciel wykaże, że na skutek prowadzonej egzekucji nie uzyskał w pełni
zaspokojenia swej należności, może on żądać zobowiązania dłużnika do złożenia
wykazu majątku (art. 913 § 1 k.p.c.) względnie żądanie takie może jeszcze zgłosić
przed wszczęciem egzekucji (art. 913 § 2 k.p.c.), jeżeli uprawdopodobni,
że nie uzyska zaspokojenia w pełni swej należności ze znanego mu majątku albo
5
z przypadających dłużnikowi bieżących świadczeń periodycznych za okres
sześciu miesięcy.
Częściowo odmienne zasady dotyczące wymagań wniosku o wszczęcie
egzekucji, zakresu prowadzonej przez komornika egzekucji oraz poszukiwania
majątku dłużnika umożliwiającego prowadzenie egzekucji zawarte są w przepisach
dotyczących egzekucji świadczeń alimentacyjnych (art. 1081 – 1088 k.p.c.).
Zgodnie z art. 1081 § 1 k.p.c., jeżeli egzekucja dotyczy alimentów lub renty mającej
charakter alimentów, wierzyciel, kierując wniosek o wszczęcie egzekucji, nie ma
obowiązku wskazywać sposobu egzekucji, ani majątku dłużnika, z którego ma być
prowadzona. W takim wypadku uważa się, że wniosek dotyczy wszystkich
dopuszczalnych sposobów egzekucji, z wyjątkiem egzekucji z nieruchomości.
Ponadto, według art. 1086 § 1 k.p.c., komornik obowiązany jest z urzędu
przeprowadzić dochodzenie w celu ustalenia zarobków i stanu majątkowego
dłużnika. Jeżeli środki te okażą się bezskuteczne, organy Policji przeprowadzą na
wniosek komornika czynności w celu ustalenia m.in. miejsca pracy dłużnika.
Jeżeli w wyniku dochodzenia, o którym mowa w § 1, nie zostaną ustalone dochody
dłużnika ani jego majątek, komornik składa wniosek do sądu o nakazanie
dłużnikowi wyjawienia majątku (art. 1086 § 3 k.p.c.).
Treść wskazanych wyżej przepisów uzasadnia wniosek, że w postępowaniu
egzekucyjnym świadczeń alimentacyjnych znacznie ograniczono działanie zasady
dyspozycyjności na rzecz działania komornika jako organu egzekucyjnego
z urzędu. W szczególności wierzyciel alimentacyjny nie musi określać we wniosku
o wszczęcie egzekucji sposobu jej przeprowadzenia, nie ma obowiązku
sprecyzowania praw majątkowych dłużnika, które mają być przedmiotem egzekucji,
natomiast komornik jest zobowiązany z urzędu do poszukiwania majątku dłużnika,
z którego można egzekwować świadczenia alimentacyjne. Zasada dyspozycyjności
została natomiast zachowana w odniesieniu do egzekucji tych świadczeń
prowadzonej z nieruchomości; jej wszczęcie może nastąpić tylko na wniosek
wierzyciela, również podjęcie innych czynności w tym postępowaniu, np. dokonanie
opisu i oszacowania (art. 942 k.p.c.), czy wyznaczenie licytacji (art. 983 k.p.c.),
wymaga wniosku wierzyciela. Ogólnie rzecz ujmując, wyłączenie zastosowania art.
823 k.p.c. jest uzasadnione w odniesieniu do postępowań egzekucyjnych,
6
w których wyłączono bądź znacznie ograniczono działanie zasady dyspozycyjności,
na rzecz możliwości działania organu egzekucyjnego z urzędu. Jednocześnie
przepis ten powinien mieć zastosowanie do tych postępowań egzekucyjnych,
których wszczęcie i prowadzenie jest uzależnione od czynności wierzyciela.
Powyższy argument uzasadnia interpretację zawężającą wyłączenia zastosowania
art. 823 k.p.c., przewidzianego w art. 1086 § 5 zd. drugie k.p.c., tylko do tych
sposobów egzekucji świadczeń alimentacyjnych, w których znacznie ograniczono
zasadę dyspozycyjności, z pominięciem egzekucji z nieruchomości. Wyłączenie
zastosowania art. 823 k.p.c. także w odniesieniu do egzekucji świadczeń
alimentacyjnych prowadzonej z nieruchomości nie harmonizowałoby z przepisami
uzależniającymi wszczęcie i przebieg postępowania o egzekucję świadczeń
alimentacyjnych z nieruchomości od woli i aktywności samego wierzyciela.
W art. 1086 § 1 i 3 k.p.c. uregulowano szczególne obowiązki komornika
polegające na podejmowaniu czynności zmierzających do odnalezienia
majątku dłużnika umożliwiającego egzekucję świadczeń alimentacyjnych.
Obowiązki te należy ściśle wiązać z wszystkimi dopuszczalnymi sposobami
egzekucji, według których komornik może prowadzić egzekucję świadczeń
alimentacyjnych, z wyłączeniem egzekucji z nieruchomości (art. 1081 § 1 k.p.c.).
Taki wniosek wynika stąd, że konieczność podjęcia tych czynności przez komornika
nie zachodzi w razie złożenia przez wierzyciela wniosku o wszczęcie egzekucji
świadczeń alimentacyjnych z nieruchomości, gdyż we wniosku tym należy wskazać
nieruchomość, z której ma być przeprowadzona egzekucja (art. 923 k.p.c.).
