Postanowienie SN z 26 kwietnia 2013, sygn. II CSK 546/12
Data orzeczenia
26 kwietnia 2013
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział II
Przewodniczący
SSN Grzegorz Misiurek
Tagi
Podstawa prawna
POSTANOWIENIE
Dnia 26 kwietnia 2013 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Dariusz Dończyk
SSN Zbigniew Kwaśniewski
w sprawie z wniosku M. S.
przy uczestnictwie M. S.
o podział majątku wspólnego,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 26 kwietnia 2013 r.,
skargi kasacyjnej uczestnika postępowania
od postanowienia Sądu Okręgowego w P.
z dnia 23 kwietnia 2012 r.,
uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi
Okręgowemu w P. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia
o kosztach postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
2
Sąd Rejonowy w P. postanowieniem z dnia 27 września 2011 r. dokonał
podziału majątku wspólnego wnioskodawczyni i uczestnika postępowania w ten
sposób, że przyznał wnioskodawczyni na wyłączną własność zabudowaną
nieruchomość o powierzchni 897 m2
, położoną w T. przy ulicy Ł., oznaczoną w
ewidencji gruntów numerem 144, dla której Sąd Rejonowy w P. prowadzi księgę
wieczysta KW nr […], o wartości 387.081 zł, zaś uczestnikowi postępowania –
wierzytelność w kwocie 619.920 zł z tytułu sprzedaży nieruchomości położonej
w K., oznaczonej numerami 106, 109, 436 i 540, mającej urządzoną w Sądzie
Rejonowym w P. księgą wieczystą KW […] oraz szczegółowo opisane narzędzia do
posadzkarstwa, wartość przedmiotu podziału ustalił na kwotę 992.632 zł i zasądził
od uczestnika na rzecz wnioskodawczyni tytułem dopłaty kwotę 84.284,50 zł płatną
w terminie sześciu miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia z ustawowymi
odsetkami w razie uchybienia terminowi płatności, umorzył postępowanie w
pozostałym zakresie oraz orzekł o kosztach postępowania.
Sąd Okręgowy w P., po rozpoznaniu apelacji wnioskodawczyni i uczestnika
postepowania, postanowieniem zaskarżonym skargą kasacyjną zmienił
postanowienie Sądu Rejonowego w ten sposób, że wartość przedmiotu podziału
ustalił na sumę 1.009.828 zł, a zasadzoną dopłatę podwyższył do kwoty 143.017 zł,
oddalił obie apelacje w pozostałej części i orzekł o kosztach postępowania.
Sąd Okręgowy zaaprobował wniosek Sądu Rejonowego, że nieruchomość
położona w K. stanowiła składnik majątku wspólnego, a jej sprzedaż dokonana
przez uczestnika w dniu 21 lutego 2001 r. (przed ustaniem wspólności majątkowej)
na rzecz siostry M. S., będąca deliktem uszczuplającym dorobek, uzasadnia
żądanie wnioskodawczyni rozliczenia wartości zbytego prawa; żądanie to - tak jak
roszczenie o podział majątku wspólnego - nie ulega przedawnieniu. Uszczuplenie
przez uczestnika postępowania majątku wspólnego można również ocenić jako
prowadzące do zubożenia powódki (art. 405 k.c.), co nakazywałoby uznać, że
dziesięcioletni termin przedawnienia jeszcze nie upłynął. Według Sądu
Okręgowego, ewentualnemu uwzględnieniu zarzutu przedawnienia sprzeciwiałyby
się także zasady współżycia społecznego (art. 5 k.c.).
3
Odnosząc się do zarzutów podważających wartość nieruchomości przyjętą
za podstawę ostatecznych rozliczeń z tytułu dokonanego podziału, Sąd Okręgowy
podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji w zakresie ustaleń dotyczących
nieruchomości położonej w K., dokonanych w oparciu o opinię biegłego Z. K.,
sporządzoną w marcu 2009 r. W odniesieniu do nieruchomości położonej w T.
uznał natomiast, że podstawę określenia jej wartości (na kwotę 336.073 zł) winna
stanowić opinia biegłej D. P., sporządzona w lipcu 2010 r., co uzasadnia
dokonanie zmiany zaskarżonego postanowienia, uwzgledniającej wskazaną wyżej
rzeczywistą wartość tej nieruchomości.
