Wyrok z 19 sierpnia 2015, sygn. III AUa 1279/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 sierpnia 2015 r.

Sąd Apelacyjny w Poznaniu III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w składzie:

Przewodniczący: SSA Wiesława Stachowiak /spr./

Sędziowie: SSA Iwona Niewiadowska-Patzer

del. SSO Katarzyna Schönhof-Wilkans

Protokolant: insp.ds.biurowości Beata Tonak

po rozpoznaniu w dniu 19 sierpnia 2015 r. w Poznaniu

sprawy W. R.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Z.

o wcześniejszą emeryturę

na skutek apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Z.

od wyroku Sądu Okręgowego w Zielonej Górze

z dnia 12 maja 2014 r. sygn. akt IV U 218/14

1.  oddala apelację;

2.  zasądza od pozwanego na rzecz odwołującego kwotę 120 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym.

del. SSO Katarzyna Schönhof-Wilkans

SSA Wiesława Stachowiak

SSA Iwona Niewiadowska-Patzer

UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Z., decyzją z 18 grudnia 2013 roku o znaku (...) , na podstawie art. 184 ustawy z 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 roku w sprawie wieku emerytalnego osób zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze odmówił W. R. prawa do emerytury wobec nie udowodnienia wymaganego 15-letniego okresu pracy w szczególnych warunkach wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy.

W. R. złożył odwołanie od decyzji, domagając się jej zmiany poprzez przyznanie mu prawa do emerytury. Odwołujący podniósł, że będąc zatrudnionym w (...) O. przez co najmniej 15 lat pracował w warunkach szczególnych jako kierowca ciągników i operator innych maszyn np. sieczkarni, ciągników gąsiennicowych itp.

Sąd Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Zielonej Górze wyrokiem z 12 maja 2014 roku w sprawie IV U. 218/14 zmienił zaskarżoną decyzję, przyznając W. R. prawo do emerytury od 1 grudnia 2013 roku (pkt I) oraz orzekł o kosztach procesu (pkt II).

Sąd I instancji ustalił następujący stan faktyczny:

W. R. (ur. (...)) z zawodu tokarz, zgłosił wniosek o przyznanie prawa do emerytury pozostając w zatrudnieniu. Odwołujący nie jest członkiem otwartego funduszu emerytalnego.

Na dzień 1 stycznia 1999 roku odwołujący udowodnił okresy składkowe i nieskładkowe w wymiarze 28 lat i 8 miesięcy, w tym żadnego okresu wykonywania pracy w szczególnych warunkach

W okresie od 25 listopada 1977 roku do 31 grudnia 1993 roku odwołujący był zatrudniony w Przedsiębiorstwie Rolnym w B. - Zakład Rolny w O.. W. R. zatrudnił się jako mechanik, jednak z uwagi na zapotrzebowanie w zakładzie na pracę traktorzysty został przesunięty do pracy na stanowisku kierowcy ciągnika. Odwołujący wykonywał prace jako kierowca ciągnika oraz przy obsłudze maszyn samobieżnych - kombajnu zielonkowego Orkan. Sporadycznie wykonywał w warsztacie prace mechaniczne i spawalnicze, przy drobnych naprawach maszyn i urządzeń. Odwołujący posiadał uprawnienia do obsługi pojazdów samobieżnych, w okresie zatrudnienia ukończył kurs obsługi sieczkami (...).

W okresie od kwietnia do listopada odwołujący codziennie jeździł maszynami samobieżnymi do koszenia zielonek i zajmował się koszeniem zielonki przeznaczonej dla bydła. W okresie jesienno-zimowym jeździł ciągnikiem, woził i ładował kiszonkę, słomę, wywar do pojenia bydła. Kiszonkę ładował na wózek za pomocą doczepionego do traktora ładowacza. Pracował również przy koszeniu traw na siano kosiarką samobieżną, kosił również rzepak. Ubezpieczony pracował także na ciągniku gąsienicowym przy pracach melioracyjnych oraz przy rozładunku i załadunku nawozów sztucznych a także przy transporcie zboża.

Zakład zatrudniał średnio około 25 osób, pracowników fizycznych i umysłowych. Oprócz odwołującego było zatrudnionych dwóch pracowników do obsługi maszyn samobieżnych i około dziesięciu traktorzystów.

Koszenie trawy trwało do 12 godzin dziennie. Odwołujący codziennie wykonywał tę czynność, ponieważ zakład posiadał hodowlę młodego bydła opasowego i pasza była potrzebna każdego dnia.

Odwołujący za pracę na maszynach samobieżnych oraz na traktorze otrzymywał tzw. dodatek resortowy za pracę w warunkach szkodliwych. W. R. nie wnosił o sprostowanie świadectwa pracy z uwagi na większe możliwości znalezienia pracy jako mechanik.

