Wyrok SN z 24 maja 2013, sygn. V CSK 337/12
Data orzeczenia
24 maja 2013
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział V
Przewodniczący
SSN Dariusz Zawistowski
Tagi
Podstawa prawna
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 24 maja 2013 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Józef Frąckowiak
SSN Katarzyna Tyczka-Rote
w sprawie z powództwa A. K. i B. P.
przeciwko A. B. i R. B.
o zapłatę,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 24 maja 2013 r.,
skargi kasacyjnej powodów od wyroku Sądu Okręgowego w K.
z dnia 12 kwietnia 2012 r.,
uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi
Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania
i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
2
Powodowie […] wnieśli o zasądzenie solidarnie od pozwanych […] kwoty
52.428,08 zł z ustawowymi odsetkami. Wskazali, że pozwani zostali skazani
prawomocnym wyrokiem: A. B. za to, że w dniu 14 sierpnia 2004 r. działając
wspólnie i w porozumieniu z R. B. podrobiła na pokwitowaniu odbioru pożyczonej
kwoty 30.000 zł podpisy R. B. i S. B. za zgodą i pozwoleniem R. B., a następnie
posłużyła się tak podrobionym pokwitowaniem; natomiast R. B. za to, że w dniu 14
sierpnia 2004 r. działając wspólnie i w porozumieniu z A.B. posłużył się
podrobionym pokwitowaniem odbioru pożyczonej kwoty 30.000 zł. Zdaniem
powodów pozwani w dniu 14 sierpnia 2004 r. pobrali od ojca powodów B. K. kwotę
30.000 zł zaś czyn pozwanych polegający na sfałszowaniu przekazaniu tego
sfałszowanego pokwitowania ojcu powodów spowodował, że ten wydał im
pieniądze — nieświadomy fałszerstwa i w zaufaniu do nich. Przedmiotowy czyn
zabroniony pozwanych spowodował następnie, że przedmiotowa kwota nie została
zwrócona ani B. K. ani powodom, jak również, że oddalone zostało powództwo o
zwrot pożyczki wytoczone przez powodów przeciwko osobom odpisanym na
pokwitowaniu tj. przeciwko S. B. i R. B. (I C …/06).
Zdaniem powodów to właśnie te czyny zabronione pozwanych spowodowały,
że ponieśli oni szkodę majątkową w wysokości kwoty dochodzonej pozwem,
na którą składają się: 30.000 zł tytułem należności głównej z pokwitowania,
20.928,08 zł tytułem skapitalizowanych odsetek ustawowych od kwoty 30.000 zł od
dnia 15 września 2005 r. (tj. od dnia zwrotu I pokwitowania) do dnia 6 czerwca
2011 r. oraz 1.500 zł tytułem poniesionego przez powodów wpisu w sprawie
I C …/06.
W sprzeciwie od nakazu zapłaty wydanego w postępowaniu upominawczym
pozwani wnieśli o odrzucenie pozwu podnosząc, że sprawa została już
prawomocnie osądzona (I C …/06), ewentualnie oddalenie powództwa, podnosząc,
że nie ma związku przyczynowego między wyrokiem karnym a „szkodą
majątkową”, jaką mieliby ponieść powodowie.
Postanowieniem z dnia 21 października 2011 r. Sąd Rejonowy w B. odmówił
odrzucenia pozwu, a wyrokiem z dnia 29 grudnia 2011 r. zasądził solidarnie od,
pozwanych na rzecz powodów kwotę 51.649,50 zł z odsetkami ustawowymi (pkt 1.)
3
oraz kwotę 6.256 zł tytułem kosztów procesu (pkt 3.). W pozostałym zakresie
powództwo oddalił.
Sąd pierwszej instancji ustalił następujący stan faktyczny. Powodowie
w częściach równych nabyli spadek po swoim ojcu B. K. W dniu 14 sierpnia 2004
r. do mieszkania B. K. przyszli pozwani, powodowie również byli w mieszkaniu ojca
obecni i wiedzieli, że ojciec ma pożyczyć pieniądze R. B. i S. B.. Na dowód
potwierdzający przekazanie pieniędzy pozostawiono pokwitowanie na kwotę 30.000
zł. Ojciec powodów od lat prowadził interesy z rodziną B. i udzielał im pożyczek. W
toku postępowania przed Sądem Rejonowym w B. o sygn. VII K …/10 ustalono, że
A. B. dokonała za zgodą i pozwoleniem R. B. fałszerstwa podpisów złożonych pod
ww. pokwitowaniem. R. B. był obecny w dniu 14 sierpnia 2004 r., tj. w dniu
przekazania pieniędzy w domu B. K. i wręczył mu podrobiony dokument przyjęcia
pieniędzy. W dniu 14 sierpnia 2004 r. A. B. i R. B. pobrali kwotę 30.000 zł. B. K.
