Postanowienie SN z 26 czerwca 2014, sygn. II CSK 550/13
Data orzeczenia
26 czerwca 2014
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział II
Przewodniczący
SSN Iwona Koper
Tagi
Podstawa prawna
POSTANOWIENIE
Dnia 26 czerwca 2014 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Iwona Koper (przewodniczący)
SSN Mirosław Bączyk
SSN Maria Szulc (sprawozdawca)
w sprawie z wniosku M. AG
z siedzibą w S. (Księstwo Liechtenstein) przy uczestnictwie Banku […]
o wpis hipoteki przymusowej łącznej kaucyjnej w kwocie 27.958.907,50 zł
do księgi wieczystej […],
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 26 czerwca 2014 r.,
skargi kasacyjnej wnioskodawczyni
od postanowienia Sądu Okręgowego w K.
z dnia 19 grudnia 2012 r.,
oddala skargę kasacyjną.
UZASADNIENIE
2
Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy w K. oddalił apelację
wnioskodawczyni M. (Księstwo Lichtenstein) od postanowienia Sądu Rejonowego
w K., którym utrzymano w mocy postanowienie referendarza sądowego oddalające
wniosek o wpis hipoteki przymusowej kaucyjnej łącznej w kwocie 27.958.907,50 zł
do działu IV księgi wieczystej Kw […] założonej dla spółdzielczego własnościowego
prawa do lokalu użytkowego nr 5.11.
Ustalił, że w dniu 14 listopada 2002 r. w dziale IV macierzystej księgi
wieczystej Kw […], prowadzonej dla nieruchomości położonej w K. przy ul. P.,
została prawomocnie wpisana hipoteka przymusowa kaucyjna do kwoty
27.958.907,50 zł zabezpieczająca wierzytelność Banku, a następnie wskutek
nabycia, wierzytelność M., z tytułu poręczenia kredytu udzielonego
Przedsiębiorstwu Budowlanemu i Drogowemu „A.” (dalej PBiD „A.”) przez
właścicielkę nieruchomości Spółdzielnię Mieszkaniową „P.” (wcześniej „A.”).
Bank […], jako następca prawny PBiD „A.”, został ujawniony w dziale II
czterdziestu jeden ksiąg wieczystych założonych dla spółdzielczych
własnościowych praw do lokali użytkowych położonych w budynkach na tej
nieruchomości - w tym dla lokalu nr 5.11. W związku z umowami o ustanowienie
odrębnej własności lokalu z podmiotami innymi niż Bank, w dniu 30 lipca 2003 r. do
księgi wieczystej Kw […] została wpisana hipoteka przymusowa kaucyjna łączna do
kwoty 27.958.907,50 zł współobciążająca te nieruchomości lokalowe.
Postanowieniem z dnia 6 lutego 2009 r. Sąd Rejonowy w K. ogłosił upadłość
likwidacyjną Spółdzielni Mieszkaniowej „P.” w K. Syndyk masy upadłości oraz
Bank […] zawarli w dniu 13 kwietnia 2012 r. umowę sprzedaży przedsiębiorstwa
upadłej, w skład którego wchodził udział 337.642 / 1.000.000 w nieruchomości
objętej Kw […], obciążony ograniczonymi prawami rzeczowymi w postaci
spółdzielczych własnościowych praw do lokali przysługujących osobom fizycznym i
Bankowi oraz opisaną wyżej hipoteką przymusową kaucyjną łączną.
Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 18 maja 2012 r. został wpisany do
działu II Kw 12986/7 jako właściciel udziału w nieruchomości Bank […] oraz
wykreślona hipoteka przymusowa kaucyjna łączna z działu IV tej księgi oraz
3
z działu IV każdej ze współobciążonych ksiąg wieczystych wyodrębnionych
nieruchomości lokalowych. Apelacje od postanowienia Sądu Rejonowego
utrzymującego w mocy wykreślenie hipoteki z księgi macierzystej (sprawa VII
CA …/12) i dwunastu ksiąg założonych dla nieruchomości lokalowych (sprawy od
[…]) zostały oddalone postanowieniami Sądu Okręgowego w K. w dniach 10, 12 i
17 grudnia 2012 r.
