Postanowienie SN z 23 października 2013, sygn. III CNP 26/13
Data orzeczenia
23 października 2013
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Barbara Myszka
Tagi
Podstawa prawna
POSTANOWIENIE
Dnia 23 października 2013 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Barbara Myszka
w sprawie ze skargi M. J.-T.
o stwierdzenie niezgodności z prawem
prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego w Z.
z dnia 2 czerwca 2011 r., wydanego w sprawie z wniosku B. J.-Z.
przy uczestnictwie M. J.-T.
o dział spadku po B. J.,
na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 23 października 2013 r.,
odrzuca skargę.
Uzasadnienie
2
Sąd Rejonowy w Z., po rozpoznaniu sprawy z wniosku B. J. – Z. przy
uczestnictwie M. J. – T., postanowieniem z dnia 2 czerwca 2011 r. dokonał działu
spadku po B. J. w ten sposób, że wchodzącą w skład spadku nieruchomość o
obszarze 2,1568 ha położoną w S. przyznał na wyłączną własność
wnioskodawczyni bez obowiązku dokonywania przez nią spłat lub dopłat, ustalił
wartość przedmiotu działu na kwotę 380 000 zł i orzekł o kosztach postępowania.
Ustalił, że spadek po B. J., zmarłej w dniu 19 marca 2009 r. w N., wraz z
wchodzącym w skład spadku gospodarstwem rolnym, nabyły córki B. J. – Z. i M. J.
– T. po połowie. W skład spadku wchodzi nieruchomość o obszarze 2,1568 ha
położona w S. składająca się z działek oznaczonych w ewidencji gruntów
numerami: 4452/2, 8961/1, 4464/4, 4463/3 i 4458/4.
Pierwotnie wnioskodawczyni domagała się przyznania jej na własność
działek nr 8961/1, 4464/4 i 4463/3 o łącznym obszarze 2,0440 ha, natomiast
uczestniczce działek nr 4458/4 o obszarze 0,0833 ha i nr 4452/2 o obszarze 0,0295
ha. W związku ze stanowiskiem uczestniczki, wyrażonym w piśmie z dnia 7 marca
2011 r., zmieniła swoje stanowisko i domagała się przyznania jej na własność całej
masy spadkowej bez zasądzania spłat lub dopłat.
Z kolei uczestniczka początkowo wniosła przyznanie jej działek o numerach
4452/2, 8961/1, 4464/4 i 4463/3, a wnioskodawczyni działki nr 4458/4,
bez zasądzania spłat lub dopłat, natomiast w piśmie z dnia 7 marca 2011 r.
oświadczyła, że zrzeka się „…na wyłączną własność dla wnioskodawczyni…”
swojej części masy spadkowej.
Sąd Rejonowy stwierdził, że skład spadku i sposób dokonania jego działu
pozostawały poza sporem. W tej sytuacji, zgodnie z art. 622 § 1 i 2 k.p.c., dokonał
działu w sposób wskazany przez wnioskodawczynię i odpowiadający równocześnie
stanowisku procesowemu uczestniczki.
Postanowieniem z dnia 20 lipca 2011 r. Sąd Rejonowy odmówił uczestniczce
postępowania sporządzenia i doręczenia uzasadnienia postanowienia z dnia
2 czerwca 2011 r., stwierdzając, że wniosek został przez nią złożony po upływie
terminu określonego w art. 357 w związku z art. 517 k.p.c. Zażalenie uczestniczki
3
na to postanowienie Sąd Okręgowy oddalił postanowieniem z dnia 21 września
2011 r.
Uczestniczka wniosła skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem
prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 2 czerwca 2011 r., w której
zarzuciła naruszenie art. 214 w związku z art. 1035 k.c. przez nieuwzględnienie, że
zniesienie współwłasności gospodarstwa rolnego powinno nastąpić przez
przyznanie go temu ze współwłaścicieli, który je prowadzi lub stale w nim pracuje
bądź temu, który daje największą gwarancje należytego prowadzenia
gospodarstwa, art. 140 k.c. przez jego niezastosowanie i art. 213 w związku z art.
13 § 2 k.p.c. przez zaniechanie zbadania oświadczenia uczestniczki o rezygnacji z
udziału w majątku spadkowym bez jakichkolwiek spłat lub dopłat.
Skarżąca twierdziła, że nie zaskarżyła postanowienia z dnia 2 czerwca
2011 r. z powodu złego stanu emocjonalnego wywołanego toczącym się
postępowaniem, skutkującym niezdolnością obrony swych praw w związku
z brakiem wiedzy i doświadczenia w działaniu w postępowaniu sądowym.
Podniosła, że skutkiem wskazanego naruszenia prawa jest niezgodność
zaskarżonego postanowienia z art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji oraz że zachodzi
wyjątkowy wypadek, uzasadniający wniesienie skargi od postanowienia sądu
pierwszej instancji.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 5192
§ 1 k.p.c., można żądać stwierdzenia niezgodności
z prawem prawomocnego postanowienia co do istoty sprawy sądu drugiej
instancji kończącego postępowanie w sprawie, jeżeli przez jego wydanie stronie
została wyrządzona szkoda, a zmiana lub uchylenie tego postanowienia
w drodze przysługujących stronie środków prawnych nie było i nie jest możliwe.