W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach określonych w art. 3983
§ 1 k.p.c., uczestnik postepowania wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia
i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania i
rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego, zarzucając naruszenie art.
244 § 1 i 2 k.p.c. w związku z art. 156 ust. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o
gospodarce nieruchomościami (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651 ze
zm.; dalej: „u.g.n.”) oraz art. 220 i art. 1035 k.c. w związku z art. 46 k.r.o. przez ich
błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
W pierwszej kolejności wymaga rozważenia podstawa kasacyjna
naruszenia przepisów postępowania, gdyż - zgodnie z utrwalonym stanowiskiem
Sądu Najwyższego - ocena zasadności zarzutów naruszenia prawa materialnego
wchodzi zasadniczo w rachubę dopiero wówczas, gdy ustalenia
faktyczne przyjęte za podstawę zaskarżonego orzeczenia nie budzą zastrzeżeń.
Wprawdzie w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej skarżący zarzucił
naruszenie wskazanych konkretnie przepisów prawa materialnego w celu
wykazania, że - wbrew odmiennemu zapatrywaniu Sądu Okręgowego - roszczenie
z tytułu niezgodnego z prawem zbycia przez małżonka w trakcie
trwania wspólności ustawowej przedmiotu wchodzącego w skład majątku
wspólnego podlega przedawnieniu, jednakże zarzut ten został podniesiony tylko
w odniesieniu do rozliczenia równowartości nieruchomości położonej w K., którą
uczestnik postępowania sprzedał swojej siostrze. Tymczasem zarzut naruszenia
4
prawa procesowego został skierowany przeciwko prawidłowości przeprowadzenia
dowodu z operatów szacunkowych dotyczących zarówno wymienionej
nieruchomości, jak i nieruchomości położonej w T. Nie ma zatem podstaw do
uznania, że ewentualne uwzględnienie zarzutu wypełniającego pierwszą podstawę
kasacyjną eliminowałoby potrzebę rozważenia zarzutu naruszenia przepisów
postępowania.
Według skarżącego, Sąd Okręgowy ustalając wartość nieruchomości
wchodzących w skład majątku wspólnego, a więc zasadniczych składników
tego majątku, oparł się – z naruszeniem art. 156 ust. 3 u.g.n. - na opiniach biegłych
Z. K. oraz D. P. mimo, że upłynął termin, w którym mogły zostać one wykorzystane.
Zarzutowi temu nie można częściowo odmówić słuszności.
Zgodnie z art. 149 u.g.n., przepisy dotyczące ustalenia wartości
nieruchomości (rozdziału I działu IV tej regulacji) stosuje się do wszystkich
nieruchomości bez względu na ich rodzaj, położenie, przeznaczenie, a także bez
względu na podmiot własności i - poza przypadkami określenia wartości
nieruchomości dla potrzeb scalania i wymiany gruntów - cel wyceny. Nie ulega
wątpliwości, że zasadę tę stosuje się do nieruchomości będących przedmiotem
sądowego postępowania o podział majątku wspólnego, jeżeli uczestnicy
postępowania nie uzgodnią wartości tego składnika majątku wspólnego
samodzielnie. W postepowaniu tym oszacowania nieruchomości powinien dokonać
rzeczoznawca majątkowy legitymujący się uprawnieniem nadanym zgodnie
z przepisami z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami
(zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 października 2005 r., IV CK 106/05, OSNC
2006, nr 7-8, poz. 128 oraz postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 20 maja
2010 r., V CSK 13/10, OSNC 2011, nr 1, poz. 9 i z dnia 20 października 2011 r.,
IV CSK 12/11, niepubl.).
