Postanowienie SN z 27 lutego 2014, sygn. II CSK 351/13
Data orzeczenia
27 lutego 2014
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział II
Przewodniczący
SSN Grzegorz Misiurek
Tagi
Podstawa prawna
POSTANOWIENIE
Dnia 27 lutego 2014 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)
SSN Marian Kocon
SSN Iwona Koper (sprawozdawca)
w sprawie z wniosku Banku […].przy uczestnictwie M.
(Księstwo Liechtenstein), R. P.
i Re. P.
o wykreślenie hipoteki przymusowej łącznej kaucyjnej w kwocie 27.958.907,50
z księgi wieczystej [...] (macierzystej) oraz z 77 ksiąg wieczystych nieruchomości
współobciążonych (lokalowych), w tym z księgi wieczystej [...],
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym
w Izbie Cywilnej w dniu 27 lutego 2014 r.,
skargi kasacyjnej uczestnika postępowania M. z siedzibą w Schaan (Księstwo
Liechtenstein)
od postanowienia Sądu Okręgowego w K.
z dnia 17 grudnia 2012 r.,
uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi
Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania, pozostawiając
temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania
kasacyjnego.
UZASADNIENIE
2
Postanowieniem z dnia 17 grudnia 2012 r. Sąd Okręgowy w sprawie z
wniosku Banku […] z udziałem M. i G. K. Syndyka masy upadłości Spółdzielni
Mieszkaniowej P. w K. w upadłości oraz R. i Re. P. o wykreślenie hipoteki
przymusowej łącznej kaucyjnej w kwocie 27.958.907, 50 zł z księgi wieczystej […]
(macierzystej) i 77 ksiąg wieczystych nieruchomości współobciążonych
(lokalowych), w tym z księgi wieczystej […] oddalił apelację uczestnika M. od
postanowienia Sądu Rejonowego w K. z dnia 20 sierpnia 2012 r.
Postanowienie zapadło w następującym stanie faktycznym.
Spółdzielnia Mieszkaniowa P. w K. w upadłości jest współwłaścicielką
nieruchomości stanowiącej działkę 124/3 położoną w K. przy ul P. […],
zabudowaną budynkiem użytkowo - apartamentowym, w którym część lokali
została wyodrębniona z przeniesieniem własności na rzecz innych osób. Dla
nieruchomości prowadzona jest księga wieczysta Kw nr […] (w systemie
elektronicznym […]). W dziale III tej księgi jest wpis o ogłoszeniu upadłości
obejmującej likwidację upadłej Spółdzielni (postanowieniem z dnia 14 listopada
2008 r.) a w dziale IV hipoteka przymusowa łączna kaucyjna do kwoty 27.958.907,
50 zł współobciążająca nieruchomości opisane w […] i innych na rzecz M.,
pierwotnie ustanowiona na rzecz Banku […] (na wniosek z dnia 16 lipca 2002 r.
wpisana w dniu 11 września 2002 r.). W budynku znajduje się lokal użytkowy nr
708 o pow. 36,10 m2
, dla którego ustanowione zostało spółdzielcze własnościowe
prawo do lokalu na rzecz małżonków C. i D. S., wpisane do księgi wieczystej Kw nr
[…]. Prawo to nabyli w wyniku postępowania egzekucyjnego, na podstawie
postanowienia z dnia 18 lutego 2007 r., uczestnicy postępowania R. i R. P.,
ujawnieni w księdze wieczystej Kw nr […] ogr. W dniu 29 września 2009 r. między
Syndykiem masy upadłości Spółdzielni Mieszkaniowej P. w upadłości w K., a tymi
uczestnikami została zawarta notarialna umowa ustanowienia odrębnej własności
lokalu i przeniesienia własności w trybie art. 1714
ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r.
