sygn. V CSK 130/12 6 lutego 2013 Sąd Najwyższy

Postanowienie SN z 6 lutego 2013, sygn. V CSK 130/12

Data orzeczenia 6 lutego 2013
Sąd Sąd Najwyższy
Wydział Izba Cywilna, Wydział V
Przewodniczący SSN Anna Owczarek
Tagi
#Sąd Najwyższy #Izba Cywilna #postanowienie SN
Sygn. akt V CSK 130/12
POSTANOWIENIE
Dnia 6 lutego 2013 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Anna Owczarek (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Bogumiła Ustjanicz
SSN Dariusz Zawistowski
w sprawie z wniosku F. G.
przy uczestnictwie J. H., H. G.-C. i J. G.
o wpis prawa własności,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 6 lutego 2013 r.,
skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego
z dnia 28 lipca 2011 r.,
uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi
Okręgowemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu
Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
2
Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 19 kwietnia 2011 r. oddalił wniosek F.
G. o wpis prawa własności w księdze wieczystej o nr […], zawarty w akcie
notarialnym z dnia 30 marca 2011 r. rep. A nr […], sporządzonym przez notariusza
M. P. z Kancelarii Notarialnej w M.
Księga wieczysta […] jest prowadzona dla nieruchomości rolnej, o
powierzchni 2.75.77 ha., stanowiącej działkę nr 1601/463, położonej w B. Jako
właściciele nieruchomości ujawnieni są, już nieżyjący, małżonkowie K. G. i R. G.
Następstwo prawne po nich wykazuje akt poświadczenia dziedziczenia z dnia 17
lutego 2011 r. Rep. A nr […] sporządzony w Kancelarii Notarialnej w M. Potwierdza
on, że K. G. zmarł 31 marca 1986 r., spadek po nim nabyli żona R. G. w 4/16
częściach, dzieci J. H., H. G. – C., J. G. i F. G. po 3/16 części, gospodarstwo rolne
wchodzące w skład spadku żona R. G., dzieci J. H. i F. G. po 1/3 części. R. G.
zmarła 17 października 2002r., spadek po niej nabyły dzieci J. H., H. G. – C., J. G. i
F. G. po 1/4 części. Notariusz złożył akty poświadczenia dziedziczenia w Sądzie
w dniu 21 lutego 2011 r. Spadkobiercy J. H., H. G. – C., J. G. i F. G. umową z dnia
30 marca 2011 r., sporządzoną w formie aktu notarialnego Rep. A nr […], dokonali
podziału majątku wspólnego K. G. i R. G. oraz działu spadku po nich, w zakresie
dotyczącym nieruchomości objętej wskazaną księgą wieczystą w ten sposób, że
nieruchomość nabył F. G.
Zdaniem Sądu Rejonowego dziedziczenie gospodarstwa rolnego podlegało
odrębnemu porządkowi prawnemu, a poświadczenie dziedziczenia po R. G. nie
zawiera stwierdzenia, kto, w jakich częściach i na jakiej podstawie dziedziczy
przysługujący jej udział w gospodarstwie rolnym, co stanowi przeszkodę w
ustaleniu materialnej skuteczności umowy z dnia 30 marca 2011 r. W ocenie tego
Sądu zastosowanie ma art. 1066 k.c., który w brzmieniu obowiązującym w dacie
otwarcia spadku po R. G. wymagał aby, stwierdzając nabycie spadku, wymienić
osobno spadkobierców dziedziczących gospodarstwo rolne oraz ich udziały. Sąd
przyjął brak możliwości ustalenia, czy umowa z dnia 30 marca 2011 r. została
zawarta pomiędzy wszystkimi uprawnionymi, a w konsekwencji, czy przeniosła
własność nieruchomości na wnioskodawcę, co należy ocenić jako przeszkodę bądź
brak podstaw dokonania wpisu w księdze wieczystej.
