Wyrok SN z 13 lutego 2014, sygn. V CSK 162/13
Data orzeczenia
13 lutego 2014
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział V
Przewodniczący
SSN Kazimierz Zawada
Tagi
Podstawa prawna
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 13 lutego 2014 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Dariusz Dończyk
SSN Irena Gromska-Szuster
w sprawie z powództwa M. P.
przeciwko C. M. S.A. w L.
o uchylenie uchwały,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 13 lutego 2014 r.,
skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego
z dnia 27 listopada 2012 r.
oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony pozwanej na
rzecz powoda kwotę 270 ( dwieście siedemdziesiąt ) zł tytułem
zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
2
UZASADNIENIE
Sąd Apelacyjny - na tle przytoczonych niżej, bezspornych w sprawie
okoliczności faktycznych - wyrokiem z dnia 27 listopada 2012 r. oddalił apelację
pozwanej spółki akcyjnej C. M. od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 24 sierpnia
2012 r., uwzględniającego powództwo M. P. o stwierdzenie nieważności uchwały nr
4 walnego zgromadzenia akcjonariuszy pozwanej spółki z dnia 17 kwietnia 2012 r.
w sprawie wyboru członków rady nadzorczej.
W dniu 17 kwietnia 2012 r. odbyło się nadzwyczajne walne zgromadzenie
akcjonariuszy pozwanej spółki. Na zgromadzeniu był reprezentowany cały kapitał
zakładowy - 20 191 000 akcji. Każda akcja uprawniała do jednego głosu.
Akcjonariusze A. C. oraz powód występowali osobiście, a akcjonariusz S. S.A. za
pośrednictwem czterech pełnomocników. Każdy z nich reprezentował S. S.A. w
odniesieniu do innej liczby akcji pozwanej spółki. Porządek obrad zgromadzenia
obejmował wybór rady nadzorczej w drodze głosowania oddzielnymi grupami. Z
inicjatywy powoda została utworzona grupa nr I do której przystąpił także K. S.,
pełnomocnik S. S.A., w zakresie dotyczącym 4 946 000 akcji. Innych grup nie
utworzono. Grupa nr I podjęła uchwałę nr 3 o wyborze do rady nadzorczej K. S.
oraz powoda. Następnie przystąpiono do głosowania nad wyborem pozostałych
trzech członków rady nadzorczej. W głosowaniu tym wybrano jednomyślnie do rady
nadzorczej - także głosami S. S.A. nieoddanymi podczas wyborów w grupie nr I - J.
W., T. P. i P. H. (uchwała nr 4 zaskarżona przez powoda).
Zdaniem Sądu Apelacyjnego, zbieżnego ze stanowiskiem Sądu Okręgowego,
podjęta we wskazanych okolicznościach uchwała nr 4 jest sprzeczna z art. 385 § 6
k.s.h. S. S.A. w związku z tym, że uczestniczył w wyborze członków rady
nadzorczej przez utworzoną w tym celu grupę akcjonariuszy, nie mógł następnie
wziąć udziału w wyborach pozostałych członków rady nadzorczej. Zgodnie
z dominującą w piśmiennictwie wykładnią art. 385 § 6 k.s.h., przepis ten zakazuje
akcjonariuszowi głosować przy wyborze członków rady nadzorczej na podstawie
jednej części swoich akcji w grupie, a na podstawie innej części swoich akcji
na zasadach ogólnych. Jeżeli akcjonariusz uczestniczył w wyborze członków rady
nadzorczej przez grupę, to choćby w głosowaniu w grupie nie wykorzystał
3
wszystkich swoich głosów, nie może oddać niewykorzystanych głosów
w uzupełniających wyborach do rady nadzorczej na zasadach ogólnych, a zatem -
w ogóle uczestniczyć w uzupełniających wyborach do rady nadzorczej na zasadach
ogólnych. W ocenie Sądu Apelacyjnego, zmiany stanu prawnego w tym zakresie
nie spowodowało, wbrew odmiennym twierdzeniom strony pozwanej, wejście
w życie w dniu 3 sierpnia 2009 r. art. 4113
k.s.h., dopuszczającego niejednolite
głosowanie przez akcjonariusza na podstawie poszczególnych akcji. W rezultacie
Sąd Apelacyjny uznał za zasadne stwierdzenie przez Sąd Okręgowy nieważności
zaskarżonej uchwały na podstawie art. 425 ze względu na jej sprzeczność z art.
