sygn. II CSK 16/12 22 listopada 2012 Sąd Najwyższy

Wyrok SN z 22 listopada 2012, sygn. II CSK 16/12

Data orzeczenia 22 listopada 2012
Sąd Sąd Najwyższy
Wydział Izba Cywilna, Wydział II
Przewodniczący SSN Antoni Górski
Tagi
#Sąd Najwyższy #Izba Cywilna #wyrok SN
Sygn. akt II CSK 16/12
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 22 listopada 2012 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Antoni Górski (przewodniczący)
SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)
SSN Maria Szulc
w sprawie z powództwa W. M.
przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej Lokatorsko - Własnościowej
"J." z siedzibą w P.
o zapłatę,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 22 listopada 2012 r.,
skargi kasacyjnej powódki
od wyroku Sądu Apelacyjnego
z dnia 1 września 2011 r.,
1. oddala skargę kasacyjną;
2. zasądza od powódki na rzecz pozwanej kwotę 3600
(trzy tysiące sześćset) zł tytułem zwrotu kosztów
postępowania kasacyjnego.
2
Uzasadnienie
Powódka - W. M. wnosiła o zasądzenie od pozwanej Spółdzielni
Mieszkaniowej Lokatorsko - Własnościowej „J.” w P. kwoty 3.039.310 zł
obejmującej zwrot wartości wygasłego własnościowego prawa lokalowego
w odniesieniu do dwóch lokali użytkowych, znajdujących się w budynku należącym
do pozwanej spółdzielni. W związku z pożarem w tym budynku prawo to wygasło
i powódka powinna otrzymać należność stanowiącą wartość rynkową tego prawa.
Powódka wywodziła roszczenie z art. 171
ust. 1, 2 i art. 4711
ustawy z dnia
15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych, Dz. U. z 2003 r., nr 119,
poz. 1116 ze zm., dalej - „u.s.m.”).
Sąd Okręgowy zasądził od pozwanej spółdzielni na rzecz pozwanej kwotę
2.630.630 zł z odsetkami, a w pozostałym zakresie oddalił powództwo, ustalając
następujący stan faktyczny.
Powódka nabyła w pozwanej Spółdzielni dwa własnościowe prawa do lokalu
użytkowego (w 2002 i 2005 r.). W październiku 2002 r. przyjęta została w poczet
członków Spółdzielni. W dniu 4 czerwca 2006 r. wybuchł pożar w pawilonie
handlowym, w którym znajdowały się dwa lokale użytkowe; w wyniku pożaru
zniszczeniu uległa większa część budynku, w tym też należące do powódki lokale.
W karnym postępowaniu przygotowawczym ustalono, że do pożaru doszło na
skutek działania sił przyrody, tj. wystąpienia siły wyższej. Przed wystąpieniem
z pozwem powódka bezskutecznie żądała od Spółdzielni ustanowienie odrębnej
własności lokalu, a także żądała odbudowy zniszczonego obiektu handlowego.
Sąd Okręgowy przyjął, że spółdzielcze własnościowe prawo do dwóch lokali
wygasło w dniu 4 czerwca 2006 r. w wyniku zniszczenia części budynku. Do chwili
pożaru obowiązywał przepis art. 171
u.s.m. określający obowiązki stron umowy
o ustanowienie omawianego prawa rzeczowego. Według Sądu Okręgowego,
roszczenie powódki znajduje swoje uzasadnienie w treści art. 1711
u.s.m., zgodnie
z którym w razie wygaśnięcia spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu,
spółdzielnia wypłaca uprawnionej wartość rynkową lokalu. Wartość tę biegły ocenił
na kwotę 2.630.630 zł i taka kwota została zasądzona na rzecz powódki. W ocenie
3
Sądu Okręgowego, przepis art. 1711
u.s.m. nie wyklucza skuteczności
wynikającego z niego roszczenia także w razie fizycznego zniszczenia budynku.
Sąd Apelacyjny uwzględnił częściowo apelację pozwanej spółdzielni
i zmniejszył zasądzoną od niej kwotę do sumy 378.232,07, a w pozostałym
zakresie oddalił powództwo i apelację (pkt I i II wyroku). W ocenie sądu drugiej
instancji, podstawą roszczenia powódki nie mógł być przepis art. 1711
u.s.m.,
ponieważ uzależnia on skuteczność tego roszczenia od fizycznego bytu lokalu
objętego spółdzielczym własnościowym prawem do lokalu. Natomiast właściwą
podstawą prawną żądania powódki mogły być przepisy o bezpodstawnym
wzbogaceniu (art. 405 k.c.), skoro pozwana Spółdzielnia otrzymała świadczenia
odszkodowawcze od ubezpieczyciela w związku z pożarem jej budynku. Po odjęciu
od kwoty uzyskanego odszkodowania wydatków na usunięcie skutków pożaru,
kwota 384.538,50 zł stanowi już bezpodstawne wzbogacenie w majątku pozwanej
kosztem m.in. majątku powódki i podlega zwrotowi na podstawie art. 405 k.c.
