Postanowienie SN z 28 listopada 2014, sygn. I CZ 89/14
Data orzeczenia
28 listopada 2014
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział I
Przewodniczący
SSN Marta Romańska
Tagi
Podstawa prawna
POSTANOWIENIE
Dnia 28 listopada 2014 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Marta Romańska (przewodniczący)
SSN Dariusz Dończyk
SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)
w sprawie z wniosku J. L.
przy uczestnictwie K. H.
o podział majątku wspólnego,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 28 listopada 2014 r.,
zażalenia uczestniczki na punkt 1 postanowienia Sądu Okręgowego w W.
z dnia 17 czerwca 2014 r.,
uchyla zaskarżone postanowienie, pozostawiając
rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego
w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie.
2
UZASADNIENIE
Postanowieniem z dnia 8 marca 2011 r. Sąd Rejonowy w W. ustalił skład
majątku wspólnego uczestników postępowania, stwierdził, że mają oni równe
udziały w tym majątku oraz dokonał jego podziału przez przyznanie uczestniczce
spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego wraz z
umeblowaniem, a uczestnikowi pozostałe składniki, zasądził od uczestniczki na
rzecz wnioskodawcy tytułem spłaty kwotę 198 750 zł, płatną w terminie 18 miesięcy
od uprawomocnienia się tego postanowienia.
Po rozpoznaniu sprawy na skutek apelacji wnioskodawcy, Sąd Okręgowy
postanowieniem z dnia 17 czerwca 2014 r. uchylił orzeczenie Sądu pierwszej
instancji w odniesieniu do objęcia majątkiem wspólnym kwot pochodzących
ze sprzedaży samochodu i jachtu żaglowego, sposobu dokonania podziału
majątku, zasądzenia spłaty, a także rozstrzygnięcia o kosztach postępowania
i w tym zakresie przekazał sprawę do ponownego rozpoznania, a w pozostałej
części apelację oddalił. Sąd ten wskazał, że nie został przeprowadzony dowód
z dowodów przeprowadzonych w sprawie o rozwód, które wskazują na przyznanie
przez uczestniczkę twierdzenia wnioskodawcy, że pieniądze uzyskane
ze sprzedaży samochodu i jachtu zostały przeznaczone na pokrycie potrzeb
rodziny, jak też inne okoliczności, którym obecnie zaprzecza. Zakwestionował
ocenę dowodu z zeznań wymienionego świadka, odnośnie do spornej okoliczności
przekazania wnioskodawcy przez rodziców uczestniczki kwoty 30 000 zł tytułem
spłaty lokalu. Ponownego zbadania wymaga kwestia kompensacji nakładów
poczynionych na lokal mieszkalny przez oboje uczestników.
Podniesione zastrzeżenia prowadzą do wniosku, że Sąd Rejonowy
nie rozpoznał istoty sprawy, w odniesieniu do omówionych zagadnień, a co za
tym idzie konieczne jest ponowne przeprowadzenie postępowania dowodowego
w tym zakresie, uwzględnienie również nowych ustaleń dowodowych oraz
rozstrzygnięcie sprawy zgodnie z przepisami prawa.
Uczestniczka w zażaleniu zarzuciła kwestionowanemu postanowieniu
naruszenie art. 386 § 4 k.p.c. przez uchylenie postanowienia Sądu Rejonowego
w zakresie opisanym w punkcie pierwszym i uznanie, że nie doszło do rozpoznania
3
istoty sprawy oraz art. 232 i art. 233 k.p.c. Domagała się uchylenia zaskarżonego
postanowienia albo jego zmiany i oddalenia apelacji wnioskodawcy w całości.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Obowiązujący model postępowania apelacyjnego zakłada, że ma ono
charakter merytoryczny, w ramach którego rozpoznanie sprawy powinno
nastąpić ex novo i doprowadzić do wydania rozstrzygnięcia kończącego sprawę.
Takie podejście do zakresu rozpoznania i orzekania przez sąd drugiej instancji
utrwalone zostało w orzecznictwie. W uchwale składu siedmiu sędziów Sądu
Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07 (OSNC 2008, nr 6, poz. 55)
wyjaśnione zostało, że sąd drugiej instancji, rozpoznający sprawę na skutek
apelacji nie jest związany przedstawionymi w niej zarzutami dotyczącymi
naruszenia prawa materialnego, wiążą go natomiast zarzuty dotyczące naruszenia
prawa procesowego; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę
nieważność postępowania.
Zgodnie z art. 386 § 2 i § 4 k.p.c., uchylenie wyroku (postanowienia, co do
istoty sprawy w postępowaniu nieprocesowym), połączone z przekazaniem sprawy
do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji, może nastąpić w razie
stwierdzenia nieważności postępowania przed sądem pierwszej instancji,
nierozpoznania istoty sprawy przez sąd pierwszej instancji oraz wtedy, gdy wydanie
wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości.