385 § 6 k.s.h.
Skarżąc w całości wyrok Sądu Apelacyjnego pozwana przytoczyła jako
podstawy kasacyjne naruszenie przy wydaniu tego wyroku przepisów art. 385 § 6,
art. 4113
i art. 425 k.s.h. przez ich błędną wykładnię, w szczególności
nieuwzględnienie przy ich wykładni celu wprowadzenia art. 4113
k.s.h.
i wypływającego z prawa unijnego źródła tego przepisu.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Artykuł 385 k.s.h. stanowi m.in.: w § 3 - że „na wniosek akcjonariuszy,
reprezentujących co najmniej jedną piątą kapitału zakładowego, wybór rady
nadzorczej powinien być dokonany przez najbliższe walne zgromadzenie w drodze
głosowania oddzielnymi grupami, nawet gdy statut przewiduje inny sposób
powołania rady nadzorczej”; w § 5 - że „osoby reprezentujące na walnym
zgromadzeniu tę część akcji, która przypada z podziału ogólnej liczby
reprezentowanych akcji przez liczbę członków rady, mogą utworzyć oddzielną
grupę celem wyboru jednego członka rady, nie biorą jednak udziału w wyborze
pozostałych członków”; w § 6 – że „mandaty w radzie nadzorczej nieobsadzone
przez odpowiednią grupę akcjonariuszy, utworzoną zgodnie z § 5, obsadza się
w drodze głosowania, w którym uczestniczą wszyscy akcjonariusze, których głosy
nie zostały oddane przy wyborze członków rady nadzorczej, wybieranych w drodze
głosowania oddzielnymi grupami”.
Ustawą z dnia 5 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks spółek
handlowych oraz ustawy o obrocie instrumentami finansowymi (Dz.U.2009.13.69)
4
uzupełniono dotychczasową regulację spółki akcyjnej przez dodanie art. 4113
k.s.h.
o treści: „akcjonariusz może głosować odmiennie z każdej z posiadanych akcji”.
Z art. 385 § 5 k.s.h. wynika jednoznacznie, że akcjonariusze, którzy utworzyli
oddzielną grupę w celu wyboru członka rady nadzorczej, nie biorą udziału
w wyborze pozostałych członków rady nadzorczej. W związku z tym można by
oczekiwać użycia w art. 385 § 6 k.s.h., dotyczącym wyborów co do mandatów
nieobsadzonych w grupach, sformułowania współbrzmiącego z art. 385 § 5 k.s.h.;
wyraźnie przewidującego, że uczestnikami tych wyborów mogą być tylko
ci akcjonariusze, którzy nie utworzyli oddzielnej grupy w celu wyboru członka rady
nadzorczej. W art. 386 § 6 k.s.h. znalazło się jednak sformułowanie brzmiące nieco
inaczej; stanowiące, że mandaty nieobsadzone przez grupę akcjonariuszy
„obsadza się w drodze głosowania, w którym uczestniczą wszyscy akcjonariusze,
których głosy nie zostały oddane przy wyborze członków rady nadzorczej,
wybieranych w drodze głosowania oddzielnymi grupami”. Sformułowanie to dało
podstawę do wyrażenia poglądu, że pozwala ono ze względu na to, iż wskazuje na
związanie głosu z akcją, a nie z akcjonariuszem, wykorzystać akcjonariuszowi,
wchodzącemu w skład grupy przy wyborze członka rady nadzorczej przez grupę
tylko części przysługujących mu głosów, część zaś przysługujących mu głosów
niewykorzystaną przy wyborze członka rady nadzorczej przez grupę użyć
w głosowaniu w wyborach pozostałych członków rady nadzorczej. Według tego
poglądu, sformułowanie art. 385 § 5 k.s.h., wykluczające taką możliwość, należy
uznać za wadliwe.
W piśmiennictwie zdecydowaną przewagę uzyskał jednak - podzielony przez
Sąd Apelacyjny - odmienny pogląd; że - tak jak wyraźnie stanowi art. 385 § 5 k.s.h.
