sygn. IV CSK 21/13 24 października 2013 Sąd Najwyższy

Postanowienie SN z 24 października 2013, sygn. IV CSK 21/13

Data orzeczenia 24 października 2013
Sąd Sąd Najwyższy
Wydział Izba Cywilna, Wydział IV
Przewodniczący SSN Krzysztof Pietrzykowski
Tagi
#Sąd Najwyższy #Izba Cywilna #postanowienie SN
Sygn. akt IV CSK 21/13
POSTANOWIENIE
Dnia 24 października 2013 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)
SSN Iwona Koper
SSN Maria Szulc (sprawozdawca)
w sprawie z wniosku Skarbu Państwa Naczelnika Pierwszego Urzędu
Skarbowego w T.
przy uczestnictwie T. G.
o wpis hipoteki,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 24 października 2013 r.,
skargi kasacyjnej wnioskodawcy
od postanowienia Sądu Okręgowego w T.
z dnia 20 sierpnia 2012 r.
uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi
Okręgowemu w T. do ponownego rozpoznania i
rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
2
UZASADNIENIE
Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy w T. oddalił apelację od
postanowienia Sądu Rejonowego w T., którym został oddalony wniosek Skarbu
Państwa – Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w T. o wpis hipoteki
przymusowej na nieruchomości stanowiącej współwłasność uczestnika
postępowania.
Sąd drugiej instancji zaakceptował ustalenia faktyczne oraz wykładnię art.
109 ust.1 ustawy z dnia 6 lipca 982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U.
z 2001 r., Nr 124, poz. 1361; dalej u.k.w.h.) i art. 6262
§ 3 k.p.c. dokonaną przez
Sąd Rejonowy i przyjął je za własne. Wskazał, że art. 109 ust.1 u.k.w.h. nie
reguluje formy dokumentu, który stanowi podstawę dokonania wpisu do księgi
wieczystej, zaś art. 31 u.k.w.h. stanowiąc, że wpis może być dokonany na
podstawie dokumentu z podpisem notarialnie poświadczonym, jeżeli przepisy
szczególne nie przewidują innej formy, nie udziela odpowiedzi na pytanie, czy
dokumentem tym może być oryginał, czy także odpis. Sąd Okręgowy przytoczył
pogląd wyrażony przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia z dnia 8 grudnia 2005 r.,
III CZP 101/05, OSNCP 2006/11/180, zgodnie z którym podstawą wpisu hipoteki
przymusowej w księdze wieczystej może być tylko oryginał tytułu wykonawczego
i stwierdził, że podniesione argumenty mając wymiar ogólny odnoszą się także do
administracyjnego tytułu wykonawczego. Nie podzielił także twierdzeń, że przyjęte
stanowisko nie uwzględnia art. 244 § 1 k.p.c. oraz art. 250 § 1 k.p.c. wskazując,
iż postępowanie wieczystoksięgowe stanowi postępowanie odrębne i regulacja
prawna w zakresie formy składanych dokumentów została unormowana w art. 6262
§ 3 k.p.c., zaś brak w przepisach postępowania egzekucyjnego w administracji
odpowiednika art. 794 k.p.c. nie stanowi wystarczającej podstawy do obniżania
wymagań stawianych tytułowi wykonawczemu jako podstawie do wpisu hipoteki
przymusowej.
W skardze kasacyjnej wnioskodawca wniósł o uchylenie zaskarżonego
postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w T. do ponownego
rozpoznania. W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej (art. 3983
§ 1 pkt 1 k.p.c.)
