sygn. V CZ 67/14 15 października 2014 Sąd Najwyższy

Postanowienie SN z 15 października 2014, sygn. V CZ 67/14

Data orzeczenia 15 października 2014
Sąd Sąd Najwyższy
Wydział Izba Cywilna, Wydział V
Przewodniczący SSN Antoni Górski
Tagi
#Sąd Najwyższy #Izba Cywilna #postanowienie SN
Sygn. akt V CZ 67/14
POSTANOWIENIE
Dnia 15 października 2014 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Antoni Górski (przewodniczący)
SSN Katarzyna Tyczka-Rote
SSA Barbara Trębska (sprawozdawca)
w sprawie z wniosku W. D.
przy uczestnictwie E. D.
o podział majątku wspólnego,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 15 października 2014 r.,
zażalenia uczestniczki postępowania na postanowienie Sądu Okręgowego
w G.
z dnia 16 kwietnia 2014 r.,
oddala zażalenie.
2
UZASADNIENIE
Postanowieniem z dnia 29 lipca 2013 r. Sąd Rejonowy w R. oddalił wniosek
W. D. o podział majątku wspólnego oraz ustalił, że każdy uczestnik postępowania
ponosi koszty związane z własnym udziałem w sprawie. Spór wnioskodawcy i
uczestniczki postępowania – E. D. sprowadzał się do ustalenia, czy umowa o
podział majątku dorobkowego sporządzona w formie aktu notarialnego w dniu 2 1
listopada 2007 r. obejmowała cały wspólny majątek małżonków D. (jak twierdziła
uczestniczka), czy też dotyczyła tylko nieruchomości, z pominięciem ruchomości i
innych walorów majątkowych (jak wywodził wnioskodawca). Sąd Rejonowy ustalił,
że umowa ta ustanawiająca rozdzielność majątkową oraz dokonująca umownego
podziału majątku wspólnego obejmowała cały majątek małżonków, a strony umowy
zrzekły się wzajemnych roszczeń, a zatem i z tego względu nie mogły być one
skutecznie zgłoszone, dlatego uznał wniosek za bezzasadny.
W wyniku rozpoznania apelacji wnioskodawcy, Sąd Okręgowy w G.
postanowieniem z dnia 16 kwietnia 2014 r. uchylił powyższe orzeczenie i przekazał
sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu.
Sąd odwoławczy wskazał, że zgodnie z regulacją art. 567 § 3 k.p.c. do
postępowania o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej
między małżonkami stosuje się odpowiednio przepisy o dziale spadku, w tym
regulację art. 684 k.p.c., nakładającą na sąd obowiązek ustalenia z urzędu składu
i wartości majątku podlegającego podziałowi. Wynikający z tego unormowania
obowiązek działania sądu z urzędu rozciąga się również na podnoszoną przez
uczestniczkę postępowania okoliczność dokonania przez uczestników
postępowania umownego podziału całego majątku wspólnego, co obligowało Sąd
pierwszej instancji do podjęcia z urzędu działań w celu zweryfikowania podanej
przez nią wersji zdarzeń. Tymczasem w materiale sprawy brak jest jakichkolwiek
informacji pozwalających w sposób wiarygodny ustalić: gdzie, kiedy, w jakich
okolicznościach miało dojść do zawarcia tej umowy oraz jaka była jej treść, tj. jakie
składniki majątkowe były jej przedmiotem, czy wyczerpywały one majątek wspólny
i w jaki sposób uczestnicy postępowania dokonali podziału majątku wspólnego.