Prawo jazdy kategorii T odwołujący posiada od 11 sierpnia 1979 roku.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd I instancji uznał odwołanie za uzasadnione.

Przedmiotem sporu była okoliczność czy W. R. posiada wymagany staż 15 lat pracy świadczonej w warunkach szczególnych, od którego uzależnione jest prawo do emerytury przy obniżonym wieku emerytalnym.

Sąd I instancji powołał przepisy właściwe do rozstrzygnięcia w sprawie, tj. art. 184 i art. 32 ustawy z 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz rozporządzenie rady Ministrów z 7 lutego 1983 roku w sprawie wieku emerytalnego osób zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Mężczyzna, będący pracownikiem zatrudnionym w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, może przejść na emeryturę w wieku 60 lat pod warunkiem, że udowodnił wymagany okres składkowy i nieskładkowy - co najmniej 25 lat, w tym, co najmniej 15-letni okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.

Sąd I instancji zaznaczył, że ustalenie rodzaju wykonywanej pracy na podstawie osobowych środków dowodowych nie jest wyłączone w postępowaniu przed sądem rozpoznającym sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych, w których przewiduje się odstępstwa od zasad ogólnych postępowania dowodowego. Dowód z zeznań świadków jest dopuszczalny w zasadzie co do wszystkich faktów spornych lub niemożliwych do udowodnienia za pomocą dowodu z dokumentu, a nawet ponad i przeciwko osnowie dokumentu.

Zdaniem Sądu Okręgowego, ocena zebranego w sprawie materiału dowodowego prowadzi do wniosku, że praca odwołującego w okresie od 25 listopada 1977 roku do 31 grudnia 1993 roku była pracą w warunkach szczególnych, albowiem odwołujący w pełnym wymiarze czasu pracy, codziennie wykonywał pracę jako kierowca ciągnika oraz maszyn samobieżnych do koszenia zielonek tj. kombajnu zielonkowego w Przedsiębiorstwie Rolnym (...) - Zakład Rolny w O.. Ustalenia takie mają oparcie w dokumentacji pracowniczej odwołującego i zostały potwierdzone nie tylko jego zeznaniami, ale przede wszystkim zeznaniami świadków zatrudnionych razem z nim w Przedsiębiorstwie Rolnym (...) - Zakład Rolny w O.. Świadkowie jednoznacznie potwierdzili, że odwołujący świadczył pracę jako kierowca ciągnika i maszyn samobieżnych do koszenia zielonek i wskazali na czym ta praca polegała.

Z zeznań świadków wynika także, że prace jako mechanik, odwołujący wykonywał jedynie sporadycznie. Określenie w świadectwie pracy stanowiska pracy odwołującego jako mechanik, wynika jedynie z faktu przyjęcia go na takie stanowisko pracy. Faktycznie w całym spornym okresie pracy odwołujący pracował jako traktorzysta oraz jeździł maszynami samobieżnymi do koszenia zielonek.

W ocenie Sądu przeprowadzone postępowanie dowodowe pozwoliło na jednoznaczne ustalenie, że odwołujący od 25 listopada 1977 roku do 31 grudnia 1993 roku stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku wykonywał pracę jako kierowca ciągników oraz maszyn samobieżnych (kombajnu zielonkowego), a zatem pracę kwalifikowaną jako praca w szczególnych warunkach wymienioną w wykazie A, w dziale VIII pod poz. 3 wymienionego rozporządzenia.

Sąd Okręgowy podkreślił ponadto, że dla oceny czy pracownik pracował w szczególnych warunkach, nie ma istotnego znaczenia nazwa zajmowanego przez niego stanowiska, tylko rodzaj powierzonej mu pracy.

Organ rentowy zaskarżył wyrok w całości składając apelację i podnosząc zarzuty:

I. naruszenia przepisów prawa materialnego poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 184 ust. 2 ustawy z 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w związku z § 4 ust 1 wykaz A dział VIII poz 3 rozporządzenia z 7 lutego 1983 roku w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, poprzez uznanie iż, w rozumieniu tych przepisów pracą kierowcy ciągników, kombajnów oraz pojazdów gąsienicowych może być praca wykonywana na stanowisku mechanika polegająca m.in. na ładowaniu kiszonki, naprawie sprzętu rolniczego, obsłudze zwierząt;

II. naruszenia przepisów postępowania art. 233 k.p.c., polegającego na przekroczeniu zasady swobodnej oceny dowodów poprzez wydanie wyroku bez wyjaśnienia wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy szczególnie w zakresie charakteru wykonywanych zadań służbowych w tym pominięcie wyjaśnień ubezpieczonego, iż został zatrudniony na stanowisku mechanika i pracę mechanika wykonywał przez okres co najmniej miesiąca. Pominięcie faktu, iż prawo jazdy ubezpieczonego przedstawione w toku postępowania wskazuje na uzyskanie prawa jazdy kategorii T uprawniające do prowadzenia ciągników od 11 sierpnia 1979 roku. Nie odniesienie się do zakresu obowiązków odwołującego wskazanych przez świadków J. A., Z. R., S. Z. polegających na wykonywaniu prac spawalniczych i mechanicznych, naprawie maszyn, pracach ładowniczych, obsłudze zwierząt np. przy ich ważeniu. Dowolne ustalenie, że praca W. R. w Przedsiębiorstwie Rolnym w B. - Zakład Rolny w O. na stanowisku mechanika uprawnia do niższego wieku emerytalnego.

