Postanowienie SN z 27 marca 2013, sygn. I CSK 402/12
Data orzeczenia
27 marca 2013
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział I
Przewodniczący
SSN Barbara Myszka
Tagi
Podstawa prawna
POSTANOWIENIE
Dnia 27 marca 2013 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Barbara Myszka (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Dariusz Zawistowski
SSN Agnieszka Piotrowska
w sprawie z powództwa T. S.
przeciwko Polskiemu Klubowi Wyścigów Konnych w W.
o nakazanie,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 27 marca 2013 r.,
skargi kasacyjnej powoda
od postanowienia Sądu Apelacyjnego w […]
z dnia 9 lutego 2012 r.,
oddala skargę kasacyjną.
2
Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 23 marca 2011 r. Sąd Okręgowy w W. odrzucił
pozew T. S., skierowany przeciwko Polskiemu Klubowi Wyścigów Konnych, o
nakazanie wpisania w księdze stadnej prowadzonej dla koni arabskich, że powód
jest hodowcą klaczy M. oraz ogiera M.-D.
Sąd Okręgowy uznał, że zachodzi niedopuszczalność drogi sądowej,
ponieważ sprawa o nakazanie wpisu do księgi stadnej nie jest sprawą cywilną
w rozumieniu art. 1 k.p.c. Kwestie związane z prowadzeniem ksiąg hodowlanych
i rejestrów reguluje obecnie ustawa z dnia 29 czerwca 2007 r. o organizacji hodowli
i rozrodzie zwierząt gospodarskich (Dz.U. Nr 133, poz. 921 ze zm. - dalej:
„u.o.h.r.z.g. - 2007”). Art. 17 poprzednio obowiązującej ustawy z dnia 20 sierpnia
1997 r. o organizacji hodowli i rozrodzie zwierząt gospodarskich (Dz.U. Nr 207, poz.
1762 ze zm. - dalej: „u.o.h.r.z.g.-1997”) stanowił, że związek hodowców lub inny
podmiot prowadzący księgę, w drodze decyzji, dokonuje wpisu do księgi na
wniosek hodowcy, po sprawdzeniu dokumentacji hodowlanej i stwierdzeniu,
że zostały spełnione warunki, o których mowa w art. 12 (art. 17 ust. 1).
Związek hodowców lub inny podmiot prowadzący księgę, w drodze decyzji,
odmawia wpisu lub dokonuje skreślenia dokonanego wpisu do księgi, jeżeli
nie zostały spełnione warunki wymagane przy wpisie (art. 17 ust. 2). Od decyzji,
o których mowa w ust. 1 i 2 przysługuje odwołanie do Ministra Rolnictwa
i Gospodarki Żywnościowej (art. 17 ust. 3). Aktualnie obowiązująca ustawa nie
zawiera wprawdzie przepisu stanowiącego o dokonywaniu wpisu w drodze decyzji,
lecz nie oznacza to, że intencją ustawodawcy było wyłączenie tego rodzaju spraw
z obszaru prawa administracyjnego. Intencja taka nie wynika z uzasadnienia
projektu ustawy z dnia 29 czerwca 2007 r., a trudno przyjąć, by tak istotna zmiana
dotychczasowej regulacji nie znalazła w nim stosownego odzwierciedlenia.
Trzeba zatem przyjąć, że sprawa o nakazanie wpisu do księgi stadnej ma nadal
charakter sprawy administracyjnej.
Zażalenie na to postanowienie zostało przez Sąd Apelacyjny oddalone
postanowieniem z dnia 9 lutego 2012 r.
3
Sąd Apelacyjny ustalił, że pozwany Polski Klub Wyścigów Konnych - na
podstawie zezwolenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 9 lutego 2002 r. -
prowadzi Polską Księgę Stadną Koni Arabskich Czystej Krwi. Poprzednio
podmiotem prowadzącym księgę były Państwowe Tory Wyścigów Konnych
w Polsce. Klacz M. i ogier M.-D., urodzone w 1999 r., od początku figurują w tej
księdze. W rubryce „hodowla” wpisano A. B. P., a w rubryce „własność”
początkowo powoda, a następnie w odniesieniu do klaczy – jej aktualnego
właściciela. Wpisów tych dokonano w trybie postępowania administracyjnego.