o spółdzielniach mieszkaniowych (tekst jedn.: Dz. U. 2013, poz. 1222 – dalej
u.s.m), na podstawie której stali się oni współwłaścicielami przedmiotowego lokalu
wraz z udziałem do 2.711/1.000.000 we współwłasności części wspólnych
budynku i działce gruntu nr 124/3. Dla lokalu prowadzona jest księga wieczysta Kw
nr […] (w systemie elektronicznym […]). Wierzyciel hipoteczny M. wniósł skargę na
3
wpis referendarza z dnia 14 października 2009 r., w której domagał się dokonania
wpisu hipoteki w kwocie wyżej określonej na swoją rzecz, współobciążającej
nieruchomość nr 708, którą Sąd potraktował jako wniosek o wpis tej hipoteki, a
następnie postanowieniem z dnia 31 grudnia 2009 r. oddalił wniosek.
Postanowienie Sądu Okręgowego o oddaleniu apelacji wnioskodawcy zaskarżone
zostało przez M. skargą kasacyjną, w uwzględnieniu której Sąd Najwyższy
postanowieniem z dnia 14 stycznia 2011 r., uchylił postanowienia obu Sądów
i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w K. Sąd
Okręgowy w K. postanowieniem z dnia 22 sierpnia 2011 r. oddalił apelację
uczestników Re. i R. P. od postanowienia Sądu Rejonowego, który po ponownym
rozpoznaniu sprawy uwzględnił wniosek wierzyciela o wpis hipoteki łącznej do
dziewięciu ksiąg wieczystych nieruchomości wyodrębnionych z nieruchomości
objętej księgą wieczystą macierzystą Kw nr […] w tym, do księgi wieczystej Kw nr
[…] prowadzonej dla nieruchomości lokalowej Re. i R. P. W dniu 13 kwietnia 2012
r. Syndyk masy upadłości Spółdzielni Mieszkaniowej P. w upadłości w K. i Bank […]
S.A. zawarli notarialną umowę sprzedaży upadłego przedsiębiorstwa
prowadzonego pod firmą Spółdzielni Mieszkaniowej P., czyli przedsiębiorstwa w
rozumieniu art. 551
§ 1 k.c. W skład przedmiotu sprzedaży wszedł miedzy innymi
udział upadłej do 337.642/1.000.000 części we własności nieruchomości gruntowej
zabudowanej kilkupiętrowym budynkiem wielomieszkaniowym, objętej księgą
wieczystą […], a także udział upadłej do 39/64 części we własności nieruchomości
lokalowej w budynku przy ul P. […], objętej księgą wieczystą […]. Udział upadłej
Spółdzielni w nieruchomości macierzystej był obciążony ograniczonymi prawami
rzeczowymi w postaci spółdzielczych praw do lokalu przysługujących osobom
fizycznym oraz Bankowi […] w przypadku 39 lokali. Na nieruchomości macierzystej
i na lokalach z niej wyodrębnionych ustanowiona była hipoteka przymusowa
kaucyjna w wysokości wcześniej wskazanej na rzecz M.
W umowie zawarty został wniosek o:
- wykreślenie z działu II księgi wieczystej […] (macierzystej) i […] (lokalowej)
Spółdzielni Mieszkaniowej P. w i wpisanie B. S.A w W. jako właściciela na
podstawie umowy sprzedaży z 13 kwietnia 2012 r. oraz art. 45 ust. 3 u.s.m. i art.
241
u.k.w.h.
4
- wykreślenie z działu IV księgi macierzystej i z działu IV każdej z ksiąg wieczystych
założonych dla wyodrębnionych nieruchomości lokalowych i współobciążonych
(w tym z księgi wieczystej […]) hipoteki przymusowej łącznej kaucyjnej
przysługującej M. na podstawie umowy sprzedaży z dnia 13 kwietnia 2012 r. i art.
317 prawa upadłościowego i naprawczego – ustawa z dnia 28 lutego 2003 r.
prawo upadłościowe i naprawcze (jedn. tekst Dz. U. 2012, poz. 1112 – dalej
u.p.u.n.).
