Wyrok SN z 28 maja 2014, sygn. I CSK 330/13
Data orzeczenia
28 maja 2014
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział I
Przewodniczący
SSN Tadeusz Wiśniewski
Tagi
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 28 maja 2014 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Jan Górowski
SSN Bogumiła Ustjanicz
w sprawie z powództwa X.
przeciwko Y.
przy udziale Prokuratora Okręgowego w W.
o ustanowienie rozdzielności majątkowej małżeńskiej,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 28 maja 2014 r.,
skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego w W.
z dnia 22 listopada 2012 r.,
oddala skargę kasacyjną i zasądza od powoda na rzecz
pozwanej kwotę 180 (sto osiemdziesiąt) zł z tytułu kosztów
postępowania kasacyjnego.
2
UZASADNIENIE
Uwzględniając częściowo powództwo wytoczone przez powoda X. przeciwko
pozwanej Y., Sąd Rejonowy wyrokiem z 26 czerwca 2012 r., ustanowił między
stronami rozdzielność majątkową małżeńską z dniem 26 kwietnia 2010 r.,
natomiast dalej idące powództwo oddalił. Powód domagał się ustanowienia
rozdzielności majątkowej małżeńskiej z dniem 31 lipca 1998 r., gdyż, jak twierdził,
od tego dnia między nim a pozwaną istnieje faktyczna separacja.
Z ustaleń Sądu pierwszej instancji wynikało, że strony zawarły małżeństwo
w dniu 6 lipca 1985 r. i z małżeństwa tego mają […] dzieci. Mimo że w dniu 31 lipca
1998 r. pozwana wraz z córkami wyjechała do Francji, strony nadal współdziałały
ze sobą w zakresie spraw majątkowych. Celem tego wyjazdu była chęć
nadzorowania przez nią remontu wspólnej posiadłości. Powód odwiedzał pozwaną
w weekendy, interesował się też prowadzonymi pracami, a w 2000 r. strony
wyjechały do USA na miesięczne wakacje. W dniu 18 lutego 1999 r. strony nabyły
na zasadach wspólności małżeńskiej lokal mieszkalny w W., natomiast w dniu 8
kwietnia 2000 r. nabyły notarialnie ponad trzy hektary ziemi, powiększając tym
samym posiadłość we Francji. Na wniosek pozwanej Tribunal de Grande Instance
[…] (Sąd Wielkiej Instancji w […]; Francja) tymczasowym orzeczeniem z 20
grudnia 2001 r. upoważnił strony do oddzielnego zamieszkania, niemniej jednak
także po wydaniu tego orzeczenia strony podejmowały czynności wskazujące na
ich współdziałanie w sprawach majątkowych.
Mając na względzie poczynione ustalenia faktyczne, Sąd pierwszej instancji
uznał, że nie wystąpiły powody dla ustanowienia rozdzielności majątkowej z datą
wsteczną, tj. z dniem 31 lipca 1998 r.
Od powyższego wyroku powód wniósł apelację, domagając się jego zmiany
przez ustanowienie rozdzielności majątkowej z dniem 20 grudnia 2001 r., czyli
od dnia wydania we Francji orzeczenia o „separacji prawnej”.
Sąd Okręgowy, podzielając ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu
Rejonowego, wyrokiem z 22 listopada 2012 r., apelację powoda oddalił.
3
Sąd Okręgowy przyjął, że „mimo orzeczenia formalnej separacji w dniu
20 grudnia 2001 r. strony nadal współdziałały ze sobą w zakresie spraw
majątkowych oraz podejmowały wspólne decyzje dotyczące ich wspólnego
majątku”. Wskazał, że ustanowienie rozdzielności majątkowej z datą wsteczną
może być orzeczone tylko w wyjątkowych, uzasadnionych wypadkach.
Należy bowiem brać pod rozwagę nie tylko interes małżonka występującego
o ustanowienie rozdzielności i pozostałej rodziny, lecz również skutki,
jakie pociągnie za sobą zniesienie wspólności dla drugiego małżonka oraz dla osób
trzecich. W okolicznościach sprawy zniesienie wspólności majątkowej z datą
wsteczną zachwiałoby równowagę majątkową między małżonkami oraz poczucie
bezpieczeństwa pozwanej. Naruszony zostałby jej interes, a co za tym idzie - dobro
rodziny.