Sposób prowadzenia księgi i zasady wpisu koni do Polskiej Księgi Stadnej
Koni Arabskich Czystej Krwi określa regulamin przedstawiany ministrowi
właściwemu do spraw rolnictwa z wnioskiem o wyrażenie zgody na prowadzenie
księgi. Do dnia 11 kwietnia 1999 r. obowiązywało rozporządzenie Ministra
Rolnictwa z dnia 3 stycznia 1959 r. w sprawie prowadzenia krajowych ksiąg koni
zarodowych pełnej krwi angielskiej, czystej krwi arabskiej i czystej krwi
angloarabskiej (Dz.U. Nr 5, poz. 33 ze zm.). Zgodnie z § 9 tego rozporządzenia,
w zgłoszeniu konia w celu wpisania go do księgi należało wyszczególnić: nazwę
konia, jego płeć, maść i odmiany, dzień, miesiąc i rok urodzenia, nazwy
i pochodzenie rodziców oraz podać hodowcę i właściciela konia, jego adres oraz
miejscowość, w której koń się znajduje. Za hodowcę konia uważana była przy tym
osoba fizyczna lub prawna, która była właścicielem klaczy matki tego konia w chwili
jego urodzenia. Na tych samych zasadach księga prowadzona była pod rządem
rozporządzenia Ministra i Gospodarki Żywnościowej z dnia 20 kwietnia 1999 r.
w sprawie szczegółowych zasad prowadzenia ksiąg i rejestrów zwierząt
hodowlanych oraz wymagań, jakie powinien spełnić program hodowlany (Dz.U. Nr
45, poz. 450), a następnie pod rządem rozporządzenia Ministra Rolnictwa
i Rozwoju Wsi z dnia 29 sierpnia 2002 r. w sprawie ksiąg i rejestrów zwierząt
hodowlanych oraz programu hodowlanego (Dz.U. Nr 150, poz. 1244), które
obowiązywało do dnia 8 sierpnia 2007 r.
Stosownie do art. 51 ust. 3 aktualnie obowiązującej ustawy z dnia
29 czerwca 2007 r., związek hodowców lub inny podmiot, który został upoważniony
do prowadzenia określonej księgi lub rejestru na podstawie art. 14 ust. 2 i art. 20
ust. 1 u.o.h.r.z.g.-1997, zachowuje prawo do jej prowadzenia. Z kolei zgodnie z art.
4
52 u.o.h.r.z.g.- 2007, wpisy zwierząt do ksiąg zwierząt hodowlanych lub rejestrów
zwierząt hodowlanych prowadzonych na podstawie dotychczasowych przepisów
uważa się za wpisy dokonane zgodnie z przepisami niniejszej ustawy.
W odniesieniu do nowych wpisów do ksiąg hodowlanych ustawa z dnia 29 czerwca
2007 r. nie reguluje ani formy wpisów, ani postępowania odwoławczego, niemniej
w dalszym ciągu przewiduje dla ministra właściwego do spraw rolnictwa liczne
kompetencje, w tym także podlegające realizacji w drodze decyzji administracyjnej
(art. 17 ust. 1, 2, 4, 5 i 7, art. 19 ust. 2 i art. 27).
Zgodnie z art. 14 ust. 1 u.o.h.r.z.g.- 2007, księgi koniowatych są prowadzone
na podstawie przepisów Unii Europejskiej dotyczących prowadzenia ksiąg
hodowlanych. Przepisy te - w tym dyrektywa Rady z dnia 25 marca 1991 r.