Referendarz sądowy w Sądzie Rejonowym w dniu 18 maja 2012 r. dokonał
wpisów w księdze wieczystej macierzystej i w księgach wieczystych lokalowych
zgodnie z wnioskiem. Uczestnik postępowania M. wniósł skargę na te wpisy w
części dotyczącej wykreślenia hipoteki przymusowej łącznej kaucyjnej, domagając
się oddalenia wniosku w tym zakresie i ponownego wpisania hipoteki do księgi
macierzystej oraz ksiąg lokalowych, w tym księgi wieczystej Kw nr […] prowadzonej
dla nieruchomości lokalowej Re. i R. P. Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 20
sierpnia 2012 r. utrzymał w mocy zaskarżony wpis. W uzasadnieniu postanowienia
wskazał, że w dniu sporządzenia umowy sprzedaży przedsiębiorstwa tj. 13 kwietnia
2012 r. z nieruchomości było wyodrębnionych 179 lokali, a dla 77 założono księgi
wieczyste dla własnościowego prawa do lokalu. Natomiast do dnia orzekania
z nieruchomości macierzystej wyodrębniono łącznie 218 lokali w tym 39
powstałych w wyniku przekształcenia prawa spółdzielczego w prawo odrębnej
własności na rzecz wnioskodawcy. Pozostałych lokali powstałych w wyniku takiego
przekształcenia nie wyodrębniono z uwagi na brak wniosku wieczystoksięgowego,
w związku z czym w dziale III księgi macierzystej wpisano ostrzeżenie o powyższej
niezgodności. Rozpoznający skargę Sąd uznał, że nie doszło do zarzucanego
naruszenia art. 94 zd. 1 ustawy z dnia 8 lipca 1982 r. o księgach wieczystych
i hipotece (jedn. tekst: Dz. U. 2013, poz.707 – dalej u.k.w.h.) i art. 317 ust. 2
u.p.u.n. Przyjął, że do wykreślenia hipoteki obciążającej nieruchomość wchodzącą
w skład zbywanego przedsiębiorstwa upadłego nie jest potrzebna zgoda
wierzyciela hipotecznego ani jego oświadczenie o wygaśnięciu wierzytelności
zabezpieczonej hipoteką, gdyż wpis wykreślenia nie ma charakteru
konstytutywnego w przeciwieństwie do wpisu samej hipoteki. Wskazał, że na
podstawie art. 317 ust. 2 u.p.u.n. wygasają z mocy prawa ograniczone prawa
5
rzeczowe obciążające nieruchomość wchodzącą w skład przedsiębiorstwa.
Podstawą wykreślenia hipoteki jest w takiej sytuacji umowa sprzedaży
przedsiębiorstwa, a przedmiotowa umowa sprzedaży przedsiębiorstwa rozumieniu
art. 551
k.c., z dnia 13 kwietnia 2012 r. zawiera czynność prawną spełniającą
wszystkie wymogi z art. 535 k.c. Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 17 grudnia
2012 r. oddalił apelację M. od postanowienia Sądu Rejonowego. Za
nieuzasadniony uznał podniesiony przez skarżącego zarzut naruszenia art. 94
u.k.w.h. wskazując, że wygaśnięcie hipoteki nie powoduje wygaśnięcia
wierzytelności którą zabezpiecza hipoteka, wierzyciel może więc zaspokoić się z
innego majątku upadłego lub ceny uzyskanej ze zbycia nieruchomości, a w
okolicznościach sprawy poszukiwać zaspokojenia u dłużnika głównego, za którego
poręczyła upadła Spółdzielnia. Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 535 k.c.
stwierdził, że wbrew stanowisku apelującego, nie zawsze skutkiem sprzedaży
nieruchomości jest przejście jej własności na kupującego, co wynika z art. 155 § 1
k.c. dopuszczającego taką możliwość na podstawie przepisu szczególnego. Takim
przepisem szczególnym jest zaś art. 1718
u.s.m. Podzielając stawisko Sądu
pierwszej instancji uznał, że skoro doszło do sprzedaży przez Syndyka
przedsiębiorstwa upadłej Spółdzielni, którego składnikiem jest nieruchomość, to
skutkiem tego jest wygaśnięcie hipoteki obciążającej tę nieruchomość na podstawie
art. 313 ust. 2 zd. 1 i art. 317 ust. 2 zd. 2 u.p.u.n., która - jak prawidłowo przyjął ten
Sąd – podlegała na tej podstawie wykreśleniu.