3
Ma to zdaniem Sądu Okręgowego istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy,
bowiem z zeznań świadka A. M. notariusza, który sporządzał umowę z dnia 21
listopada 2007 r. wynika, iż należy domniemywać, że uczestnicy postępowania w
tej umowie dokonali tylko częściowego podziału majątku wspólnego (umowa miała
obejmować tylko składniki, które wymagały dochowania formy aktu notarialnego), a
w treści tej umowy istnieje istotna - mająca znaczenie dla oceny wiarygodności
wersji uczestniczki postępowania - rozbieżność pomiędzy podaną w niej
wysokością spłaty „ze strony E. D. na rzecz W. D." (200.000zł), a podaną w niej
„wartością przedmiotów umowy o podział majątku wspólnego (300.000 zł), która nie
została wyjaśniona. W toku postępowania nie wyjaśniono również motywów jakimi
kierowała się uczestniczka postępowania w prowadzonej przeciwko skarżącemu
egzekucji (w sprawie egzekucyjnej prowadzonej przez M. W. Komornika Sądowego
przy Sądzie Rejonowym […]), w której twierdziła ona że jest współwłaścicielem
egzekwowanego samochodu marki „Astra ", co w sposób istotny podważa jej
wersje o całościowym podziale majątku wspólnego uczestników postępowania.
Powoduje to, zdaniem Sądu Okręgowego, że istota sprawy nie została
rozpoznana, co prowadziło do uchylenia zaskarżonego orzeczenia i przekazania
sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.
W zażaleniu na powyższe postanowienie uczestniczka postępowania E. D.
zarzucając naruszenie art. 386 § 4 k.p.c. przez błędne przyjęcie, że Sąd Rejonowy
nie rozpoznał istoty sprawy, w sytuacji gdy sprawa dojrzała do ostatecznego
rozstrzygnięcia oraz art. 378 § 1 k.p.c. przez rozpoznanie sprawy z przekroczeniem
granic apelacji, wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie
sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 386 § 4 k.p.c. uchylenie wyroku połączone z przekazaniem
sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji może nastąpić
w razie nierozpoznania istoty sprawy przez sąd pierwszej instancji oraz, gdy
wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości.
Zażalenie na orzeczenie kasatoryjne sądu drugiej instancji ma służyć
skontrolowaniu, czy zostało ono prawidłowo wydane w jednej z wymienionych
4
wyżej sytuacji. Przy jego rozpoznawaniu Sąd Najwyższy nie bada istoty sprawy,
czyli tego, co w świetle zgłoszonego żądania i jego podstawy faktycznej stanowiło
przedmiot postępowania, lecz jedynie ocenia, czy stwierdzone przez sąd
odwoławczy okoliczności są tymi, które w świetle art. 386 § 4 k.p.c.
usprawiedliwiają wydanie orzeczenia kasatoryjnego, zamiast - co powinno być
regułą - reformatoryjnego.
W niniejszej sprawie u podstaw zaskarżonego postanowienia legła ocena
Sądu Okręgowego, według której Sąd pierwszej instancji nie rozpoznał istoty
zgłoszonego wniosku. Ten zatem powód uchylenia postanowienia do ponownego
rozpoznania wymaga oceny w aspekcie prawidłowości w okolicznościach
rozpoznawanej sprawy.
Pojęcie „nierozpoznania istoty sprawy" w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c.
wykładane jest w judykaturze jednolicie. Przyjmuje się mianowicie, że do
nierozpoznania istoty sprawy dochodzi wtedy, gdy rozstrzygnięcie sądu pierwszej
instancji nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, gdy sąd zaniechał
zbadania materialnej podstawy żądania albo merytorycznych zarzutów strony,
bezpodstawnie przyjmując, że istnieje przesłanka materialnoprawna lub procesowa
unicestwiająca roszczenie. Ma to miejsce m.in., gdy sąd bezpodstawnie odmawia
dalszego prowadzenia sprawy przyjmując brak legitymacji procesowej stron,
skuteczność twierdzenia lub zarzutu wygaśnięcia bądź umorzenia zobowiązania,
upływ terminów zawitych, przedwczesność powództwa, czy też nie rozpoznał
żądań w aspekcie wszystkich twierdzeń powoda lub zarzutów pozwanego (zob. np.
wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003, nr 3,
poz. 36, z dnia 23 września 1998 r., II CKN 895/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 22
por. z dnia 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999, Nr 1, poz. 22; z dnia
12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003, Nr 3, poz. 36; z dnia 17 listopada
2004 r., IV CK 229/04, niepubl., z dnia 26 stycznia 2011 r., V CSK 299/10, niepubl.,
z dnia 12 stycznia 2012 r., II CSK 274/11 - nie publ.; postanowienia Sądu
Najwyższego z dnia 6 grudnia 2012 r., IV CZ 124/12, niepubl., z dnia 19 grudnia
2012 r., II CZ 141/12, niepubl., z dnia 13 marca 2014 r., I CZ 7/14, niepubl.).