3
zarzucił naruszenie prawa materialnego tj. art. 109 ust. 1 u.k.w.h. w zw. z art. 35 §
1, § 2 pkt 2 i § 3 w zw. z art. 34 § 1 Ordynacji podatkowej przez błędne
zastosowanie, zaś w ramach drugiej podstawy (art. 3983
§ 1 pkt 2 k.p.c.) podniósł
zarzut naruszenia przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik
sprawy – art. 6262
§ 3 k.p.c. i art. 31 u.k.w.h. w zw. z art. 250 k.p.c. w zw. z art. 244
§ 1 k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c. w zw. z art. 109 ust. 1 u.k.w.h. w zw. z art. 35 § 1, § 2
i 3 w zw. z art. 23 § 1 Ordynacji podatkowej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Istota zagadnienia prawnego w niniejszej sprawie, stanowiącego przedmiot
zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej, sprowadza się do odpowiedzi na
pytanie, czy podstawą wpisu hipoteki przymusowej do księgi wieczystej może być
jedynie oryginał tytułu wykonawczego wystawionego w administracyjnym
postępowaniu egzekucyjnym, czy również odpis takiego tytułu, sporządzony w
oparciu o przepisy ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym
w administracji (tj. Dz. U. z 2005 r., Nr 229, poz. 1954 ze zm.; dalej u.p.e.a.),
urzędowo poświadczony przez administracyjny organ egzekucyjny.
Zgodnie z art. 109 ust. 1 u.k.w.h. wierzyciel, którego wierzytelność jest
stwierdzona tytułem wykonawczym, określonym w przepisach o postępowaniu
egzekucyjnym, może na podstawie tego tytułu uzyskać hipotekę na wszystkich
nieruchomościach dłużnika. Tytuł wykonawczy jest dokumentem stanowiącym
podstawę wszczęcia i prowadzenia postępowania egzekucyjnego, a jego definicja
lub elementy konstrukcyjne są zawarte w procedurach regulujących egzekucję
sądową i administracyjną. W egzekucji sądowej tytułem wykonawczym jest
dokument odpowiadający sformalizowanym wymaganiom określonym w art.
776,777 i 783 k.p.c. oraz w przepisach rozporządzeń Ministra Sprawiedliwości
z dnia 5 kwietnia 2012 r. w sprawie określenia brzmienia klauzuli wykonalności
(Dz. U. Nr 2012, poz. 443) i z dnia 23 lutego 2007 r. regulamin urzędowania sądów
powszechnych (Dz. U. Nr 38, poz. 249). Stanowi on wyłączną podstawę wszczęcia
postępowania egzekucyjnego oraz uzyskania wpisu hipoteki przymusowej w celu
zabezpieczenia stwierdzonej nim wierzytelności. Poza pierwszym wydanym tytułem
wykonawczym dopuszczalne jest wydanie kolejnych tytułów wykonawczych
4
dotyczących konkretnego obowiązku w sytuacjach ściśle określonych przez
przepisy kodeksu postępowania cywilnego. Wierzyciel może zatem uzyskać kilka
tytułów wykonawczych do realizacji wniosków w postępowaniu egzekucyjnym,
zabezpieczającym lub wieczystoksięgowym. W konsekwencji takiego unormowania
wątpliwość, czy odpis tytułu wykonawczego wystawionego w egzekucyjnym
postępowaniu sądowym może stanowić podstawę wpisu hipoteki przymusowej do
księgi wieczystej, została rozstrzygnięta negatywnie w uchwale Sądu Najwyższego
z dnia 8 grudnia 2005 r., III CZP 101/05 (OSNC 2006/11/180). Wyrażony nadto
został pogląd, że brzmienie art. 6262
§ 3 k.p.c. wskazuje na konieczność dołączenia
oryginałów dokumentów, a nie ich odpisów, ustawodawca bowiem wyraźnie określił
ustawowo sytuacje, w których jest to dopuszczalne (art. art. 89 § 1, 250 § 1, 244
§ 1, 485 § 4 k.p.c.).