ustanawiająca wymogi zootechniczne i rodowodowe przy wprowadzaniu do obrotu
zwierząt czystorasowych oraz zmieniająca dyrektywy 77/504/EWG
oraz 90/425/EWG (Dz.U.UE.L.1991.85.37), dyrektywa Rady z dnia 26 czerwca
1990 r. w sprawie zootechnicznych i genealogicznych warunków handlu
wewnątrzwspólnotowego koniowatymi (Dz.U.UE.L.1990.224.55), decyzja Komisji
z dnia 10 stycznia 1996 r. ustanawiająca kryteria wpisu i rejestracji zwierząt
z rodziny koniowatych w księgach stadnych do celów hodowlanych
(Dz.U.UE.L.1996.1.39), decyzja Komisji z dnia 11 czerwca 1992 r. ustanawiająca
kryteria zatwierdzania lub uznawania organizacji lub stowarzyszeń, które prowadzą
lub zakładają księgi stadne dla zwierząt z rodziny koniowatych
(Dz.U.UE.L.1992.192.63) - wprowadzają szereg ujednoliconych wymogów, które
powinny być spełnione przez Państwa Członkowskie. Wynika z nich, m.in.
obowiązek określenia kryteriów uznawania lub zatwierdzania organizacji lub
związków, które prowadzą lub zakładają księgi stadne oraz kryteriów wpisu
i rejestracji w tych księgach. Organizacja prowadząca księgi stadne musi przy
tym posiadać osobowość prawną, zgodnie z ustawodawstwem Państwa
Członkowskiego.
Osoby ubiegające się o dokonanie wpisu w księgach hodowlanych działają
w ramach prawnego nakazu rejestracji. Nie zachodzi nimi a podmiotem
upoważnionym przez organ administracji do prowadzenia księgi hodowlanej relacja
równorzędności charakterystyczna dla stosunków cywilnoprawnych. Prowadzenie
5
ksiąg hodowlanych trzeba więc uznać za czynność z zakresu prawa publicznego.
Samo zaniechanie wprowadzenia w aktualnie obowiązującej ustawie z dnia
29 czerwca 2007 r. przepisu stanowiącego wprost o dokonywaniu wpisu do księgi
lub o jego odmowie w drodze decyzji oraz o postępowaniu odwoławczym
nie oznacza jednak, że wolą ustawodawcy była rezygnacja z dotychczasowego
trybu postępowania administracyjnego.
Podmiot prowadzący księgi hodowlane można uznać za inny organ
państwowy, powołany z mocy prawa lub na podstawie porozumień do załatwiania
spraw indywidualnych rozstrzyganych w drodze decyzji administracyjnych, o którym
mowa w art. 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania
administracyjnego (jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 267 - dalej: „k.p.a.”).
W skardze kasacyjnej od postanowienia Sądu Apelacyjnego powód,
powołując się na podstawę z art. 3983
§ 1 pkt 2 k.p.c., wniósł o jego uchylenie
i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Wskazał na naruszenie art. 199
§ 1 pkt 1 w związku z art. 1 i art. 2 § 1 k.p.c. przez przyjęcie, że w sprawie o wpis
do księgi hodowlanej droga sądowa jest niedopuszczalna.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 k.p.c., kodeks postępowania cywilnego normuje
postępowanie sądowe w sprawach ze stosunków z zakresu prawa cywilnego,
rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa pracy, jak również w sprawach z zakresu
ubezpieczeń społecznych oraz w innych sprawach, do których przepisy tego
kodeksu stosuje się z mocy ustaw szczególnych (sprawy cywilne). Z kolei zgodnie
z art. 2 § 1 k.p.c., do rozpoznawania spraw cywilnych powołane są sądy
powszechne, o ile sprawy te nie należą do właściwości sądów szczególnych, oraz
Sąd Najwyższy.
Definiując pojęcie sprawy cywilnej ustawodawca w art. 1 k.p.c. nawiązał do
dwóch kryteriów – materialnoprawnego i formalnego, w związku z czym rozróżnia
się sprawy cywilne w znaczeniu materialnym i formalnym. Sprawami cywilnymi
w znaczeniu materialnym są sprawy wynikające ze stosunków z zakresu prawa
cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz z prawa pracy, natomiast w znaczeniu
formalnym - sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych oraz inne sprawy, które
6
z mocy przepisów szczególnych są rozpoznawane według przepisów kodeksu
postępowania cywilnego. Przez sprawy cywilne w znaczeniu materialnym rozumie
się sprawy, w których ochrona prawna sprowadza się do wywołania skutku
w zakresie stosunków cywilnoprawnych, tj. stosunków osobistych, rodzinnych lub
majątkowych, których podmioty - w razie sporu - występują jako równorzędni
partnerzy. Przez sprawy cywilne znaczeniu formalnym rozumie się natomiast inne
sprawy, które nie są ze swej istoty sprawami cywilnymi, a jedynie uznawane są za
sprawy cywilne, dlatego że z woli ustawodawcy są rozpoznawane według
przepisów kodeksu postępowania cywilnego.