W wyjątkowych wypadkach - jak stanowi § 2 powołanego artykułu - gdy
niezgodność z prawem wynika z naruszenia podstawowych zasad porządku
prawnego lub konstytucyjnych wolności albo praw człowieka i obywatela, można
także żądać stwierdzenia niezgodności z prawem prawomocnego postanowienia
co do istoty sprawy sądu pierwszej lub drugiej instancji kończącego postępowanie
w sprawie, jeżeli strona nie skorzystała z przysługujących jej środków prawnych,
4
chyba że jest możliwa zmiana lub uchylenie postanowienia w drodze innych
przysługujących stronie środków prawnych.
W przytoczonych przepisach wyrażona została zasada, że przesłanką
dopuszczalności skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego
orzeczenia jest wykorzystanie przez stronę przysługujących jej środków prawnych.
Wyjątek od tej zasady przewiduje art. 5192
§ 2 k.p.c., który w sytuacji, gdy strona
nie skorzystała z przysługujących jej środków prawnych, uzależnia dopuszczalność
skargi od kumulatywnego spełnienia dwóch przesłanek: istnienia wyjątkowego
wypadku oraz występowania niezgodności z prawem o kwalifikowanym
charakterze, wynikającej z naruszenia podstawowych zasad porządku prawnego
lub konstytucyjnych wolności albo praw człowieka i obywatela. Pojęcie „wypadek
wyjątkowy” odnosi się przy tym do przyczyny niezgodności z prawem
prawomocnego postanowienia co do istoty sprawy oraz do powodów, dla których
strona nie skorzystała z możliwości jego zaskarżenia.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego jako przykłady „wypadków
wyjątkowych”, o których mowa, wskazuje się ciężką chorobę strony, która
uniemożliwiła wniesienie środka odwoławczego, jej stan psychiczny
uniemożliwiający podjęcie rozsądnej decyzji co do zaskarżenia wyroku sądu
pierwszej instancji, katastrofę, klęskę żywiołową, uzyskanie błędnej informacji
od pracownika sądu co do sposobu i terminu zaskarżenia (zob. postanowienia
Sądu Najwyższego z dnia 2 lutego 2006 r., I CNP 4/06, OSNC 2006, nr 6, poz. 113,
z dnia 29 listopada 2006 r., II CNP 85/06, nie publ., z dnia 22 czerwca 2007 r.,
III CNP 37/07, OSNC 2007, nr 3, poz. 47, z dnia 30 listopada 2007 r., III CNP
67/07, OSNC-ZD 2008, nr C, poz. 90, z dnia 7 lutego 2008 r., IV CNP 217/07,
OSNC-ZD 2008, nr D, poz. 114).
Skarżąca, wnosząc o stwierdzenie niezgodności z prawem postanowienia
sądu pierwszej instancji, jako przyczynę nieskorzystania z możliwości jego
zaskarżenia w przepisanym terminie wskazała zły stan emocjonalny wywołany
prowadzonym postępowaniem, skutkujący wystąpieniem braku zdolności obrony
swych praw w związku z brakiem wiedzy i doświadczenia w działaniu
w postępowaniu sądowym. Podana przyczyna, której skarżąca nie poparła żadnym
dowodem wskazującym na wystąpienie u niej stanu emocjonalnego
5
uniemożliwiającego samodzielną obronę swych praw, nie może być uznana
za wyjątkowy wypadek w rozumieniu art. 5192
§ 2 k.p.c.
Przewidziane w art. 5192
§ 2 k.p.c. wyjątkowe wypadki, umożliwiające
złożenie skargi od prawomocnego postanowienia wydanego przez sąd pierwszej
instancji, powinny być jednoznacznie wykazane. W razie powołania się na
naruszenie podstawowych zasad porządku prawnego konieczne jest wykazanie,
że dana zasada istnieje i ma podstawowe znaczenie dla porządku prawnego oraz
dokładne określenie w jaki sposób doszło do jej naruszenia (zob. postanowienia
Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego 2006 r., IV CNP 11/06, nie publ. oraz z dnia
6 grudnia 2006 r., V CNP 142/06, nie publ.).
Poza tym, zgodnie z art. 4245
§ 1 pkt 5 k.p.c., skarga powinna zawierać
wykazanie, że wzruszenie zaskarżonego orzeczenia w drodze innych środków
prawnych nie było i nie jest możliwe. Skarżąca ograniczyła się do konstatacji,
że „…wzruszenie zaskarżonego orzeczenia nie było i nie jest możliwe…”,
co nie jest wystarczające. Skarżący powinien przedstawić tę okoliczność
w sposób niebudzący wątpliwości i w drodze stosowanego wywodu wykazać jej
istnienie. Uszło uwagi samej skarżącej, że w dniu 18 marca 2013 r. do akt sprawy
o dział spadku zostało dołączone jej pismo z wnioskiem o „…wznowienie
postępowania i zmianę orzeczenia poprzez dokonanie działu spadku zgodnie
z wolą uczestniczących w sprawie osób…”.
Skoro skarżąca nie wykazała, że zachodzi wyjątkowy wypadek, o którym
mowa w art. 5192
§ 2 k.p.c., Sąd Najwyższy na podstawie art. 4248
§ 2 w związku
z art. 13 § 2 k.p.c. postanowił, jak w sentencji.
jw