W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Okręgowego powód zarzucił
naruszenie art. 614
§ 1 w zw. z art. 54 § 1 k.r.o. oraz art. 1145 k.p.c. przez
nieuwzględnienie orzeczenia sądu francuskiego z dnia 20 grudnia 2001 r.,
orzekającego separację stron i pominięcie, że separacja prowadzi w skutkach do
powstania rozdzielności majątkowej między stronami zarówno w świetle prawa
francuskiego, jak i polskiego, a także przez bezpodstawne i dowolne ustalenie daty
powstania rozdzielności majątkowej. W konsekwencji wniósł o zmianę
zaskarżonego wyroku przez ustanowienie rozdzielności majątkowej między
stronami z dniem 20 grudnia 2001 r.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.
Przed przystąpieniem do oceny zarzutów skarżącego należy rozważyć
zagadnienie jurysdykcji krajowej w sprawie. Wprawdzie powód nie podniósł w tym
zakresie zarzutu w skardze kasacyjnej, jednak zważywszy na fakt, że brak
jurysdykcji krajowej skutkuje nieważnością postępowania (art. 1099 § 2 k.p.c.),
a tę Sąd Najwyższy w granicach zaskarżenia musi brać pod rozwagę z urzędu
(art. 39813
§ 1 zd. 2 k.p.c.), konieczne jest ustosunkowanie się do kwestii, czy sądy
polskie mają w sprawie jurysdykcję krajową.
4
Sprawa o ustanowienie rozdzielności majątkowej małżeńskiej jest sprawą
z zakresu stosunków majątkowych małżeńskich. Sprawy dotyczące stosunków
majątkowych małżeńskich nie są objęte zakresem zastosowania któregokolwiek
z aktów prawnych składających się na regulacje Unii Europejskiej w dziedzinie
jurysdykcji krajowej oraz uznawania i wykonywania zagranicznych orzeczeń.
Zostały one wyraźnie wyłączone z przedmiotowego zakresu zastosowania
rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie
jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach
cywilnych i handlowych (art. 1 ust. 2 lit. a). Nie należą też do przedmiotowego
zakresu zastosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 2201/2003 z dnia 27 listopada
2003 r. dotyczącego jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń
w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności
rodzicielskiej, uchylającego rozporządzenie nr 1347/2000, które stosuje się tylko
w sprawach małżeńskich niemajątkowych (art. 1 ust. 1 lit. a).
W sprawie nie ma jednak także podstaw do stosowania kodeksu
postępowania cywilnego w odniesieniu do oceny jurysdykcji krajowej sądów
polskich. W stosunkach między Francją a Polską obowiązuje bowiem umowa
o prawie właściwym, jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń w zakresie prawa
osobowego i rodzinnego (Dz.U. z 1969 r., Nr 4, poz. 22; dalej jako: umowa polsko-
francuska). Zachowała ona znaczenie w zakresie, w którym nie stosuje się
rozporządzenia nr 44/2001 (art. 70 ust. 1) i rozporządzenia nr 2201/2003 (art. 62
ust. 1). Umowa obejmuje swoim zakresem zastosowania sprawy małżeńskie, w tym
powstałe na tle stosunków majątkowych między małżonkami (art. 5 i 6 umowy).
Należy zatem przyjąć, że obejmuje ona również sprawy o ustanowienie
rozdzielności majątkowej między małżonkami. Z zaakceptowanego przez Sąd
Okręgowy ustalenia faktycznego Sądu pierwszej instancji wynika, że powód
i pozwana mają polskie obywatelstwo (zob. k. 579 odwrót); pozwana zamieszkuje
we Francji, powód zaś w Polsce. Te okoliczności pozwalają jednoznacznie przyjąć,
że w sprawie należało zastosować wspomnianą umowę. Można zatem uznać, że
jurysdykcja krajowa sądów polskich w sprawie wynikała z art. 9 umowy, który
stanowi, iż w sprawach dotyczących stosunków prawnych między małżonkami
jurysdykcja należy do sądów Wysokiej Umawiającej się Strony, na której terytorium
5
małżonkowie mają lub mieli ostatnie miejsce zamieszkania. Ponieważ małżonkowie
nie mają (nie mieli w chwili wniesienia pozwu) miejsca zamieszkania w tym samym
państwie, gdyż jedno z nich (pozwana) zamieszkuje we Francji, a drugie (powód) –
w Polsce, dla oceny jurysdykcji krajowej decydujące powinno być ustalenie, gdzie,
tj. w Polsce, czy we Francji małżonkowie mieli ostatnie miejsce zamieszkania.