3
Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 28 lipca 2011 r. oddalił apelację
wnioskodawcy. Podzielając stanowisko Sądu pierwszej instancji wskazał, że sąd w
postępowaniu wieczystoksięgowym bada ważność czynności prawnej mającej
stanowić podstawę wpisu, a wnioskodawca nie udokumentował należycie
przysługującego mu prawa własności, bowiem akt poświadczenia dziedziczenia
spadku po R. G., zmarłej w dniu 17 października 2002r., nie zawierał
rozstrzygnięcia w przedmiocie spadkobrania jej udziału w gospodarstwie rolnym.
Art. 1066 k.c., w brzmieniu obowiązującym w dacie otwarcia spadku po R. G.,
nakazywał w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku, w skład którego
wchodzi gospodarstwo rolne dziedziczone z ustawy, wskazać spadkobierców
dziedziczących spadek na zasadach ogólnych, a spadkobierców dziedziczących
gospodarstwo rolne osobno. Powyższy przepis został uchylony przez art. 2 pkt 3
ustawy z dnia 24 sierpnia 2007r. o zmianie ustawy - Prawo o notariacie oraz
niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 181, poz. 1287) i utracił z dniem 2 października
2008r. moc obowiązującą. Jednocześnie art. 3 pkt 8 cyt. ustawy zmienił treść art.
670 k.p.c. co oznacza, iż dopiero wydane po tej dacie stwierdzenia nabycia
spadku nie muszą zawierać odrębnego postanowienia dotyczącego dziedziczenia
gospodarstwa rolnego. Sąd odwoławczy przyznał, że w doktrynie prawniczej
prezentowany jest odmienny pogląd, jednak - jak stwierdził - naczelna zasada
prawa spadkowego określająca, że prawem właściwym dla spraw spadkowych są
przepisy obowiązujące w chwili śmierci spadkodawcy (art. LI p.w.k.c.), nie pozwala
go podzielić. Z tej przyczyny, jego zdaniem, dla oceny czy w skład spadku wchodzi
gospodarstwo rolne, decydująca jest chwila otwarcia spadku oraz przepisy
obowiązujące w tym momencie.
Skargę kasacyjną od postanowienia Sądu Okręgowego złożył
wnioskodawca, opierając ją na obu podstawach z art. 398 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13
§ 2 k.p.c.. W ramach naruszenia przepisów prawa materialnego skarżący wskazał
na obrazę art. 95o ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie (Dz. U. Nr
22, poz. 91 z późn. zm.) poprzez niezastosowanie, art. 1066 k.c. w brzmieniu
sprzed 2 października 2008 r. poprzez błędną wykładnię wskutek uznania, że do
spadków otwartych między dniem 13 lutego 2001 r. i 2 października 2008 r. należy
odrębnie określać krąg spadkobierców dziedziczących gospodarstwo rolne, a
4
stwierdzenie nabycia spadku, w skład którego wchodzi gospodarstwo rolne,
powinno wymieniać osobno spadkobierców dziedziczących z ustawy gospodarstwo
rolne. W ramach podstawy naruszenia przepisów postępowania, mających istotny
wpływ na wynik sprawy, skarżący wskazał na uchybienie art. 6269
k.p.c., poprzez
uznanie, że złożone dokumenty w postaci umowy działu spadku i aktów
poświadczenia dziedziczenia po zmarłych R. G. i K. G. nie stanowią podstawy
dokonania wpisu prawa własności na rzecz wnioskodawcy.
Sąd Najwyższy zważył:
Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 31 stycznia 2001 r., P 4/99 (Dz. U.