5
W rozpoznawanej sprawie, wbrew stanowisku skarżącej doszło do
nierozpoznania istoty sprawy przez Sąd pierwszej instancji w rozumieniu wyżej
przedstawionym. Trafnie podniósł Sąd Okręgowy, że w sprawie o podział majątku
wspólnego między byłymi małżonkami, sąd z urzędu ustala (art. 567 § 3 w związku
z art. 684 k.p.c.) skład i wartości majątku wspólnego byłych małżonków
(zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 października 2002 r., V CZ
129/02, niepubl.). Zasadą wynikającą z art. 1038 § 1 k.c. w zw. z art. 46 k.r.o. jest,
że sądowy podział majątku wspólnego powinien obejmować całość majątku,
a jedynie z ważnych powodów może być ograniczony do części majątku. Natomiast
umowny podział majątku wspólnego zgodnie z art. 1038 § 2 k.c. w zw. z art. 46
k.r.o. może objąć zarówno cały ten majątek, jak i może być ograniczony do jego
części (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 sierpnia 1979 r., III CRN
137/79, OSNCP 1980, nr 2, poz. 33).
Powyższe oznacza, że rozpoznając wniosek o podział majątku dorobkowego
sąd może oddalić żądanie tylko w przypadku ustalenia, że nie istnieje majątek
dorobkowy, którego wniosek dotyczy, gdyż jego podział został już dokonany.
Sąd z urzędu winien ustalić składniki majątku wspólnego oraz ich wartość
z uwzględnieniem częściowego podziału jeżeli takowy został dokonany.
Wnioskodawca w sprawie niniejszej domagał się podziału wyszczególnionych
ruchomości stanowiących wyposażenie domu oraz domku letniskowego,
oszczędności w kwocie […] zł, papierów wartościowych o wartości […] zł, wartości
towarów handlowych firmy T. z wyposażeniem lokali, samochodów marki Skoda
Fabia 2004 r i Opel Astra II z 1999 r., twierdząc, że umowa notarialna o podziale
majątku dorobkowego dotyczyła tylko nieruchomości.
Tymczasem Sąd Rejonowy bez ustalenia, co oprócz nieruchomości objętych
podziałem notarialnym z dnia 21 listopada 2007 r. składało się na majątek
dorobkowy ustalił jedynie, że spłata uzgodniona w tej umowie uwzględniała cały
majątek stron. Nie ustalił jednak, kiedy i w jaki sposób wnioskodawca
z uczestniczką dokonał podziału składników wymienionych we wniosku. Brak jest
też ustalenia, że faktycznie należały one do majątku dorobkowego. Ponadto,
Sąd pierwszej instancji nie ustosunkował się także do twierdzeń uczestniczki, która
6
w odpowiedzi na wniosek wskazała na szereg innych składników należących
do majątku wspólnego, a będących w posiadaniu wnioskodawcy.
Prowadzi to do wniosku, że istota sprawy, której przedmiotem jest ustalenie
i podział majątku dorobkowego nie została rozstrzygnięta. Należało zatem przyjąć,
że przyczyna uchylenia postanowienia Sądu Rejonowego odpowiada sytuacji z art.
386 § 4 k.p.c., określonej jako „nierozpoznanie istoty sprawy".
W świetle powyższego Sąd Najwyższy na podstawie art. 3941
§ 3 w zw. z art.
39814
k.p.c. orzekł jak w sentencji.