Dodać należy, że w rozumieniu art. 1 umowy miejscem zamieszkania osoby na
terytorium jednej z Wysokich Umawiających się Stron jest miejsce jej stałego
pobytu na terytorium tej Strony. Okoliczności sprawy wskazują, że powód i pozwana
do lipca 1998 r. mieli w Polsce miejsce zamieszkania w rozumieniu art. 1 umowy.
Następnie pozwana wyjechała do Francji i tym samym przeniosła tam swoje miejsce
zamieszkania. Nie jest jasne, czy powód po lipcu 1998 r. w jakimkolwiek czasie,
w szczególności przed grudniem 2001 r. miał we Francji miejsce zamieszkania
w rozumieniu art. 1 umowy. Z akt sprawy wynika, że w 1999 r. powód zakupił
mieszkanie w W., w którym przebywał i nadal przebywa. Z oświadczenia złożonego
w dniu 9 listopada 2001 r. (k. 417) wynika, że przez większą część czasu przebywał
w tym okresie poza Francją z uwagi na sprawy zawodowe i biznesowe;
do domu we Francji przyjeżdżał jednak regularnie (w weekendy) celem spędzania
czasu z żoną oraz […] dzieci. W akcie notarialnym sporządzonym w dniu 8 kwietnia
2000 r. przed notariuszem we Francji, obejmującym umowę zakupu ziemi w celu
powiększenia posiadłości stron we Francji, podano, że powód i pozwana „zamieszkali
razem w […]” (miejscowość, w której położona jest posiadłość stron;
k. 448). Ponadto, w lutym 2001 r. trofea myśliwskie powoda uzyskane przezeń
w czasie poprzednich lat przewieziono do posiadłości stron we Francji. W świetle
sentencji orzeczenia tymczasowego Tribunal de Grande Instance z 20 grudnia 2001 r.
powód miał mieć miejsce zamieszkania w Londynie (karta 264). Wreszcie według
ustaleń Sądu pierwszej instancji, pozwana w 2006 r. przyjechała do Polski wraz z
córką i przez ponad rok przebywała w Polsce. Córka w Polsce chodziła do szkoły.
Dla przyjęcia jurysdykcji sądów polskich wystarczające jest ustalenie,
że w latach 2006-2007 pozwana przejściowo miała miejsce zamieszkania w Polsce.
Oznacza to, przy założeniu jednak, że także powód w tym okresie zamieszkiwał
w naszym kraju, iż Polska była państwem stroną-Umowy, w którym obie strony miały
(ostatnio) miejsce zamieszkania. Prowadzi to, w ocenie Sądu Najwyższego,
6
do konkluzji, że sądy polskie mają w niniejszej sprawie jurysdykcję krajową
na podstawie art. 9 Umowy.
Przechodząc z kolei do podstaw kasacyjnych, należy podkreślić, że zgodnie
z art. 54 § 1 k.r.o., orzeczenie separacji powoduje powstanie między małżonkami
rozdzielności majątkowej. Przywołany przepis wiąże więc z orzeczeniem separacji
skutek prawny w postaci ustanowienia między małżonkami rozdzielności
majątkowej, dlatego też pozwany dopatruje się naruszenia art. 54 § 1 k.r.o. w tym,
że Sąd drugiej instancji, rozpatrując sprawę o ustanowienie rozdzielności
majątkowej, pominął w swych rozważaniach orzeczenie tymczasowe Tribunal
de Grande Instance z 20 grudnia 2001 r., na mocy którego - w jego ocenie -
orzeczono o separacji stron.
Ustosunkowując się do tego zarzutu, w pierwszej kolejności przyjąć należy,
że w zakresie, w jakim art. 54 § 1 k.r.o. stanowi o orzeczeniu separacji i jego skutku
w postaci ustanowienia z mocy prawa rozdzielności majątkowej, chodzić może nie
tylko o orzeczenie separacji przez sąd polski, ale także przez sąd obcy. Z treści
i celu art. 54 § 1 k.r.o. nie można bowiem wywieść wniosku o tym, jakoby wyłącznie
orzeczenie o separacji przez sąd polski miało wywoływać skutek przewidziany
w tym przepisie.