W skardze kasacyjnej wniesionej przez M. skarżący zarzucił naruszenie:
1) art. 94 u.k.w.h. i art. 317 ust. 2 u.p.u.n. przez przyjęcie, że hipoteka łączna
obciążająca nieruchomość lokalową wyodrębnioną uprzednio z nieruchomości
spółdzielni mieszkaniowej wygasa także w stosunku do tej nieruchomości lokalowej
wskutek zawarcia przez syndyka w postępowaniu upadłościowym umowy
sprzedaży przedsiębiorstwa spółdzielni obejmującego sprzedaż współwłasności
nieruchomości obciążonej hipoteką łączną, z której ta nieruchomość lokalowa
została uprzednio wyodrębniona,
2) art. 535 k.c., art. 1718
u.s.m. art. 317 ust. 2 u.p.u.n. przez przyjęcie, że w wyniku
zawarcia umowy sprzedaży w postępowaniu upadłościowym przedsiębiorstwa
6
spółdzielni mieszkaniowej nabywcy nie będącemu spółdzielnią mieszkaniową
doszło do nabycia przez tego nabywcę składnika majątku przedsiębiorstwa
w postaci współwłasności nieruchomości obciążonej hipoteką łączną, które
skutkowało wygaśnięciem tej hipoteki.
Wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz poprzedzającego go
postanowienia Sądu Rejonowego i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do
ponownego rozpoznania lub uchylenie obu postanowień i zmianę orzeczenia przez
wpisanie w dziale IV Kw […] hipoteki przymusowej łącznej kaucyjnej w kwocie
27.958.907,50 zł na rzecz uczestnika M. i zasądzanie od wnioskodawcy kosztów
postępowania.
W uzasadnieniu podstaw skargi przywołał argumentację przytoczoną
uprzednio na poparcie zarzutów apelacji.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Trafnie podnosi skarżący, że pośród ustaleń przytoczonych w podstawie
faktycznej zaskarżonego postanowienia, wykraczających znacznie poza potrzebę
rozstrzygnięcia sprawy, zasadnicze znaczenie ma okoliczność, że umową
notarialną z dnia 29 września 2009 r. Syndyk masy upadłości Spółdzielni
Mieszkaniowej P. w K., w celu zrealizowania roszczeń mających podstawę w art.
1714
ustawy z 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych, ustanowił w
budynku przy ul. P. […] odrębną własność lokalu użytkowego nr 708 o powierzchni
36,10 m2
, z którym związany jest udział w nieruchomości wspólnej wynoszący
2.711/1.000.000 części i udział w działce nr 124/3 oraz przeniósł na rzecz R. i Re.
P. własność tego lokalu wraz ze związanym z nim udziałem we współwłasności
nieruchomości wspólnej i działce gruntu. Dla lokalu tego prowadzona jest księga
wieczysta nr […], w której na podstawie tego aktu notarialnego i zawartego w nim
wniosku ujawniono prawo jego własności na rzecz R. i Re. P.
Na tej podstawie zasadnie wywodzi skarżący, że przedmiotowy lokal nr […],
objęty wyżej wskazaną księgą wieczystą, nie był już składnikiem przedsiębiorstwa
Spółdzielni Mieszkaniowej P. w upadłości w chwili zawarcia umowy sprzedaży tego
przedsiębiorstwa w dniu 13 kwietnia 2012 r. Umowa ta, a co za tym idzie również
wskazany w zawartym w niej wniosku o wykreślenie hipoteki obciążającej
7
przedmiotowy lokal art. 317 ust. 2 u.p.u.n., określający skutek nabycia
przedsiębiorstwa upadłego w postaci wygaśnięcia wszelkich obciążeń na jego
składnikach (z wyjątkiem obciążeń wymienionych w art. 313 ust. 3 i 4 u.p.u.n.), nie
mogły więc stanowić podstawy jej wykreślenia, co przesądza o zasadności
wniesionej skargi kasacyjnej.