Przed sprzedażą przedsiębiorstwa upadłej, M. złożyła w dniu 6 kwietnia
2012 r. wniosek o wpis na jej rzecz hipoteki przymusowej łącznej kaucyjnej w dziale
IV księgi wieczystej Kw […] założonej dla przysługującego Bankowi […]
spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu użytkowego nr 5.11.
Referendarz sądowy oddalił wniosek wskazując, że nie został do niego
dołączony żaden dokument, a nadto przepisy art. 84 i 76 ustawy z dnia 6 lipca
1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (j.t. Dz. U. z 2013 r., poz. 707; dalej
u.k.w.h.) nie mają zastosowania do lokali objętych spółdzielczym własnościowym
prawem do lokalu. Sądy pierwszej i drugiej instancji podzieliły to stanowisko
i dodały, że wprawdzie skutkiem sprzedaży przedsiębiorstwa jest przekształcenie
spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu i ksiąg wieczystych dla tych praw
w nieruchomości lokalowe i księgi wieczyste dla nieruchomości lokalowych
(art. 1718
ust. 1 ustawy z dnia 5 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych
j.t.: Dz. U. z 2013 r., poz. 122; dalej u.s.m. i art. 241
ust. 2 u.k.w.h.), ale sprzedaż
przedsiębiorstwa spowodowała wygaśnięcie hipoteki, która na podstawie umowy
sprzedaży ulega wykreśleniu z księgi wieczystej i nie może być przeniesiona do
ksiąg nieruchomości lokalowych (art. 313 ust. 2 zd. 2 i 3 oraz art. 313 ust. 2 zd.
ostatnie ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze, j.t.: Dz.
U. z 2012 r., poz. 1112; dalej u.p.u.n.). W konsekwencji Sąd Okręgowy uznał za
bezzasadny zarzut naruszenia art. 94 u.k.w.h., 535 k.c. i art. 317 ust. 2 u.p.u.n.
oraz art. 1718
u.s.m. przyjmując, że skoro hipoteka obciążała całą nieruchomość,
a nabywca nabywa ją w stanie wolnym od obciążeń, to wygaśnięcie hipoteki
z mocy art. 317 ust. 2 u.p.u.n. obejmuje wszystkie nieruchomości nią obciążone.
W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni M. wniosła o uchylenie
zaskarżonego postanowienia oraz poprzedzającego je postanowienia Sądu
4
Rejonowego w K. z dnia 10 września 2012 r. w sprawie […] i przekazanie sprawy
temu Sądowi do ponownego rozpoznania, ewentualnie uchylenie obu tych
postanowień i ich zmianę poprzez orzeczenie co do istoty sprawy i wpisanie w
dziale IV księgi wieczystej nr […] hipoteki przymusowej łącznej kaucyjnej w kwocie
27.958.907,50 zł. Zarzuciła naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię
i niewłaściwe zastosowanie art. 76 ust. 1 i 94 u.k.w.h., art. 317 ust. 2 u.p.u.n., art.
535 k.c. i art. 1718
u.s.m.; art. 1 u.s.m., art. 311 u.p.u.n. i art. 551
k.c. oraz art. 6268
k.p.c. w zw. z art. 76 ust. 1 u.k.w.h.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zasadnicze znaczenie dla oceny zasadności skargi kasacyjnej ma
rozstrzygnięcie dwóch zagadnień. Pierwsze związane jest z zarzutem naruszenia
art. 6268
k.p.c. w zw. z art. 76 ust. 1 u.k.w.h. i dotyczy dopuszczalności stosowania
w postępowaniu wieczystoksięgowym art. 316 § 1 k.p.c., drugie wymaga natomiast
rozważenia skutków prawnych sprzedaży w postępowaniu upadłościowym,
podmiotowi nie będącemu spółdzielnią mieszkaniową, nieruchomości stanowiącej
własność spółdzielni mieszkaniowej, obciążonej spółdzielczymi własnościowymi
prawami do lokalu oraz hipoteką przymusową kaucyjną.