W myśl art. 26 § 1 i 3 u.p.e.a. w egzekucyjnym postępowaniu
administracyjnym tytuł wykonawczy jest dokumentem sporządzonym przez
wierzyciela i musi spełniać wymagania określone w art. 27 u.p.e.a.
i w rozporządzeniu Ministra Finansów z dnia 22 listopada 2001 r. w sprawie
wykonania niektórych przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji
(tj. Dz. U. z 2005 r., Nr 229, poz. 1954 ze zm.). Organ egzekucyjny, stosownie do
art. 27 § 1 pkt 10 u.p.e.a., opatruje tytuł egzekucyjny przygotowany przez
wierzyciela klauzulą o skierowaniu do egzekucji administracyjnej. W orzecznictwie
Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjmuje się, że tytułem wykonawczym jest
tylko oryginał i tylko on może stanowić podstawę egzekucji administracyjnej (wyrok
z dnia 11 stycznia 2007 r., I OSK 146/06, niepubl.). Ustawa o postępowaniu
egzekucyjnym w administracji nie zawiera odpowiednika art. 793 k.p.c. i nie
przewiduje możliwości wystawiania dalszych tytułów wykonawczych, dopuszcza
natomiast posługiwanie się odpisem tytułu wykonawczego przy dokonywaniu
ustawowo określonych czynności procesowych (art. 26 § 5 i 6, art. 31 § 1, art. 32,
72 § 4 pkt 1).
Zgodnie z art. 34 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa
(tj. Dz. U. z 2012 r., Nr 749 ze zm.; dalej Ordynacja) Skarbowi Państwa i jednostce
samorządu terytorialnego przysługuje hipoteka na wszystkich nieruchomościach
podatnika, płatnika, inkasenta, następcy prawnego lub osób trzecich z tytułu
5
zobowiązań podatkowych powstałych w sposób przewidziany w art. 21 § 1 pkt 2,
a także z tytułu zaległości podatkowych w podatkach stanowiących ich dochód
oraz odsetek za zwłokę od tych zaległości, zwana „hipoteką przymusową”.
Hipoteka ta powstaje przez dokonanie wpisu do księgi wieczystej na podstawie
tytułu wykonawczego (art. 35 § 1 i 2 pkt 2 Ordynacji), przy czym nie ulega
wątpliwości, że chodzi o tytuł wykonawczy w rozumieniu przepisów ustawy
o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.
Postępowanie o wpis hipoteki przymusowej regulują art. 6261
i n. k.p.c.
Zgodnie z art. 6262
§ 3 k.p.c. do wniosku o dokonanie wpisu w księdze wieczystej
należy dołączyć dokumenty stanowiące podstawę wpisu. Artykuł 109 ust. 1 u.k.w.h.
wymaga dołączenia tytułu wykonawczego w rozumieniu przepisów o postępowaniu
egzekucyjnym, zaś art. 35 § 1 i 2 pkt 2 Ordynacji nie normuje formy
administracyjnego tytułu wykonawczego stanowiącego podstawę wpisu hipoteki
przymusowej do księgi wieczystej. W uzasadnieniach postanowień z dnia 16 maja
201 r., IV CSK 637/12 i z dnia 5 lipca 2013 r., IV CSK 742/12, niepubl. Sąd
Najwyższy wyjaśnił, że w takiej sytuacji odpowiedzi na pytanie, czy odpis
administracyjnego tytułu wykonawczego może stanowić podstawę wpisu hipoteki
przymusowej do księgi wieczystej, należy poszukiwać w treści art. 31 u.k.w.h., który
określa minimum wymagań formalnych w zakresie formy dokumentów dołączonych
do wniosku o wpis. Zezwala on na dokonanie wpisu na podstawie dokumentu
z podpisem notarialnie poświadczonym, jeżeli przepisy szczególne nie przewidują
innej formy. Zasada ta nie odnosi się jednak – poza orzeczeniami sądowymi
stanowiącymi podstawę wpisu – do dokumentów urzędowych w rozumieniu art. 244
k.p.c. Wskazał także na utrwalone stanowisko orzecznictwa akceptujące,
w odniesieniu do dokumentów będących podstawą wpisu, stosowanie art. 244 § 1
k.p.c. i art. 250 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. (uchwała Sądu Najwyższego
z dnia 30 października 1984 r., III CZP 62/84, OSNC 1985, Nr 7, poz. 88,
postanowienia z dnia 24 czerwca 1997 r., II CKN 216/97, OSNC 1998, Nr 1, poz. 7,
z dnia 9 marca 2004 r., V CK 448/03, z dnia 12 stycznia 2012, IV CSK 251/11 –
niepubl.). Artykuł 250 § 1 k.p.c. wprowadza wyjątek od zasady, że przeprowadzenie
w postępowaniu cywilnym dowodu z dokumentu dotyczy dokumentu oryginalnego
i zezwala na przedstawienie w postępowaniu urzędowo poświadczonego odpisu
6
dokumentu, jeżeli znajduje się on w aktach organu, o którym mowa w art. 244 § 1
k.p.c.