Obowiązku wskazania przez wierzyciela alimentacyjnego we wniosku o wszczęcie
egzekucji z nieruchomości konkretnej nieruchomości dłużnika nie wyłącza bowiem
żaden z przepisów szczególnych regulujących egzekucję świadczeń
alimentacyjnych. Innymi słowy, obowiązek podjęcia przez komornika czynności,
o których mowa w art. 1086 § 1 i 3 k.p.c., zachodzi wówczas, gdy wniosek
o wszczęcie egzekucji świadczeń alimentacyjnych obejmuje przeprowadzenie
egzekucji bez wskazania jej sposobu albo wskazuje inne sposoby jej
przeprowadzenia niż przez egzekucję z nieruchomości. Oczywiście, na skutek
przeprowadzenia przez komornika dochodzenia albo po złożeniu wykazu majątku
przez dłużnika może zostać ujawnione, że dłużnik posiada nieruchomości,
7
jednakże skierowanie do nich egzekucji będzie możliwe wówczas, gdy taki wniosek
złoży wierzyciel. Z tych względów uzasadniony jest wniosek, że przepis art. 1086
§ 5 zd. drugie k.p.c. jest funkcjonalnie powiązany z pozostałą częścią regulacji
zawartej w art. 1086 k.p.c., dotyczy więc egzekucji świadczeń alimentacyjnych
prowadzonej przez komornika wszelkimi sposobami i z każdego składnika majątku
dłużnika, który uda mu się ustalić, z wyłączeniem egzekucji z nieruchomości.
Za przyjęciem, że wyłączenie zastosowania art. 823 k.p.c. przewidziane w art.
1086 § 5 zd. drugie k.p.c. nie obejmuje egzekucji świadczeń alimentacyjnych
z nieruchomości przekonuje także systematyka przepisu zawartego w art. 1086 § 5
zd. drugie k.p.c. ulokowanego w jednostce redakcyjnej regulującej szczególne
obowiązki komornika związane z poszukiwaniem majątku dłużnika, z którego może
on prowadzić egzekucję. Gdyby przepis ten miał odnosić się do wszystkich
sposobów egzekucji, z pewnością zostałby zamieszczony w odrębnej jednostce
redakcyjnej.
Zajęte stanowisko znajduje dodatkowe uzasadnienie w treści art. 1086 § 5
zd. pierwsze k.p.c., według którego bezskuteczność egzekucji nie stanowi
podstawy do umorzenia postępowania. Wyłączenie umorzenia postępowania
z powodu bezskuteczności egzekucji, przewidziane w art. 1086 § 1 zd. pierwsze
k.p.c., podyktowane jest tym, że mimo jej bezskuteczności, komornik jest
zobowiązany do dalszego poszukiwania majątku dłużnika i prowadzenia z niego
egzekucji wszelkimi dostępnymi sposobami, o których mowa w art. 1081 § 1 k.p.c.,
z wyłączeniem egzekucji z nieruchomości. Potwierdza to, że w całości regulacja
zawarta w art. 1086 § 5 k.p.c. łączy się z tymi sposobami egzekucji świadczeń
alimentacyjnych, w których komornik jest zobowiązany do poszukiwania majątku
dłużnika i prowadzenia egzekucji wszystkimi sposobami, z wyłączeniem egzekucji
z nieruchomości.
Za powyższym stanowiskiem przemawia wreszcie wzgląd na szczególnie
dotkliwe skutki prawne, jakie dotykają dłużnika w razie wszczęcia egzekucji
z nieruchomości, tj. składnika majątku częstokroć służącemu do zaspokajania
podstawowych potrzeb życiowych dłużnika lub spełniającego inne istotne dla niego
funkcje gospodarcze. W znacznej też części przypadków wartość nieruchomości
dłużnika pozostaje w niewspółmiernej relacji do wartości egzekwowanego
8
świadczenia alimentacyjnego. Zgodnie natomiast z art. 799 § 1 k.p.c., spośród kilku
sposobów egzekucji wierzyciel powinien zastosować najmniej uciążliwy dla
dłużnika. Przepis ten jest również adresowany do wierzyciela alimentacyjnego
zamierzającego przeprowadzić egzekucję świadczeń alimentacyjnych
z nieruchomości. Wyłączenie zastosowania art. 823 k.p.c. także w odniesieniu do
egzekucji świadczeń alimentacyjnych prowadzonej przez wierzyciela
z nieruchomości prowadziłoby do zbyt daleko idącego ograniczenia dłużnika
w prawie do korzystania i rozporządzania nieruchomością w sytuacji, gdy według
innych, wskazanych wcześniej, przepisów z pozostałych składników majątku
dłużnika komornik jest zobowiązany do prowadzenia egzekucji mimo bierności
wierzyciela. Ponadto należy mieć także na uwadze, że przepisy dotyczące
egzekucji z nieruchomości (por. art. 1024 § 1 pkt 3 i art. 1025 § 1 pkt 2 w zw.
z art. 1036 § 1 pkt 1 k.p.c.) zawierają mechanizmy zapewniające zaspokojenie
należności wierzyciela alimentacyjnego nawet wówczas, gdy nie prowadził on
egzekucji z nieruchomości. Przepisy te w wystarczającym stopniu zapewniają
ochronę interesu wierzyciela alimentacyjnego w razie jego bierności po wszczęciu
postępowania egzekucyjnego z nieruchomości.
Z tych względów na podstawie art. 390 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. podjęto
uchwałę, jak na wstępie.