Zakres kognicji sądu w postępowaniu wieczystoksięgowym wyznacza art.
6268
k.p.c. Zasadą jest, że o treści orzeczenia sądu decyduje żądanie
wnioskodawcy, wpis dokonywany jest bowiem jedynie na wniosek i w jego
granicach, chyba że przepis szczególny przewiduje dokonanie wpisu z urzędu (§ 1).
Oznacza to, że wniosek o wpis wyznacza zakres rozpoznania sprawy i sąd nie
może rozstrzygać o czymś innym, niż żądał wnioskodawca, więcej niż żądał, ani na
innej podstawie faktycznej, niż przez niego wskazana. Zakaz orzekania ponad
żądanie odnosi się do samego żądania (petitum) i do jego podstawy faktycznej
(causa petendi). Kognicja sądu wieczystoksięgowego została ograniczona,
w postępowaniu zarówno przed sądem pierwszej jak i drugiej instancji, do badania
treści wniosku o wpis, jego formy, dołączonych do wniosku dokumentów oraz treści
księgi wieczystej (§ 2). Sąd rozpoznając wniosek o wpis w granicach zakreślonych
omawianym przepisem, nie może zatem badać innych dokumentów, niż dołączone
do wniosku lub znajdujące się w aktach księgi wieczystej i wskazane przez
5
wnioskodawcę oraz uwzględniać innych okoliczności, niż wynikające z wniosku
o wpis, dołączonych dokumentów i treści księgi wieczystej. Wykluczyć należy
również orzeczenie w oparciu o dokumenty znajdujące się w innej księdze
wieczystej, chociażby obie księgi były prowadzone przez ten sam sąd
(postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2014 r., II CSK 218/13,
nie publ.).
Sąd ocenia zatem w zakresie żądania wniosku i swej kognicji, czy istnieje
podstawa do dokonania wpisu, a więc czy objęta dokumentem czynność uzasadnia
powstanie, zmianę lub wygaśnięcie prawa, które ma być wpisane lub wykreślone
z księgi. Powstaje jednak zagadnienie, czy dla rozstrzygnięcia wniosku decydujące
znaczenie ma stan rzeczy w chwili złożenia wniosku, czy też stan rzeczy z chwili
orzekania, a w konsekwencji czy sąd wieczystoksięgowy ma obowiązek
uwzględnienia faktu, że w toku postępowania powstała podstawa do dokonania
wpisu, której nie było w dacie złożenia wniosku. Problem stosowania
w postępowaniu wieczystoksięgowym art. 316 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.
rozstrzygnęła uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia
16 grudnia 2009 r., III CZP 80/09 (OSNIC z 2010 r., Nr 6, poz. 84), w której
stwierdzono, że sąd rozpoznający wniosek o wpis w księdze wieczystej jest
związany stanem rzeczy istniejącym w chwili złożenia wniosku i kolejnością jego
wpływu. Sąd Najwyższy w niniejszym składzie podziela to stanowisko i przychyla
się do przedstawionej argumentacji. Z uwagi na treść art. 6268
§ 2 k.p.c. podstawą
wpisu mogą być jedynie dokumenty złożone z wnioskiem lub istniejące w księdze
wieczystej, wpisy w tej księdze i dokumenty złożone w odpowiedzi na wniosek,
data wniosku wyznacza zatem chwilę ustalenia jego podstawy faktycznej.