2001, Nr 11, poz. 91, OTK 2001, nr 1, poz. 5), po rozpoznaniu pytań prawnych
sądów powszechnych oraz wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich, dotyczących
zgodności przepisów kodeksu cywilnego w zakresie szczególnych zasad
dziedziczenia gospodarstwa rolnego z Konstytucją RP, stwierdził m.in., że art. 1059
k.c. oraz art. 1060 k.c. w brzmieniu nadanym przez ustawę z dnia 28 lipca 1990 r. o
zmianie ustawy -- Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 55, poz. 321) są niezgodne z art. 64
ust. 1 i 2 w zw. z art. 21 ust. 1 i art. 31 ust. 3 Konstytucji RP w zakresie, w którym
odnoszą się do spadków otwartych od dnia ogłoszenia tego wyroku w Dzienniku
Ustaw. Publikacja wyroku Trybunału nastąpiła w dniu 14 lutego 2001r. (Dz. U.
2001, Nr 11, poz. 91). Istotą skutków wskazanego stwierdzenia niekonstytucyjności
przepisów przez Trybunał Konstytucyjny jest poddanie ogólnym regułom
dziedziczenia spadków, w skład których wchodziło gospodarstwo rolne, otwartych
od wskazanego dnia. Trybunał Konstytucyjny w tym samym wyroku stwierdził,
że równolegle poddany kontroli art. 1066 k.c. jest zgodny z art. 64 ust. 1 i 2 w zw.
z art. 21 ust. 1 i art. 31 ust. 3 Konstytucji RP oraz nie jest niezgodny z art. 32 ust. 1
i 2 Konstytucji RP, powołanymi w pytaniach sądów i we wniosku Rzecznika Praw
Obywatelskich jako wzorce konstytucyjne. Trybunał podkreślił w uzasadnieniu
cytowanego orzeczenia, że przepis art. 1066 k.c. nie ma samoistnego znaczenia
materialno-prawnego, gdyż jest jedynie proceduralną konsekwencją szczególnego
reżimu dziedziczenia gospodarstw rolnych. Przepis ten jest adresowany do sądów,
do których kompetencji należy dokonywanie stwierdzenia nabycia spadku. Nakaz
oddzielnego wymieniania w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku osób
dziedziczących gospodarstwo rolne został oceniony jako niepotrzebny, ale - co do
5
zasady - zgodny z Konstytucją RP. Trybunał zauważył jednocześnie, że ocena
celowości zamieszczania w kodeksie, bezprzedmiotowej obecnie normy, wykracza
poza zakres jego kognicji w przedmiotowym postępowaniu.
Zmiana stanu prawnego, będąca następstwem derogacji norm prawa
materialnego regulujących porządek dziedziczenia gospodarstw rolnych, wywołała
wątpliwości w orzecznictwie sądowym i doktrynie prawniczej w odniesieniu
do konstytucyjności stosowania uchylonych przepisów w okresie do ogłoszenia
wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Okazjonalnie poruszana wówczas kwestia
- wobec uchylenia wskazanych norm prawa materialnego i dalszego formalnego
obowiązywania normy prawa procesowego, jakim był art. 1066 k.c. - dotyczyła
jedynie celowości dalszego sporządzania przez sądy postanowień o stwierdzeniu
nabycia spadków otwartych od dnia 14 lutego 200Ir. składających się z dwóch
części, pokrywających się co do wskazania spadkobierców, wobec tego, że
przestał obowiązywać dotychczasowy podział na dwie schedy spadkowe. Wymóg
ten jednak nadal dotyczył postanowień o stwierdzeniu nabycia spadków otwartych
przed wskazaną datą, gdyż wydawane były w oparciu o inny reżim prawny.