nieświadomy sfałszowania podpisów wydał pozwanym pieniądze. Powodowie
otrzymali to pokwitowanie przed śmiercią B. K. Pożyczona kwota nie została
zwrócona ani B. K., ani powodom jako jego następcom prawnym. W związku
z podrobionym podpisem R. B. oddalone zostało również powództwo wytoczone
przez powodów o zwrot pożyczki przeciwko R. B. i S. B. (I C …/06) - z uwagi na
wykazanie przez R. B., iż nie podpisał pokwitowania, a zatem nie zaciągnął
pożyczki.
Dokonując oceny prawnej żądania, Sąd pierwszej instancji przytoczył
brzmienie przepisów art. 361 k.c., wskazał przesłanki odpowiedzialności deliktowej
oraz definicję szkody i winy. Zdaniem Sądu w niniejszej sprawie zaistniały
wszystkie trzy przesłanki odpowiedzialności deliktowej, a to: szkoda (w postaci
uszczerbku w sferze majątkowej najpierw B. K., a następnie powodów jako jego
następców prawnych), czyn niedozwolony po stronie pozwanych (stwierdzony
prawomocnym wyrokiem karnym wydanym w sprawie VII K …/10) oraz związek
przyczynowy między nimi (albowiem pozwani dopuścili się sfałszowania
pokwitowania i nie zwrócili pożyczonych pieniędzy do chwili obecnej). Zatem na
skutek czynu niedozwolonego pozwanych, poprzednik prawny powodów wręczył
pozwanym pieniądze pozostając w błędnym przekonaniu, że doszło do zawarcia
umowy o treści wynikającej z pokwitowania, które w istocie okazało się
4
sfałszowanym. Uszczerbek majątkowy po stronie powodów wynikający z czynu
niedozwolonego obejmuje nie tylko kwotę przekazanych pieniędzy (30.000 zł), ale
także dalsze straty majątkowe: kwotę 20.928,08 zł (tytułem skapitalizowanych
odsetek od kwoty 30.000 zł za okres od 15 września 2005 r. do 6 czerwca 2011 r.)
oraz kwotę 550 zł (opłatę od pozwu mszczoną w sprawie I C …/06) a także odsetki
ustawowe od powyższych kwot od dnia 22 czerwca 2011 r. do dnia zapłaty.
Stąd też łącznie Sąd zasądził kwotę 51.649,50 zł z odsetkami ustawowymi od dnia
22 czerwca 2011 r., a w pozostałym zakresie powództwo oddalił.
Na skutek apelacji pozwanych, Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 12 kwietnia
2012 r. zmienił zaskarżony wyrok, w ten sposób, że powództwo oddalił oraz
odstąpił od obciążania powodów kosztami postępowania za obie instancje.
Sąd Okręgowy uznał ustalenia Sądu pierwszej instancji za niemal w całości
prawidłowe. Podkreślił jednak, że słusznie twierdzili pozwani, iż w sprawie brak
jakiegokolwiek dowodu, by w dniu 14 sierpnia 2004 r. doszło do zawarcia umowy
pożyczki kwoty 30.000 zł, w której pożyczkodawcą byłby B. K. a pożyczkobiorcami
R. B. i S. B. Zwrócił uwagę, że prawomocnym wyrokiem z dnia 19 października
2006 r. Sąd Rejonowy w B. (sygn. akt I C …/06) oddalił powództwo powodów
przeciwko R.B. i S. B. o zapłatę kwoty 30.000 zł tytułem zwrotu pożyczki udzielonej
w dniu 14 sierpnia 2004 r. z uwagi na niewykazane, by do zawarcia umowy
pożyczki doszło. Tym orzeczeniem Sąd drugiej instancji, z mocy art. 365 § 1 k.p.c.
jest związany. Wywiódł z powyższego, że jest związany tym, że do umowy pożyczki
nie doszło. W pozostałym jednak zakresie ustalenia poczynione przez Sąd
pierwszej instancji uznał za prawidłowe.