- akcjonariusze, którzy utworzyli oddzielną grupę w celu wyboru członka rady
nadzorczej, nie mogą „nadwyżką” głosów niewykorzystanych w wyborach w grupie
głosować w wyborach pozostałych członków rady nadzorczej. Zdaniem
zwolenników dominującego poglądu, w zakresie dotyczącym rozpatrywanego
zagadnienia, art. 385 § 6 k.s.h. należy przypisywać znaczenie zgodne z wyraźnym
brzmieniem art. 385 § 5 k.s.h. Na poparcie dominującego poglądu przytaczane są
także inne jeszcze argumenty. Wskazuje się, że „przeniesienie” głosów
nieoddanych w wyborach w grupie do głosowania w wyborach uzupełniających
5
mogłoby być – w razie jego dopuszczenia – wykorzystywane w celach niezgodnych
z dobrymi obyczajami i prowadzić do wypaczenia sensu regulacji dopuszczającej
powoływanie członków rady nadzorczej w głosowaniu grupowym.
Także Sąd Najwyższy wyraził w wyroku z dnia 31 maja 2004 r., III CK
392/02, zapatrywanie, że wybory rady nadzorczej na zasadach ogólnych odbywają
się bez udziału akcjonariuszy, którzy utworzyli grupę.
W sprawie istotą sporu jest to, czy na zawartą w art. 385 § 5 i 6 k.s.h.
regulację wywarło wpływ wejście w życie art. 4113
k.s.h. stanowiącego,
że akcjonariusz może głosować odmiennie „z każdej z posiadanych akcji”,
i w związku z tym utraciła aktualność dotychczasowa dominująca wykładnia art.
385 § 6 k.s.h. – jak twierdzi strona pozwana, nawiązując do jednej z wypowiedzi
w piśmiennictwie - czy też tak się nie stało i dotychczasowa dominująca wykładnia
art. 385 § 6 k.s.h. zachowała aktualność – jak twierdzi powód i jak przyjął Sąd
Apelacyjny w zaskarżonym wyroku.
Kwestia ta była już przedmiotem rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego.
Zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 11 września 2013 r. III CZP 39/13,
akcjonariusze tworzący oddzielne grupy w celu wyboru członków rady nadzorczej
nie uczestniczą w wyborze członków rady nadzorczej co do mandatów
nieobsadzonych w drodze głosowania oddzielnymi grupami. Interpretując art. 385
§ 5 i 6 k.s.h. zgodnie z poglądem dominującym w piśmiennictwie i znajdującym
wyraz w wyroku z dnia 31 maja 2004 r., III CK 392/02, Sąd Najwyższy
w uzasadnieniu uchwały wyjaśnił, że brak wpływu art. 4113
k.s.h. na regulację
zawartą w art. 385 § 6 wiąże się z odmiennymi zakresami hipotez norm
wyrażonych w tych przepisach. Artykuł 4113
k.s.h. określa sposób, w jaki
akcjonariusz może wykonać prawo głosu. Pozwala akcjonariuszowi głosować przy
podejmowaniu określonej uchwały niejednolicie, czyli odmiennie na podstawie
przysługujących mu akcji; na podstawie jednych: „za”, na podstawie innych:
„przeciw”, a na podstawie jeszcze innych „wstrzymać się od głosu” (tzw. podzielone
głosowanie, ang. split voting). Natomiast art. 385 § 6 k.s.h. nie dotyczy sposobu
wykonania prawa głosu przez akcjonariusza na podstawie przysługujących mu
wielu akcji, lecz normuje szczególny tryb wyboru członków rady nadzorczej
6
w spółce akcyjnej. Po wejściu w życie art. 4113
k.s.h., w razie utworzenia oddzielnej
grupy w celu wyboru członków rady nadzorczej akcjonariusze, zarówno ci, którzy
uczestniczą tylko w głosowaniu grupowym (art. 385 § 5 k.s.h.), jak ci, którzy
uczestniczą tylko w głosowaniu uzupełniającym (art. 385 § 6 k.s.h.), mogą więc
głosować niejednolicie. Wejście w życie art. 4113
k.s.h. nie zmieniło jednak samego
wynikającego z art. 385 § 5 i 6 k.s.h. szczególnego trybu wyboru członków rady
nadzorczej w spółce akcyjnej, wykluczającego akcjonariuszy, którzy utworzyli
oddzielną grupę w celu wyboru członka rady nadzorczej od udziału w wyborze
pozostałych członków rady nadzorczej.