Przystępując do oceny charakteru sprawy o nakazanie pozwanemu
dokonania wpisu w księdze hodowlanej trzeba przypomnieć, że w obowiązującym
systemie prawa występują różne rodzaje rejestrów oraz że prowadzenie niektórych
z nich ustawodawca powierzył sądom. Przykładem jest tu przede wszystkim
Krajowy Rejestr Sądowy, składający się z rejestru przedsiębiorców, rejestru
stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz
publicznych zakładów opieki zdrowotnej, i rejestru dłużników niewypłacalnych,
którego prowadzenie, zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym
Rejestrze Sądowym (jedn. tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 168, poz. 1186 ze zm.), należy
do sądów rejonowych. Na podstawie art. 36 ustawy z dnia 6 grudnia 1996 r.
o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (jedn. tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 67,
poz. 569 ze zm.) do sądów rejonowych należy też prowadzenie rejestru zastawów.
Zgodnie z art. 20 ustawy z dnia 6 stycznia 1984 r. - Prawo prasowe (Dz.U. Nr 5,
poz. 24 ze zm.) sądy okręgowe prowadzą rejestr dzienników i czasopism. Sądowi
Okręgowemu w Warszawie powierzono ponadto prowadzenie rejestru partii
politycznych (art. 11 ustawy z dnia 27 czerwca 1997 r. o partiach politycznych,
jedn. tekst: Dz.U. z 2011 r. Nr 155, poz. 924), rejestru funduszy inwestycyjnych
(art. 16 ustawy z dnia 27 maja 2004 r. o funduszach inwestycyjnych, Dz.U. Nr 146,
poz. 1546 ze zm.) i rejestru funduszy emerytalnych (art. 21 ustawy z dnia
28 sierpnia 1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych, jedn.
tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 34, poz. 189 ze zm.).
Z kolei inne rodzaje rejestrów prowadzone są w trybie administracyjnym,
czego przykładem może być rejestr kościołów i innych związków wyznaniowych
7
(art. 30 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania,
jedn. tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 231, poz. 1965 ze zm.), rejestr instytucji kultury
(art. 13 ustawy z dnia 2 maja 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności
kulturalnej, jedn. tekst: Dz.U. z 2012 r., poz. 406) oraz rejestr podmiotów
wykonujących działalność leczniczą (art. 106 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r.
o działalności leczniczej, jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 217).
Zgodnie z art. 694 1
k.p.c., do postępowania w sprawach o wpis w Krajowym
Rejestrze Sądowym mają zastosowanie przepisy działu VI tytułu II księgi drugiej,
części pierwszej kodeksu postępowania cywilnego, o postępowaniu rejestrowym.
Przepisy te stosuje się odpowiednio do innych postępowań rejestrowych
prowadzonych przez sądy, jeżeli przepisy szczególne nie stanowią inaczej.
Nawiązując do zawartej w art. 1 k.p.c. definicji pojęcia sprawy cywilnej,
trzeba stwierdzić, że sprawy rejestrowe, których prowadzenie powierzono sądom
są sprawami cywilnymi w znaczeniu formalnym. Nie są one ze swej istoty
sprawami cywilnymi, a jedynie uznawane są za sprawy cywilne z tej przyczyny,
że z woli ustawodawcy podlegają rozpoznaniu według przepisów kodeksu
postępowania cywilnego.