Stosownie do art. 156 ust. 1 i 3 u.g.n., opinia o wartości nieruchomości,
sporządzona przez rzeczoznawcę majątkowego na piśmie w formie operatu
szacunkowego, może być wykorzystywana do celu, dla którego została
sporządzona, przez okres rzez 12 miesięcy od daty jej sporządzenia, chyba
że wystąpiły zmiany uwarunkowań prawnych lub istotne zmiany czynników,
5
o których mowa w art. 154 u.g.n. Operat może być wykorzystywany po upływie
powyższego okresu tylko po potwierdzeniu jego aktualności przez rzeczoznawcę
majątkowego; potwierdzenie aktualności operatu następuje przez umieszczenie
stosownej klauzuli w operacie szacunkowym przez rzeczoznawcę, który go
sporządził (art. 156 ust. 4 u.g.n.).
Z pisemnych motywów zaskarżonego postanowienia wynika, że podstawę
ustaleń zarówno Sądu pierwszej instancji, jak i Sądu Okręgowego stanowiły
opinie (operaty szacunkowe) rzeczoznawców majątkowych Z. K. i D. P.
sporządzone - odpowiednio - w marcu 2009 r. oraz w lipcu 2010 r. (str. 17-18
uzasadnienia). Trafnie zatem zarzucił skarżący, że operaty te wymagały
zaktualizowania przez wymienionych biegłych w sposób określony w art. 156 ust.
4. u.g.n., gdyż dwunastomiesięczny termin do ich wykorzystania upłynął jeszcze
przed wydaniem orzeczenia przez Sąd pierwszej instancji. Wprawdzie w apelacjach
skarżący kwestionowali operaty szacunkowe z innych przyczyn, jednakże
podniesione przez nich zarzuty procesowe winny skłonić Sąd Okręgowy do
dokonania kontroli prawidłowości przeprowadzenia tych dowodów przez Sąd
pierwszej instancji; nie dostrzegając takiej potrzeby, Sąd Okręgowy naruszył art.
156 ust. 3 u.g.n., przy czym uchybienie to nie pozostaje bez wpływu na wynik
sprawy (zob. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 8 grudnia 2010 r.,
V CSK 171/10, niepubl. oraz z dnia 19 lipca 2012 r., II CSK 660/11, niepubl.).
Uznanie za usprawiedliwioną podstawy kasacyjnej naruszenia przepisów
postępowania powoduje, że przedwczesne byłoby dokonywanie oceny zarzutu
naruszenia prawa materialnego. W związku z powyższym tylko na marginesie
wypada zauważyć, że zarzut ten nie mógłby wywrzeć zamierzonego skutku, gdyż
wskazane przez skarżącego przepisy nie stanowią wystarczającej podstawy do
podważenia stanowiska Sądu Okręgowego, wedle którego zarzut przedawnienia
roszczenia wnioskodawczyni o rozliczenie równowartości nieruchomości zbytej
przez uczestnika postępowania w celu uszczuplenia majątku wspólnego nie
zasługiwał na uwzględnienie. Umknęło uwadze skarżącego, że u podstaw
tej konstatacji legł nie tylko pogląd Sądu Najwyższego, wyrażony w uzasadnieniu
uchwały z dnia 22 listopada 1972 r., III CZP 83/72 (OSNCP 1973, nr 7-8, poz. 124),
zgodnie z którym roszczenie o podział majątku wspólnego – w świetle art. 220 1035
6
k.c. w związku z art. 46 k.r.o. - nie ulega przedawnieniu, lecz również ocena, że -
nawet w wypadku uznania, że roszczenie to jednak przedawnia się - uwzględnieniu
podniesionego w tym zakresie zarzutu sprzeciwiają się zasady współżycia
społecznego. Sąd Okręgowy wskazał również, że w konkretnym stanie faktycznym
uszczuplenie majątku wspólnego można oceniać jako działanie prowadzące
do bezpodstawnego zubożenia wnioskodawczyni (art. 405 k.c.), w związku z czym
dziesięcioletni termin przedawnienia przysługującego jej roszczenia jeszcze nie
upłynął. Chcąc skutecznie podważyć trafność oceny zarzutu przedawnienia,
dokonanej przez Sąd Okręgowy, skarżący winien zatem podnieść również zarzuty
naruszenia art. 5 i art. 405 k.c., czego jednak nie uczynił.
Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 39815
§ 1 oraz
art. 108 § 2 w związku z art. 39821
k.p.c.).
jw