Co się jednak tyczy orzeczenia separacji wydanego nie przez sąd polski,
lecz przez sąd obcy, to zastosowanie art. 54 § 1 k.r.o. wchodzi w rachubę tylko
wtedy, gdy orzeczenie zagraniczne jest odpowiednikiem orzeczenia polskiego sądu
o separacji. W związku z tym powstaje zasadnicze pytanie, czy orzeczenie
tymczasowe Tribunal de Grande Instance z 20 grudnia 2001 r. podlega uznaniu w
Polsce, a jeśli tak, to czy stanowi odpowiednik znanego w polskim porządku
prawnym orzeczenia separacji. Otóż wbrew zapatrywaniu powoda, do uznania w
Polsce orzeczenia tymczasowego Tribunal de Grande Instance z 20 grudnia 2001 r.
nie może mieć jednak zastosowania art. 1145 k.p.c. w jego brzmieniu
obowiązującym po 1 lipca 2009 r., a to ze względu na fakt, że ta wersja przepisu ma
zastosowanie jedynie do orzeczeń zapadłych po dniu wejścia w życie ustawy z dnia
5 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz
niektórych innych ustaw. Poza tym, pierwszeństwo przed nim miałyby inne
regulacje, w tym przede wszystkim wskazywana już umowa polsko-francuska.
7
Uznaniu i wykonaniu według postanowień tej umowy podlegają bowiem orzeczenia
wydane w postępowaniu procesowym i nieprocesowym w zakresie zagadnień
objętych jej przedmiotowym zakresem zastosowania (art. 19). Uznanie orzeczeń
następuje w sposób automatyczny (ex lege), co oznacza, że nie jest konieczne
przeprowadzenie w tym zakresie żadnego odrębnego postępowania, a oceny
w przedmiocie uznania dokonuje sąd lub inny organ, przed którym toczy się
postępowanie, w którym powoływane jest przez jedną ze stron orzeczenie mające
podlegać uznaniu. Ocena, czy orzeczenie tymczasowe Tribunal de Grande
Instance z 20 grudnia 2001 r. mogłoby podlegać uznaniu w Polsce według umowy
polsko-francuskiej, wypada negatywnie z punktu widzenia przesłanek uznania
przewidzianych w tej umowie. Decyduje tu argument, że orzeczenia tymczasowego
sądu francuskiego nie można w żadnym razie uznać za odpowiednik orzeczenia
separacji w rozumieniu prawa polskiego. Jak wynika z uzasadnienia orzeczenia
tymczasowego Tribunal de Grande Instance z 20 grudnia 2001 r., zapadło ono po
bezskutecznej próbie pojednawczej (art. 252 francuskiego kodeksu cywilnego w
brzmieniu z 2001 r.), podjętej w związku ze zgłoszonym przez pozwaną żądaniem
orzeczenia rozwodu z winy powoda. Orzeczenie to obejmuje więc jedynie środki
tymczasowe (mesures provisoires) stosowane przez sąd przed ewentualnym
orzeczeniem rozwodu i tylko na czas do jego orzeczenia. Nie chodzi w tym
wypadku o orzeczenie separacji małżonków (séparation de corps), która była i jest
odrębnie uregulowana we francuskim kodeksie cywilnym. Skutki w zakresie węzła
małżeńskiego wywołuje zaś tylko orzeczenie o separacji (séparation de corps), a
nie orzeczenie o środku tymczasowym (por. art. 299 francuskiego kodeksu
cywilnego w brzmieniu z 2001 r.). Ponadto orzeczenie o separacji (séparation de
corps) wywołuje skutek w postaci rozdzielności majątkowej pomiędzy małżonkami;
skutku takiego nie wywołuje omawiany środek tymczasowy (art. 302 ust. 1 i art. 1441
francuskiego kodeksu cywilnego). W efekcie, nawet gdyby orzeczenie tymczasowe
Tribunal de Grande Instance z 20 grudnia 2001 r. zostało uznane w Polsce, nie
mogłoby wywoływać skutku, o którym mowa w art. 54 § 1 k.r.o.
Sąd Najwyższy - jak wynika z art. 39813
§ 1 k.p.c. - rozpoznaje skargę
kasacyjną w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw, biorąc pod
rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. Ponieważ podniesiony przez
8
skarżącego zarzut naruszenia art. 614
§ 1 w zw. z art. 54 § 1 k.r.o. oraz art. 1145
k.p.c. okazał się chybiony, wniesiona skarga podlegała oddaleniu jako pozbawiona
uzasadnionych podstaw.
Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39814
k.p.c.).
O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 98 § 1 w zw. z art.
391 § 2 w zw. z art. 39821
k.p.c.