Podkreślenia wymaga, że wymóg przedstawienia w egzekucyjnym
postępowaniu administracyjnym oryginału tytułu wykonawczego dotyczy wszczęcia
i prowadzenia egzekucji. Wniosek o wpis hipoteki przymusowej nie zmierza do
wszczęcia egzekucji, lecz do zabezpieczenia wierzytelności z tytułu podatków.
W postępowaniu tym nie jest dopuszczalne wydanie dalszych tytułów
wykonawczych - sformalizowane stanowisko dopuszczające dołączenie do wniosku
o wpis wyłącznie oryginału tytułu prowadziłoby zatem albo do pozbawienia
wierzyciela możliwości prowadzenia egzekucji, albo pozbawienia możliwości
złożenia wniosku o wpis hipoteki przymusowej, a w każdym razie do konieczności
dokonania wyboru pomiędzy wszczęciem egzekucji i dokonaniem zabezpieczenia
wierzytelności. Ustawodawca przewidział ponadto, że w egzekucyjnym
postępowaniu administracyjnym może funkcjonować w obrocie prawnym odpis
tytułu wykonawczego w sytuacjach innych, niż wszczęcie postępowania
egzekucyjnego. W niektórych wypadkach odpis tytułu wykonawczego w tym
postępowaniu spełnia taką samą funkcję, jak kolejny tytuł wykonawczy
w egzekucyjnym postępowaniu sądowym, bowiem jest oznaczany cel, któremu ma
służyć, jego liczba porządkowa, a także kwotowo jest określany zakres zlecenia –
np. przy zleceniu przez organ egzekucyjny wykonania czynności egzekucyjnych
organowi rekwizycyjnemu. (art. 31 § 1 u.p.e.a.). Jest to zatem rozwiązanie zbliżone
do uregulowania zawartego w art. 793 k.p.c. świadczące, że ustawodawca
rezygnując z wprowadzenia w egzekucyjnym postępowaniu administracyjnym
pojęcia dalszego tytułu wykonawczego nadał odpisowi tytułu wykonawczego
urzędowo poświadczonemu przez administracyjny organ egzekucyjny taki sam
charakter prawny, jaki posiada dalszy tytuł wykonawczy.
W konsekwencji uznać należy, że urzędowo poświadczony odpis
administracyjnego tytułu wykonawczego wystawionego może stanowić podstawę
wpisu hipoteki przymusowej w księdze wieczystej. W wypadku dołączenia do
wniosku o wpis odpisu takiego tytułu rzeczą sądu wieczystoksięgowego będzie
ocena, czy stanowi on odpis urzędowy tytułu sporządzonego w oparciu o przepisy
7
ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji poświadczony przez
administracyjny organ egzekucyjny.
Zasadne są zatem zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące zarówno prawa
procesowego, jak i materialnego, a pogląd wyrażony przez Sąd Okręgowy
w oparciu o rozważania Sądu Najwyższego dotyczące tytułu wykonawczego
wystawionego w postępowaniu sądowym, nie pozwala na ich odparcie.
Zważywszy na powyższe orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39815
§ 1 k.p.c.