Strona pozwana nie przytoczyła w skardze kasacyjnej argumentów, które
mogłyby uzasadniać odejście od zgodnej z uchwałą Sądu Najwyższego z dnia
11 września 2013 r., III CZP 39/13, wykładni art. 385 § 5 i 6 i art. 4113
k.s.h.,
leżącej u podstaw zaskarżonego wyroku. Zamieszczone w skardze twierdzenia,
odwołujące się w celu wykazania odmiennej od określonej w uchwale Sądu
Najwyższego z dnia 11 września 2013 r., III CZP 39/13, relacji między art. 4113
k.s.h. a art. 385 § 6 do związku art. 4113
k.p.c. z prawem unijnym, są chybione.
Głównym celem ustawy, którą uzupełniono regulację spółki akcyjnej o art.
4113
k.s.h., było wdrożenie do prawa polskiego postanowień dyrektywy Parlamentu
Europejskiego i Rady z dnia 11 lipca 2007 r. w sprawie wykonywania niektórych
praw akcjonariuszy spółek notowanych na rynku regulowanym (Dz.Urz.UE 2007 L
nr 184, s. 17). Dyrektywę tę wydano, aby ułatwić akcjonariuszom spółek
notowanych na rynku regulowanym, w szczególności drobnym inwestorom,
wykonywanie praw korporacyjnych. Chodziło o stworzenie im warunków do
aktywnego także w relacjach transgranicznych uczestnictwa w podejmowaniu
decyzji w spółkach. W dyrektywie tej zamieszczono m. in postanowienia
dopuszczające głosowanie przez pełnomocnika (art. 10 i 11) oraz postanowienia
usuwające niektóre przeszkody skutecznego wykonywania prawa głosu (art. 13).
Nie objęto jednak tą dyrektywą głosowania niejednolitego na podstawie
poszczególnych akcji tego samego akcjonariusza. W art. 10 ust. 2 wyraźnie
zastrzeżono brak wpływu postanowień dyrektywy, dopuszczających ustanawianie
przez akcjonariusza wielu pełnomocników, na regulacje prawa właściwego,
dotyczące głosowania niejednolitego na podstawie akcji tego samego
7
akcjonariusza. Dopuszczone w art. 13 ust. 4 dyrektywy głosowanie niejednolite
przez akcjonariusza – powiernika stanowi odrębny przypadek. Chodzi tu jedynie
o umożliwienie akcjonariuszowi - powiernikowi odmiennego głosowania na
podstawie powierzonych mu akcji (przeniesionych na niego w powiązaniu
z porozumieniem powierniczym - co do tego zob. np. wyrok Sądu Najwyższego
z dnia 23 stycznia 2014 r., II CSK 264/13), zgodnie z instrukcjami osób
powierzających.
Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 lipca 2007 r.
w sprawie wykonywania niektórych praw akcjonariuszy spółek notowanych na
rynku regulowanym nie uzasadniała więc nawet ustanowienia przepisu o takiej
treści, jaką ma art. 4113
k.s.h. Tym trudniej w tej dyrektywie doszukać się
przesłanek do zmiany normowanego przez art. 385 § 6 k.s.h. szczególnego trybu
wyboru członków rady nadzorczej w kierunku wskazywanym przez stronę skarżącą.
Zwłaszcza jeżeli się uwzględni to, że taka zmiana mogłaby - na co zwrócił uwagę
Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 11 września 2013 r. III CZP 39/13 -
godzić w interesy akcjonariuszy mniejszościowych, a zarówno przepisy art. 385
k.s.h., jak i postanowienia powoływanej dyrektywy mają ich interesy na względzie.
Trafnie więc Sąd Apelacyjny uznał za zasadne stwierdzenie przez Sąd
Okręgowy nieważności zaskarżonej uchwały na podstawie art. 425 k.s.h. z powodu
jej sprzeczności z art. 385 § 6 k.s.h.
Mając to na względzie, Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną strony
pozwanej (art. 39814
k.p.c.) i stosownie do tego rozstrzygnął o kosztach
postępowania kasacyjnego (art. 98 w związku z art. 108 § 1 i art. 39821
k.p.c.).