Chybione jest odwołanie się przez Sąd Okręgowy do art. LI p.w.k.c. dla
uzasadnienia stanowiska o konieczności przedstawienia takiego dwuczęściowego
postanowienia jako dowodu praw wynikających z dziedziczenia. Przepis powyższy
statuuje zasadę prawa międzyczasowego w sprawach spadkowych, w myśl której
stosuje się do nich prawo obowiązujące w chwili śmierci spadkodawcy, o ile
przepisy szczególne nie stanowią inaczej. Sąd przeoczył, że reguła powyższa
dotyczy przepisów prawa materialnego, a art. 1066 k.c., mimo usytuowania poza
kodeksem postępowania cywilnego, miał niewątpliwie charakter procesowy, gdyż
nie regulował porządku dziedziczenia tylko szczególne wymogi formułowania
orzeczeń w sprawach o stwierdzenie nabycia spadku, w skład którego wchodziło
gospodarstwo rolne. Tego rodzaju norma prawna ma znaczenie instrumentalne,
gdyż wskazuje sposób i środki realizacji norm substancjalnych określających
zasady spadkobrania. W prawie procesowym co do prawa intertemporalnego
obowiązuje reguła odwrotna, tj. bezzwłocznego działania ustawy nowej, przyjęta za
art. XV § 1 p.w. k.p.c. (z niewielkimi wyjątkami określonymi w art. XVI-XIX).
Judykatura i doktryna prawnicza uznają bowiem że, ze względu na brak ogólnych
6
uregulowań dotyczących wszystkich aktów prawnych regulujących postępowanie
cywilne, norma powyższa statuuje zasadę prawa międzyczasowego w dziedzinie
prawa procesowego, która powinna być stosowana także w odniesieniu do
późniejszych ustaw dotyczących prawa procesowego, chyba że przepis
szczególny stanowi inaczej (por. uchwała SN z 8 kwietnia 1986 r. III CZP 13/86
OSN 1987/2-3/31, uchwała (7) SN z 17 stycznia 2001 r., III CZP 49/00, OSNC
2001, nr 4, poz. 53).
Niezależnie jednak od okresowych kontrowersji, wynikających
z pozostawienia w systemie prawa po dniu 13 lutego 200lr. przepisu art. 1066 k.c.
bez ograniczeń - mimo derogowania norm prawa materialnego, których wykonaniu
służył - ostatecznie został on usunięty z porządku prawnego z dniem
2 października 2008r. na podstawie art. 2 pkt 3 ustawy z dnia 24 sierpnia 2007 r.
o zmianie ustawy - Prawo o notariacie oraz niektórych innych ustaw (Dz. U.
Nr 181, poz. 1287). Ten akt prawny w sposób jednoznaczny został oparty
na zasadzie bezzwłocznego działania ustawy nowej, z wyjątkami odnoszącymi się
do spadków otwartych przed dniem 1 lipca 1984r. (art. 6 ust. 1) i (w ograniczonym
zakresie) przed dniem 14 lutego 200lr. (art. 6 ust. 2). Konsekwentnie, skoro spadek
po R. G. został otwarty z dniem 17 października 2002 r., a akt poświadczenia
dziedziczenia sporządzono dnia 17 lutego 2011 r. brak podstaw do przyjęcia że,
dla wykazania następstwa prawnego po niej w zakresie tytułu własności
gospodarstwa rolnego, niezbędne jest obecnie przedstawienie samodzielnego,
wprost odnoszącego się do tej schedy spadkowej postanowienia o stwierdzeniu
nabycia spadku lub poświadczenia dziedziczenia. Z tych przyczyn trafny jest zarzut
naruszenia przez Sąd Okręgowy prawa procesowego, tj. art. 6269
k.p.c., mającego
istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, jako stanowiącego podstawę
odmowy dokonania wpisu w księdze wieczystej w oparciu o przedstawiony akt
poświadczenia dziedziczenia. Nieprawidłowe zastosowanie tej normy skutkuje
wydaniem orzeczenia kasatoryjnego przez Sąd Najwyższy (art. 39815
§ 1 k.p.c. w
zw. z art. 13 § 2 k.p.c.) bez potrzeby odnoszenia się do dalszych zarzutów skargi.
O kosztach postępowania kasacyjnego postanowiono zgodnie z art. 108 § 2
k.p.c. w zw. z art. 39821
k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c..
7