Stanowisko to wzmacnia treść art. 29 u.k.w.h., bo skoro dokonany wpis ma moc
wsteczną od chwili złożenia wniosku o wpis, to jego podstawa musi istnieć w dacie
złożenia wniosku. Wnioskodawca ma obowiązek wskazania we wniosku czynności
prawnej stanowiącej tę podstawę i wykazania jej dokumentem. Jeżeli brak jest
podstaw do dokonania wpisu, a więc brak jest podstawy do pozytywnego
orzeczenia, sąd oddala wniosek o wpis (art. 6269
k.p.c.). W postępowaniu
wieczystoksięgowym nie może być prowadzone postępowanie dowodowe w celu
poszukiwania podstawy wpisu, jego celem nie jest też oczekiwanie na jej
6
zaistnienie, ani tym bardziej nie jest dopuszczalne rozstrzyganie sporu co do jej
istnienia. Jeżeli w dacie wniosku podstawa nie istnieje, bo nie istnieje prawo, które
ma być wpisane, a powstanie ono w toku postępowania, wniosek powinien być
oddalony a limine. Ocenę tę wspiera ograniczona kognicja sądu drugiej instancji,
który dokonuje kontroli zaskarżonego orzeczenia badając jedynie, czy
w świetle dokumentów dołączonych do wniosku, którymi dysponował sąd pierwszej
instancji, była podstawa do dokonania lub odmowy wpisu. Wnioskodawca może
złożyć nowy wniosek po powstaniu podstawy wpisu albo w wypadku uzupełnienia
pierwotnego wniosku poprzez dołączenie dokumentu stanowiącego podstawę
wpisu, może być on zarejestrowany i rozpoznany jako nowy wniosek.
W konsekwencji przyjąć należy, że jeżeli w dacie wniosku o wpis hipoteki
przymusowej kaucyjnej łącznej wnioskodawcy przysługuje spółdzielcze
własnościowe prawo do lokalu, a prawo odrębnej własności lokalu powstało dopiero
w toku postępowania o wpis, sąd wieczystoksięgowy orzeka na podstawie stanu
rzeczy z daty złożenia wniosku o wpis i nie uwzględnia zmiany stanu prawnego
lokalu, która nastąpiła w toku postępowania.
Skarżąca wniosła o wpisanie w dziale IV księgi wieczystej prowadzonej dla
spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu hipoteki przymusowej kaucyjnej
łącznej na podstawie art. 84 i 76 u.k.w.h. w związku z obciążeniem przedmiotową
hipoteką nieruchomości gruntowej, na której znajduje się budynek, w którym
znajduje się nieruchomość lokalowa. Do wniosku, jak i w trakcie całego
postępowania nie został dołączony dokument, który wykazywałby istnienie
podstawy wpisu. Wniosek nie dotyczył więc wpisu w księdze wieczystej
prowadzonej dla nieruchomości a wpisu w księdze prowadzonej dla ograniczonego
prawa rzeczowego i jego treścią sąd wieczystoksięgowy był związany, a nadto
w dacie złożenia wniosku nie istniała podstawa wpisu. Nie jest wobec tego zasadny
zarzut naruszenia art. 6268
k.p.c. w zw. z art. 76 ust. 1 u.k.w.h., zwłaszcza
że skarga kasacyjna nie zawiera żadnego uzasadnienia w tym zakresie i ogranicza
się jedynie do twierdzenia o naruszeniu wskazanych przepisów.
Podzielić należy natomiast zarzuty naruszenia art. 76 ust. 1 i 94 u.k.w.h., art.
317 ust. 2 u.p.u.n., art. 535 k.c. i art. 1718
u.s.m.; art. 1 u.s.m., art. 311 u.p.u.n.
i art. 551
k.c.