Podkreślił, że w świetle zasad logicznego rozumowania jak i doświadczenia
życiowego pozostaje oczywistym, że pozwani otrzymali od B. K. kwotę 30.000 zł. W
ocenie Sądu Okręgowego działanie polegające na wręczeniu pokwitowania odbioru
pieniędzy, których się faktycznie nie otrzymało, byłoby działaniem oczywiście
nielogicznym, sprzecznym z elementarnym poczuciem rozsądku i dbałości o
własne interesy. Stąd też oczywistym pozostaje, że z faktu wręczenia takiego
pokwitowania można wprost wyprowadzić wniosek, że osoby, które pokwitowanie
wręczyły rzeczywiście pieniądze otrzymały.
5
Uznał jednak, że wskazane ustalenie nie przesądza o prawidłowości
zaskarżonego wyroku. Istotnym bowiem pozostaje, że powodowie w sposób
jednoznaczny i ścisły wskazali pozwie fakty, mające uzasadniać ich żądanie.
W szczególności zaś istotnym jest to, że powodowie jako zdarzenie
mające stanowić przyczynę powstania po ich stronie szkody w postaci utraty kwoty
30.000 zł, odsetek od niej oraz kosztów poniesionych w sprawie I C …/06 wskazują
wyłącznie czyn pozwanych polegający na podrobieniu pokwitowania oraz
posłużeniu się nim (tj. wręczeniu go B. K.). Czyn ten niewątpliwie stanowił delikt w
rozumieniu prawa cywilnego (art. 415 k.c.), o czym świadczy fakt, że stanowił on
przestępstwo, za które pozwani zostali prawomocnie skazani. Niemniej jednak
wbrew przekonaniu powodów ten czyn nie spowodował powstania po ich stronie
żadnej szkody majątkowej. Wskazane przez powodów uszczerbki majątkowe mają
swoje źródło nie w tym, że pozwani sfałszowali pokwitowanie i wręczyli je ojcu
powodów, lecz w tym, że ową kwotę od B. K. pobrali (choć jej nie pożyczyli), a
następnie jej nie zwrócili. Rozważanie czy zachowanie pozwanych polegające na
pobraniu kwoty 30.000 zł od B. K. i niezwróceniu jej stanowi czyn niedozwolony
mogący skutkować odpowiedzialnością na podstawie art. 415 k.c. w toku
niniejszego postępowania pozostaje zbędnym a w zasadzie niedopuszczalnym. Nie
to bowiem zachowanie zostało przez powodów wskazane jako fakt uzasadniający
ich żądanie. Należało uwzględnić, że żądanie pozwu określone jest przez jego
przedmiot oraz podstawę faktyczną - co oznacza, że sąd nie może uwzględnić
roszczenia w oparciu o inną podstawę faktyczną niż wskazana w pozwie, gdyż
oznaczałoby to dokonanie niedopuszczalnej zmiany powództwa i orzeczenie ponad
żądanie. Wyrok uwzględniający powództwo na innej podstawie faktycznej, na której
powód ani w pozwie ani w toku postępowania przed sądem pierwszej instancji nie
opierał swojego żądania naruszałby zatem normę wyrażoną w art. 321 § 1 k.p.c.
Ponadto zwrócił uwagę, że materiał procesowy zgromadzony w niniejszej sprawie
nie daje jakichkolwiek podstaw dla ustalenia, że zachowanie pozwanych polegające
na przyjęciu od B. K. kwoty 30.000 zł a następnie niezwrócenie jej, stanowiło czyn
niedozwolony w rozumieniu art. 415 k.c. W szczególności zaś brak jest w niniejszej
sprawie jakichkolwiek dowodów pozwalających na ustalenie, że pozwani kwotę tę
6
sobie bezpodstawnie przywłaszczyli (przyjęli bez zamiaru zwrotu), zresztą nawet
powodowie tego rodzaju twierdzeń nie prezentują.
W świetle powyższego zgodzić należy się z zawartymi w apelacji zarzutami
pozwanych, że pomiędzy czynem niedozwolonym pozwanych polegającym na
podrobieniu pokwitowania i wręczeniu go B. K. a uszczerbkiem majątkowym w
postaci pomniejszenia majątku B. K. (tym samym powodów, jako jego
spadkobierców) o kwotę 30.000 zł z odsetkami i koszty procesu w sprawie I C …/06
nie zachodzi związek przyczynowy, o jakim mowa w art. 361 § 1 k.c. Z art. 361 § 1
k.c. wynika, że związek przyczynowy jest konieczną przesłanką powstania
odpowiedzialności odszkodowawczej, a jej brak powoduje, że nawet
zakwalifikowanie określonego zachowania jako bezprawnego i zawinionego oraz
ustalenie faktu poniesienia szkody nie może prowadzić do powstania
odpowiedzialności za szkodę. W efekcie rozważanie pozostałych zarzutów apelacji
było zbędne, bowiem brak wskazanej wyżej przesłanki (brak związku
przyczynowego) jest wystarczający dla stwierdzenia, że będące przedmiotem
niniejszego postępowania żądanie powodów nie mogło zostać uwzględnione, co
mając na uwadze, Sąd Okręgowy orzekając na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. zmienił
zaskarżony wyrok w ten sposób, że powództwo oddalił.