Żaden przepis ustawy z dnia 29 czerwca 2007 r. o organizacji hodowli
i rozrodzie zwierząt gospodarskich nie przewiduje prowadzenia przez sądy ksiąg
hodowlanych ani rozpatrywania spraw o dokonywanie wpisów w tych księgach
według przepisów kodeksu postępowania cywilnego. Wręcz przeciwnie, zgodnie
z art. 2 pkt 13 tej ustawy, użyte w niej określenie księga hodowlana oznacza
książkę kartotekę lub informatyczny nośnik danych, do których są wpisywane,
a w przypadku koniowatych, w których są również rejestrowane, zwierzęta
hodowlane oraz informacje o ich hodowcach, właścicielach, pochodzeniu oraz
wynikach oceny użytkowej lub hodowlanej, prowadzone przez: a) związek
hodowców lub inny podmiot, które zostały uznane przez ministra właściwego
do spraw rolnictwa, lub b) związek hodowców lub inny podmiot, które uzyskały
zgodę właściwego ministra do spraw rolnictwa. Trzeba podkreślić, że powołana
ustawa, zgodnie z jej art. 1, reguluje m.in. sprawy z zakresu prowadzenia ksiąg
hodowlanych i rejestrów. Z kolei art. 3 tej ustawy stanowi, że jeżeli przepisy
8
prawodawstwa zootechnicznego Unii Europejskiej przyznają kompetencje lub
nakładają obowiązek wykonania określonych zadań lub czynności przez państwo
członkowskie Unii Europejskiej, właściwą władzę albo właściwy organ, albo
określają uprawnienia państwa członkowskiego Unii Europejskiej, właściwej władzy
albo właściwego organu, to te kompetencje i uprawnienia na terytorium
Rzeczypospolitej Polskiej przysługują ministrowi właściwemu do spraw rolnictwa,
który realizuje także zadania i czynności określone w tym prawodawstwie.
Z dalszych przepisów ustawy wynika, że właściwemu ministrowi do spraw rolnictwa
przysługują m.in. kompetencje do uznania związku hodowców lub innego podmiotu
za spełniający wymagania do prowadzenia ksiąg hodowlanych (art. 17 ust. 1 i 2),
do cofnięcia uznania, o którym mowa (art. 17 ust. 5), do uzyskiwania corocznych
sprawozdań od podmiotów prowadzących księgi hodowlane (art. 17 ust. 4), do
sporządzania wykazów podmiotów prowadzących księgi (art. 17 ust. 7) oraz do
wyrażenia zgody na zakończenie prowadzenia księgi hodowlanej (art. 19 ust. 2).
Skoro żaden przepis ustawy regulującej sprawy z zakresu prowadzenia
ksiąg i rejestrów zwierząt hodowlanych nie powierza prowadzenia ksiąg
hodowlanych sądom ani nie przewiduje rozpatrywania spraw z zakresu
tego rejestru według przepisów kodeksu postępowania cywilnego, to sprawa
o wpis w księdze hodowlanej nie może być uznana za sprawę cywilną w znaczeniu
formalnym.
Zgodnie z regułą przyjętą przez ustawodawcę, dokonywanie wpisów we
wszelkiego rodzaju rejestrach należy do organu, któremu powierzono prowadzenie
danego rejestru. Dyrektywy wykładni systemowej i historycznej przemawiają więc
za przyjęciem, że sprawa niniejsza, będąca sprawą o wpis w księdze hodowlanej
podlega rozpoznaniu w trybie administracyjnym. Jak wynika z art. 3 ust. 2 ustawy
z dnia 18 stycznia 2001 r. o wyścigach konnych (Dz.U. Nr 11, poz. 88 ze zm.),
prowadzący Polską Księgę Stadną Koni Arabskich Czystej Krwi, pozwany Polski
Klub Wyścigów Konnych jest państwową osobą prawną. Zachodzą zatem
podstawy, by przyjąć, że jest on innym niż organ administracji publicznej organem
państwowym w rozumieniu art. 1 pkt 2 k.p.a., stanowiącym wyodrębnioną
kompetencyjnie i organizacyjnie część aparatu państwowego powołaną do
wykonywania oznaczonych przez prawo zadań państwowych, a tym
9
samym do załatwiania indywidualnych spraw rozstrzyganych w drodze decyzji
administracyjnych. Sprawa niniejsza jest zatem sprawą administracyjną.
Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814
k.p.c. orzekł, jak
w sentencji.
jw