7
Zbycie przedsiębiorstwa upadłego powoduje przeniesienie ogółu jego
elementów na nabywcę, chyba że co innego wynika z treści czynności prawnej
(art. 317 u.p.u.n., art. 551
, 552
k.c.) oraz powoduje wygaśnięcie praw i roszczeń
osobistych ujawnionych w księdze wieczystej. W wypadku, gdy w toku
postępowania upadłościowego obejmującego likwidację majątku spółdzielni
mieszkaniowej nabywcą budynku lub udziału w budynku nie będzie spółdzielnia
mieszkaniowa, spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu przekształca się z mocy
prawa w prawo odrębnej własności lokalu z chwilą sprzedaży lokalu (art. 1718
u.s.m.). Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego przekształcenie,
w oparciu o art. 1718
u.s.m., własnościowego prawa do lokalu w odrębną własność
lokalu, którego podstawa nie wynika z ustawy o postępowaniu upadłościowym, nie
stanowi zbycia elementu przedsiębiorstwa upadłej spółdzielni i nie może być
utożsamiane ze sprzedażą dokonaną w postępowaniu upadłościowym
(postanowienia z dnia 14 stycznia 2011 r., II CSK 361/10 i II CSK 364/10 oraz
postanowienia z dnia 27 lutego 2014 r. o sygnaturach od II CSK 349/13 do II CSK
361/13, nie publ.). Skutki prawne umowy sprzedaży przedsiębiorstwa upadłej
spółdzielni, w skład którego wchodzi nieruchomość obciążona spółdzielczymi
własnościowymi prawami do lokalu, polegające na nabyciu prawa własności
(współwłasności) nieruchomości, przekształceniu ograniczonych praw rzeczowych
do lokali w prawo odrębnej własności lokali i utracie prawa własności
(współwłasności) nieruchomości przez nabywcę nakładają się na siebie i nie
podlegają wyodrębnieniu oraz wobec treści art. 317 u.p.u.n. i art. 1718
u.s.m.
zachodzą jednocześnie w tym samym czasie, jeżeli wszystkie lokale znajdujące się
w budynku posadowionym na nieruchomości wchodzącej w skład przedsiębiorstwa
były przedmiotem spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu. Nie następuje
więc skutek wygaśnięcia hipoteki przymusowej kaucyjnej łącznej ustanowionej
na nieruchomości i wpisanej do macierzystej księgi wieczystej oraz ksiąg
wieczystych lokali wyodrębnionych przed ogłoszeniem upadłości lub w toku
postępowania upadłościowego.
Następstwem podziału nieruchomości obciążonej hipoteką wskutek
ustanowienia odrębnej własności choćby jednego lokalu jest, co do zasady,
powstanie hipoteki łącznej, chyba że skutek ten zostaje wyłączony z mocy
8
przepisów szczególnych (art. 76 u.k.w.h.). W razie przekształcenia spółdzielczego
własnościowego prawa do lokalu w prawo odrębnej własności lokali księga
wieczysta prowadzona dla ograniczonego prawa rzeczowego staje się księgą
wieczystą dla nieruchomości, a hipoteka obciążająca to prawo staje się hipoteką na
nieruchomości (art. 241
§ 2 u.k.w.h.). Hipoteka przymusowa kaucyjna łączna
obciążająca nieruchomość w dacie sprzedaży przedsiębiorstwa spółdzielni w toku
postępowania upadłościowego, z mocy prawa obciąża zatem prawo odrębnej
własności lokalu, które powstało na podstawie art. 1718
u.s.m.
Odmienny pogląd prawny wyrażony przez Sąd drugiej instancji jest nietrafny,
ale zasadność skargi kasacyjnej w tym zakresie nie prowadzi do jej uwzględnienia
z uwagi na brak podstaw do wpisu w dacie wniosku. Na marginesie jedynie należy
wskazać, że przesłanką wpisu hipoteki łącznej do ksiąg wieczystych nieruchomości
lokalowych powstałych wskutek wyodrębnienia na podstawie art. 1718
u.s.m. jest
wpis hipoteki w księdze macierzystej. W sprawie niniejszej postanowienie
w przedmiocie wykreślenia wpisu hipoteki łącznej w księdze wieczystej Kw […],
zostało uchylone wskutek skargi kasacyjnej wierzyciela przez Sąd Najwyższy
postanowieniem z dnia 27 lutego 2014 r., II CSK 349/13 i sprawa została
przekazana Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.
Z tych względów orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39814
k.p.c.
w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.