Wyrok Sądu Okręgowego został zaskarżony skargą kasacyjną przez
powodów w całości, którzy wnieśli o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi
Okręgowemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie orzeczenie co do istoty
sprawy przez uwzględnienie powództwa. Skarga została oparta na obu podstawach
określonych w art. 3983
§ 1 k.p.c. W ramach zarzutu naruszenia przepisów
postępowania skarżący zarzucili obrazę art. 321 § 1 k.p.c. a w ramach podstawy
naruszenia prawa materialnego, obrazę art. 361 § 1 i art. 415 k.c.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zarzut naruszenia art. 321 § 1 k.p.c. był uzasadniony. Sąd Okręgowy
stwierdził, że w świetle tego przepisu zasadność powództwa mógł ocenić jedynie
na podstawie okoliczności faktycznych wskazanych przez powodów jako podstawa
powództwa. Uznał zaś, że powodowie powoływali się wyłącznie na podrobienie
pokwitowania kwoty 30000 zł i wręczenie go B. K. Stwierdzenie to zostało zasadnie
zakwestionowane w skardze kasacyjnej. Skarżący podnieśli trafnie, że w pozwie
7
powołali szereg okoliczności faktycznych związanych z działaniem pozwanych,
które w ich ocenie wskazywały na dopuszczenie się przez pozwanych czynu
niedozwolonego, w tym podrobienie pokwitowania. Powodowie twierdzili bowiem,
że pozwani nie tylko sfałszowali pokwitowanie i wręczyli je B.K., ale także
wykorzystali podrobiony dokument pokwitowania aby skłonić go do przekazania im
kwoty 30000 zł w przeświadczeniu, że udziela on pożyczki R. B. i S. B., której to
kwoty nie zwrócili. Skarżący zarzucili zasadnie, że tej sytuacji Sąd powinien był
ocenić czy wskazane przez powodów działania pozwanych, które były ze sobą
powiązane i wskazywały na określony zamiar działania pozwanych nie stanowiły
deliktu w rozumieniu art. 415 k.c. Wymaga przy tym podkreślenia, że Sąd
Okręgowy wyraźnie stwierdził, że dowody przedstawione przez powodów
potwierdziły, że pozwani posługując się podrobionym dokumentem faktycznie
pobrali od B. K. kwotę 30000 zł, której nie zwrócili.
Wadliwa ocena przez Sąd Okręgowy podstawy powództwa spowodowała, że
niewłaściwie zostało również ocenione istnienie normalnego związku
przyczynowego pomiędzy działaniem pozwanych a szkodą. Sąd Okręgowy
stwierdził, że takiego związku brak między szkodą powodów, a działaniem
polegającym na podrobieniu pokwitowania. Jak już wyżej wskazano ocena istnienia
adekwatnego związku przyczynowego jako przesłanki odpowiedzialności deliktowej
powinna dotyczyć czynu opisanego przez powodów szerzej, po stwierdzeniu, czy
stanowił on delikt w rozumieniu art. 415 k.c. Uzasadniony był zatem także zarzut
naruszenia art. 361 § 1 k.c. i art. 415 k.c. Dla rozstrzygnięcia sprawy nie miały
natomiast żadnego znaczenia powoływane przez Sąd Okręgowy skutki
prawomocnego wyroku oddalającego powództwo skierowanego przeciwko R. B. i
S. B. W rozpoznawanej sprawie powodowie nie domagali się bowiem zwrotu
pożyczki i stwierdzenie wcześniej przez sąd, że umowa pożyczki nie została
zawarta pozostawało bez wpływu na ocenę zasadności roszczenia powodów.
Z przyczyn wyżej wskazanych skarga kasacyjna była uzasadniona
i zaskarżany nią wyrok podlegał uchyleniu na podstawie art. 39815
§ 1 k.p.c. Należy
jednocześnie zwrócić uwagę, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy ocenie
powinno podlegać także, czy znajduje podstawę prawną domaganie się przez
8
powodów zasądzenia solidarnie na ich rzecz kwoty dochodzonej pozwem, przy
uwzględnieniu, że są oni spadkobiercami B. K.
db