Zażalenie na orzeczenie kasatoryjne sądu drugiej instancji, przewidziane
w art. 3941
§ 11
k.p.c. ma służyć skontrolowaniu, czy zostało ono prawidłowo
wydane, to jest w jednej z wymienionych wyżej sytuacji. Przy jego rozpoznawaniu
Sąd Najwyższy nie bada jednak istoty sprawy, tego, co w świetle zgłoszonego
żądania i jego podstawy faktycznej stanowiło przedmiot postępowania, lecz jedynie
ocenia, czy stwierdzone przez sąd odwoławczy okoliczności są tymi, które
w świetle art. 386 § 2 i § 4 k.p.c. usprawiedliwiają wydanie orzeczenia
kasatoryjnego. Ten środek odwoławczy, przy całej swojej specyfice, pozostaje
zażaleniem, nie służy zatem ocenie prawidłowości czynności procesowych
podjętych w celu wydania rozstrzygnięcia co do istoty sprawy ani ocenie
4
prawidłowości zaprezentowanego przez sąd poglądu odnoszącego się do wykładni
prawa materialnego mającego zastosowanie w sprawie.
Sąd Okręgowy jako podstawę prawną uchylenia postanowienia Sądu
pierwszej instancji powołał art. 386 § 4 k.p.c., podając że Sąd Rejonowy nie
rozpoznał istoty sprawy "jeżeli chodzi o elementy, o których była mowa powyżej,
a co za tym idzie konieczne jest ponowne przeprowadzenie postępowania
dowodowego w tym zakresie, biorąc pod uwagę również nowe ustalenia
dowodowe".
Do nierozpoznania istoty sprawy dochodzi wówczas, gdy rozstrzygnięcie
sądu pierwszej instancji nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy,
gdy zaniechał on zbadania materialnej podstawy żądania albo oceny
merytorycznych zarzutów strony, bezpodstawnie przyjmując, że istnieje przesłanka
materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie (tak m.in.
postanowienie Sądu Najwyższego z 23 września 1998 r., II CKN 897/97,
OSNC 1999 Nr 1, poz. 22; wyroki Sądu Najwyższego z 12 lutego 2002 r., I CKN
486/00, OSP 2003 Nr 3, poz. 36 oraz z 12 listopada 2007 r., I PK 140/07, OSNP
2009, nr 1-2, poz. 2). Wszelkie inne wady, dotyczące naruszeń prawa materialnego,
czy też procesowego (poza nieważnością postępowania i nieprzeprowadzeniem
postępowania dowodowego w całości), nie uzasadniają uchylenia wyroku
i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Wszystkie tego rodzaju braki
powinny być w systemie apelacji pełnej załatwiane bezpośrednio w postępowaniu
apelacyjnym (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 19 grudnia 2012 r.,
II CZ 141/12; z dnia 2 października 2014 r. IV CZ 68/14, niepublikowane).
Nie było podstaw do uznania, że Sąd Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy
w przedstawionym rozumieniu, ponieważ niewystarczające, w ocenie Sądu
Okręgowego, rozważenie prawa materialnego mającego zastosowanie w sprawie
przez sąd I instancji, przy konieczności jedynie uzupełnienia postępowania
dowodowego, w odniesieniu do niektórych kwestii, nie może być kwalifikowane jako
nierozpoznanie istoty sprawy.
Uchylenie wyroku sądu pierwszej instancji, z uwagi na potrzebę
przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości (art. 386 § 4 in fine k.p.c.)
5
stanowi wyjątek od zasady merytorycznego rozstrzygnięcia, a zatem nie może być
rozszerzająco interpretowany, ponieważ prowadziłoby to do sprzeczności z istotą
postępowania apelacyjnego. Założeniem uregulowania art. 386 § 4 in fine k.p.c.
było dopuszczenie możliwości wydania wyroku kasatoryjnego w wypadkach
sporadycznych, w których nie doszło do przeprowadzenia dowodów. Nawet zatem
konieczność uzupełnienia postępowania dowodowego w znacznym zakresie nie
wypełnia tej przesłanki.
Motywy zaskarżonego postanowienia nie wskazują na potrzebę
przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości, nie można uznać,
że spełnia tę przesłankę stwierdzenie konieczności ponownego przeprowadzenia
postępowania dowodowego w zakresie zakwestionowanego orzeczenia Sądu
pierwszej instancji.
Zarzuty uczestniczki dotyczące naruszenia pozostałych przepisów
postępowania nie były objęte zakresem kognicji Sądu Najwyższego objętej art.
3941
§ 11
k.p.c.
Z powyższych względów Sąd Najwyższy uchylił zaskarżone postanowienie
na podstawie art. 39815
§ 1 w związku z art. 3941
§ 3 k.p.c., a orzeczenie
o kosztach postępowania zażaleniowego oparł na zasadzie wyrażonej w art. 108
§ 2 w związku z art. 13 § 2, art. 39821
k.p.c.