Apelujący wniósł o zmianę wyroku i oddalenie odwołania ewentualnie jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpatrzenia.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja nie zasługiwała na uwzględnienie.

Odwołujący swoje uprawnienie do emerytury wywiódł z art. 184 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, który stanowi, iż ubezpieczonym urodzonym po dniu 31 grudnia 1948 roku przysługuje emerytura po osiągnięciu wieku przewidzianego w art. 32, 33, 39 i 40, jeżeli w dniu wejścia w życie ustawy osiągnęli:

1 ) okres zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wymaganym w przepisach dotychczasowych do nabycia prawa do emerytury w wieku niższym niż 60 lat - dla kobiet i 65 lat - dla mężczyzn oraz

2) okres składkowy i nieskładkowy, o którym mowa w art. 27.

Emerytura, o której mowa w ust. 1, przysługuje pod warunkiem nieprzystąpienia do otwartego funduszu emerytalnego albo złożenia wniosku o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu emerytalnym, za pośrednictwem Zakładu, na dochody budżetu państwa (ust. 2).

Zgodnie z treścią art. 32 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ubezpieczonym urodzonym przed dniem 1 stycznia 1949 roku będącym pracownikami, o których mowa w ust. 2 i 3, zatrudnionymi w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, przysługuje emerytura w wieku niższym niż określony w art. 27 ust. 2 i 3.

Dla celów ustalenia uprawnień, o których mowa w ust. 1, za pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach uważa się pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia (ust. 2).

Wiek emerytalny, o którym mowa w ust. 1, rodzaje prac lub stanowisk oraz warunki, na podstawie których osobom wymienionym w ust. 2 i 3 przysługuje prawo do emerytury, ustala się na podstawie przepisów dotychczasowych (ust. 4).

Zarówno w art. 184 ust. 1 pkt 1 jak i w art. 32 ust. 4 ustawodawca odsyła do „przepisów dotychczasowych”.

Przepisy dotychczasowe to rozporządzenie Rady Ministrów z 7 lutego 1983 roku w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze.

Organ rentowy uzasadniając podniesione zarzuty wskazał, że aby zakwalifikować pracę odwołującego do pracy wykonywanej w szczególnych warunkach należało między innymi ustalić to, jakie czynności i w jakim wymiarze czasu pracy wykonywał on w okresie od 25 listopada 1977 roku do 31 grudnia 1993 roku w Przedsiębiorstwie Rolnym w B. - Zakład Rolny w O. na stanowisku mechanik. Sąd Okręgowy winien ustalić w sposób nie budzący wątpliwości jakie czynności wykonywał odwołujący na podstawie zeznań odwołującego, ale także z uwzględnieniem świadków oraz dokumentacji osobowej i akt emerytalno-rentowych.

W dalszej kolejności skarżący powołał okoliczności wskazywane przez świadków, przemawiające jego zdaniem za tezą, że praca odwołującego w spornym okresie nie powinna zostać uznana za pracę w warunkach szczególnych. W szczególności organ rentowy zaznaczył, że odwołujący wykonywał także prace mechanika i spawacza w warsztacie, pracownika do obsługi zwierząt, ładowacza.

Okoliczność niedostatecznie wyjaśniona zdaniem ZUS przez Sąd I instancji wiąże się z faktem, że odwołujący został zatrudniony na stanowisku mechanika i sam przyznał, że w takim charakterze pracował oraz, że uprawnienia do prowadzenia ciągnika uzyskał dopiero od 11 sierpnia 1979 roku.

Odnosząc się do powyższego na wstępie zaznaczyć należało, że jakkolwiek zarzutem apelacji może być każda wada orzeczenia dotycząca zarówno obrazy prawa materialnego, jak i procesowego, to zarzut naruszenia prawa materialnego może być skutecznie podniesiony, tylko w sytuacji niekwestionowania ustaleń faktycznych stanowiących podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia. Nie zachodzi natomiast obraza prawa materialnego, gdy wadliwość orzeczenia w tym zakresie jest wynikiem błędnych ustaleń przyjętych za jego podstawę. Skarżący w apelacji kwestionował istocie podstawę faktyczna wyroku.