W związku z tym, że w spalonym budynku znajdował się jeszcze lokal należący do
innego członka spółdzielni (o pow. 14,3 m2
), a powódce przypadała powierzchnia
stanowiąca ok. 98,36% całej powierzchni wszystkich lokali, w takim też stosunku
powinna być rozdzielona wspomniana kwota bezpodstawnego wzbogacenia
między powódką i innego członka Spółdzielni. W konsekwencji Sąd Apelacyjny
zasądził od pozwanej kwotę 378.232,07 zł, tj. 98,36 % od sumy 384.538.50.
W skardze kasacyjnej powódki podnoszono zarzuty naruszenia prawa
materialnego tj. art. 1711
ust. 1 u.s.m. i w zw. z art. 12 ustawy z dnia 14 czerwca
2007 r. (Dz.U. nr 125, poz. 878), art. 1711
u.s.m. w zw. z art. 2 ust. 4 u.s.m., art. 5
u.s.m. w zw. z art. 4 u.s.m. i w zw. z art. 417 k.c., art. 1 ust. 3 u.s.m. w zw. z art.
355 § 1 i § 2 k.c. wyrok Sądu Apelacyjnego został zaskarżony w pkt I i III. Skarżąca
wnosiła o uchylenie tego wyroku w części zaskarżonej i orzeczenie co do istoty
sprawy, ewentualnie – o jego uchylenie i przekazanie spawy Sądowi drugiej
instancji do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Istotnie Sąd Apelacyjny tego wyraźnie nie zaznaczył, ale konsekwencje
prawne pożaru w pawilonie handlowym w zakresie ewentualnego roszczenia
4
przewidzianego w art. 1711
u.s.m. mogły być rozważane przy uwzględnieniu
brzmienia tego przepisu w dniu 4 czerwca 2006 r. (Dz.U. nr 2005, nr 122, poz.
1024). Zgodnie z tym przepisem, w wypadku wygaśnięcia spółdzielczego
własnościowego prawa do lokalu spółdzielnia obowiązana jest uiścić
uprawnionemu wartość rynkową tego prawa. Podnosząc naruszenie przez Sąd
Apelacyjny tego przepisu w różnych konfiguracjach z różnymi innymi przepisami
ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych (pkt 3 – 6 skargi), strona skarżąca stara
się bronić stanowiska, że dla prawnego powstania roszczenia wynikającego z art.
1711
zd. pierwsze u.s.m. (w brzmieniu poprzednim i obecnym) nie jest niezbędne
istnienie fizyczne lokalu użytkowego, będącego substratem ograniczonego prawa
rzeczowego w postaci własnościowego prawa do lokalu.
Stanowisko takie nie może być uzasadnione.
Wykładni takiej przeczy już sama treść art. 1711
u.s.m. i prawna konstrukcja
omawianego prawa rzeczowego. W przepisie tym wyraźnie chodzi o sytuację,
w której własnościowe prawo do lokalu spółdzielczego, przysługujące członkowi
spółdzielni mieszkaniowej, gaśnie jako prawo na rzeczy cudzej a spółdzielnia
(właściciel budynku obciążonego tym prawem) może po wygaśnięciu prawa
dysponować (rozporządzać) przedmiotem wygasłego prawa w formie dostępnej
każdemu właścicielowi. Dysponowanie (rozporządzenie) także może odnosić się
tylko do istniejącego przedmiotu (rzeczy, art. 45 k.c.), a byłemu uprawnionemu
służy odpowiedni ekwiwalent stanowiący „wartość rynkową tego prawa”. Ponadto w
art. 1711
ust. 3 u.s.m. wyraźnie wskazano na to, że warunkiem świadczenia ze
strony spółdzielni (wypłaty wartości spółdzielczego własnościowego prawa do
lokalu) jest „opróżnienie lokalu”, a więc lokalu istniejącego (art. 7 ust. 1 u.s.m.).
Oznacza to, że do czasu takiego opróżnienia spółdzielnia mieszkaniowa mogłaby
wstrzymać ze spełnieniem świadczenia (zarzut dylatoryjny).
Należy także stwierdzić, że w odpowiedzi na skargę kasacyjną trafnie
wskazywano na rozwiązania prawne poprzedzające obecną regulację art. 1711
u.s.m., które uzależniały powstanie obowiązku zwrotu wartości wygasłego
własnościowego prawa do lokalu od istnienia lokalu jako przedmiotu tego prawa
5
i efektywnego rozporządzenia nim na rzecz innych podmiotów (s. 8-9 odpowiedzi
na skargę).
Z przedstawionych względów należało oddalić skargę kasacyjną jako
nieuzasadnioną (art. 39815
k.p.c.) i orzec o kosztach postępowania kasacyjnego
(art. 98 k.p.c., art. 108 § 1 k.p.c.).