Odnosząc się jednocześnie do motywów prawnych zaskarżonego
postanowienia, w których jako podstawę wygaśnięcia i wykreślenia hipoteki
obciążającej przedmiotowy lokal Sąd Okręgowy przywołał przepis art. 313 ust. 2
u.p.u.n. wskazać należy, że zgodnie ze stanowiskiem judykatury (postanowienia
Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2011 r., II CSK 361/10, II CSK 364/10,
niepubl.) ustanowienie przez spółdzielnię odrębnej własności lokalu w jej zasobach,
a następnie przeniesienie jego własności na rzecz osoby, której dotychczas
przysługiwało spółdzielcze własnościowe prawo do tego lokalu w celu
zrealizowania roszczenia przewidzianego w art. 1714
u.s.m. w zw. z art. 86 u.p.u.n.
i art. 541
u.s.m., nie może być utożsamione ze „sprzedażą dokonaną
w postępowaniu upadłościowym” w rozumieniu art. 313 ust. 1 i 2 u.p.u.n.
W uzasadnieniu tego poglądu Sąd Najwyższy stwierdził, że pojęcie „sprzedaży
dokonanej w postępowaniu upadłościowym”, obejmuje te formy przenoszenia praw
majątkowych upadłego na inne osoby w celu uzyskania środków finansowych na
zaspokojenie wierzycieli upadłego, które znane są ustawie prawo upadłościowe
i naprawcze. Sprzedaż w rozumieniu przepisów tej ustawy nie musi odpowiadać
konstrukcji umowy sprzedaży przewidzianej w kodeksie cywilnym (np. sprzedaż
licytacyjna), ale by odpowiadała pojęciu „sprzedaży w postępowaniu
upadłościowym” musi być formą spieniężenia majątku upadłego. Ustanowienie
odrębnej własności lokalu w zasobach spółdzielni mieszkaniowej a następnie jej
przeniesienie na rzecz osoby, której do lokalu przysługiwało uprzednio prawo
spółdzielcze własnościowe nie jest formą sprzedaży majątku upadłego dokonanej
w postępowaniu upadłościowym, gdyż żaden z przepisów ustawy nie pozwala na
takie zakwalifikowanie działania syndyka podjętego w celu zadośćuczynienia
zgłoszonemu roszczeniu, mającemu samodzielną i odrębną podstawę w ustawie
z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych. Sprzedaż dokonywana
w postępowaniu upadłościowym z założenia wymaga zapłaty ceny za rzecz lub
8
prawo, które jest przenoszone na nabywcę i to w chwili, gdy dochodzi do skutku,
podczas gdy zobowiązania osoby uprawnionej do spółdzielczego własnościowego
prawa do lokalu w stosunku do spółdzielni ze wskazanych wyżej tytułów mogą być
zaspokojone na długo przed zgłoszeniem roszczenia o ustanowienie i przeniesienie
odrębnej własności lokalu, a nawet przed ogłoszeniem jej upadłości, a sposób
zadysponowania środkami wpłaconymi na poczet zaspokojenia tychże zobowiązań
przez osobę, której przysługuje spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu
pozostaje poza kontrolą wierzycieli spółdzielni, w tym także wierzycieli
korzystających z zabezpieczeń rzeczowych na jej majątku. Argumentację tę Sąd
Najwyższy w składzie obecnie orzekającym w pełni podziela.
Z tych względów, na podstawie art. 39815
§ 1 k.p.c., a w zakresie kosztów
postępowania na podstawie art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821
k.p.c.
orzeczono jak w sentencji.
9