Materiał dowodowy zgromadzony w niniejszej sprawie nie jest obszerny. W ocenie Sądu II instancji, zgromadzone dowody okazały się mimo to wystarczające do poczynienia istotnych dla rozstrzygnięcia ustaleń i zostały przez Sąd Okręgowy ocenione właściwe, w zgodzie z dyspozycją art. 233 § 2 k.p.c.

Nie ma racji apelujący podnosząc, że Sąd Okręgowy nie ustalił jakie czynności i w jakim wymiarze czasu pracy wykonywał odwołujący. Okoliczności wynikające z zeznań świadków organ rentowy potraktował wybiórczo.

Przede wszystkim odwołujący nie zaprzeczał, że został zatrudniony jako mechanik, jednak jak podał, na tym stanowisku pracował jedynie około miesiąca. Twierdzenia odwołującego zasadniczo potwierdzili przesłuchani świadkowie. Relacje zarówno świadków jak i odwołującego pozwalały przyjąć, że W. R. wykonywał obowiązki kierowcy ciągnika oraz innych pojazdów gąsiennicowych jeszcze przed uzyskaniem formalnych uprawnień do tego. Z tych względów w realiach niniejszej sprawy nie można znaczenia rozstrzygającego przypisać ustaleniom dotyczącym uzyskania przez W. R. uprawnień do prowadzenia określonych pojazdów.

Ponadto, organ rentowy powołał przykład z orzecznictwa Sądu Najwyższego, w którym zaakcentowano, że przepisy regulujące uprawnienia emerytalne z tytułu zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, jako wyjątkowe, muszą być interceptowane w sposób ścisły.

Sąd Apelacyjny również stoi na stanowisku, że przedmiotowe regulacje mają charakter wyjątkowy i nie należy dokonywać ich rozszerzającej wykładni.

Sąd I instancji błędu takiego nie popełnił.

Odwołujący podał, że sytuacje kiedy wykonywał poza swoimi zasadniczymi obowiązkami kierowcy ciągnika i maszyn samobieżnych również inne czynności jak naprawa sprzętu czy ważenie zwierząt były wyjątkowe, miały miejsce sporadycznie. Spójne z tym twierdzeniem pozostają relacje świadków, wybiorczo potraktowane przez apelującego.

Warto zatem w ocenie Sądu II instancji, w związku z powyższym, przywołać fragment uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego z 22 kwietnia 2009 roku w sprawie II UK. 333/08, w którym mowa o analogicznej sytuacji faktycznej.

Sąd Najwyższy wskazał, że przepisy prawa materialnego określające rodzaje i warunki zaliczania okresów zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze dla celów nabycia uprawnień emerytalnych w obniżonym wieku emerytalnym mają charakter wyjątkowy i ściśle bezwzględnie obowiązujący, ale nie oznacza to, iż przepisy te powinny być wykładane (interpretowane) zawężająco lub restrykcyjnie w sposób wykluczający lub przekreślający je jako podstawę nabycia prawa do emerytury z uwagi na przepracowanie okresów zatrudnienia w szkodliwych warunkach pracy. Trafne jest założenie, że w spornych przypadkach - uwzględnienie okresów wykonywania pracy szkodliwej lub uciążliwej wymaganej do przyznania emerytury w niższym wieku emerytalnym - następuje po ustaleniu rzeczywistego zakresu obowiązków oraz wykonywania bezpośrednio i stale szkodliwego zatrudnienia, tyle że ocena prawna tych ustaleń powinna być racjonalna, bez stosowania "aptekarskiej" miary lub "stopera w ręku".

Sąd Najwyższy uznał, że trudno zaakceptować stanowisko, że wyraźne polecenie przełożonych dotyczące wykonywania innych prac niż szkodliwe przez pracownika zatrudnionego w pełnym wymiarze w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, mogłoby decydować o wyłączeniu tych incydentalnych prac z okresów szczególnego zatrudnienia dla celów emerytalnych.

Reasumując, Sąd Okręgowy ustalił zakres czynności wykonywanych przez odwołującego w spornym okresie w Przedsiębiorstwie Rolnym w B. - Zakład Rolny w O. oraz wymiar czasu w jakim je wykonywał i prawidłowo przyjął, że praca odwołującego podpowiada tej określonej w wykazie A, dziale VIII, pod poz. 3, jako prace kierowców ciągników, kombajnów lub pojazdów gąsienicowych.

Odwołujący spełnia zatem wszystkie przesłanki warunkujące prawo do emerytury w obniżonym wieku z tytułu pracy w szczególnych warunkach.

Wyrok Sądu I instancji odpowiada prawu i apelacja jako bezzasadna podlegała oddaleniu na podstawie art. 385 k.p.c.

del. SSO Katarzyna Schönhof-Wilkans

SSA Wiesława Stachowiak

SSA Iwona Niewiadowska-Patzer