sygn. V CSK 200/14 9 stycznia 2015 Sąd Najwyższy

Wyrok SN z 9 stycznia 2015, sygn. V CSK 200/14

Data orzeczenia 9 stycznia 2015
Sąd Sąd Najwyższy
Wydział Izba Cywilna, Wydział V
Przewodniczący SSN Mirosław Bączyk
Tagi
#Sąd Najwyższy #Izba Cywilna #wyrok SN
Sygn. akt V CSK 200/14
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 9 stycznia 2015 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący)
SSN Agnieszka Piotrowska
SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)
w sprawie z powództwa M. B. P. Sp. z o.o. w S.
przeciwko Skarbowi Państwa - Marszałkowi Województwa […]
o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli,
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 9 stycznia 2015 r.,
skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego
z dnia 30 grudnia 2013 r.,
uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi
Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o
kosztach postępowania kasacyjnego.
2
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 29 lipca 2013 r. Sąd Okręgowy w J., w uwzględnieniu
roszczenia powódki, zobowiązał pozwanego do złożenia oświadczenia woli o
ustanowieniu, pod warunkiem zawieszającym uzyskania przez powódkę koncesji
na wydobywanie diabazu i tytułu prawnego do nieruchomości (gruntu), w której
znajduje się złoże, prawa użytkowania górniczego dla złoża diabazu „S. I" w
kategorii C 1, o zasobie na dzień 31 grudnia 2007 r. w ilości 17 867 255 Mg,
zlokalizowanego na powierzchni 5,07 ha na działce nr 2/224 w miejscowości S.
Gminie B., powiecie j./…/, województwie […], które zostało rozpoznane i
udokumentowane przez M. B. P. Spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością w S., a
dokumentacja geologiczna dotycząca tego złoża została przyjęta przez pozwanego
w dniu 24 listopada 2008 r., celem tego prawa jest wyłączna eksploatacja tego
złoża przez powódkę poprzez wydobywanie diabazu, za wynagrodzeniem rocznym
w wysokości 76 322 zł, na okres 35 lat, który będzie odpowiadał terminowi, na
który udzielona zostanie koncesja.
Po rozpoznaniu apelacji pozwanego, Sąd Apelacyjny zaskarżonym
wyrokiem zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że powództwo oddalił.
Z ustaleń dokonanych przez Sąd Okręgowy, powtórzonych przez Sąd
Apelacyjny wynika:
Na podstawie decyzji Marszałka Województwa […] z dnia 19 stycznia 2007
r. powódka uzyskała koncesję na poszukiwanie i rozpoznanie złoża diabazu „S. I”,
a następnie sporządziła dokumentację geologiczną rozpoznanego i
udokumentowanego złoża, którą w dniu 24 listopada 2008 r. przyjęto w urzędzie
pozwanego bez zastrzeżeń. W grudniu 2008 r. na zlecenie powódki został
opracowany projekt zagospodarowania złoża. Znajduje się ono pod powierzchnią
działki nr 2/24 w miejscowości S., należącej do Skarbu Państwa Lasów
Państwowych - Nadleśnictwa J.
W grudniu 2009 r. Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych pozytywnie
zaopiniowała przeznaczenie gruntów leśnych, pod którymi znajdują się złoża, na
cele leśne. W maju 2010 r. Minister Środowiska, uwzględnił wniosek Burmistrza B.
3
i wyraził zgodę na przeznaczenie gruntu w miejscowym planie zagospodarowania
przestrzennego na cele nierolnicze i nieleśne dla rejonu kopalni diabazu. Uchwałą
Rady Miejskiej Gminy B. z dnia 27 sierpnia 2010 r. przyjęta została zmiana
miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego dla rejonu kopalni diabazu
ze złoża S. I.
Powierzchnia działki jest całkowicie pokryta lasem liściastym, głównie
dębowym. Działka nie posiada drogi dojazdowej, poza wewnętrzną, prowadzącą
przez sąsiednie działki. Wartość użytkowa złoża wynosi 763.220.730,177 zł.
Wynagrodzenie za użytkowanie górnicze wynosi 76.322 zł rocznie.
Sąd Apelacyjny uznał, że do rozpoznania sprawy mają zastosowanie
przepisy ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. Prawo geologiczne i górnicze (Dz. U. Nr
163, poz. 981; jedn. tekst Dz. U. z 2014 r., poz. 613, dalej: „u.p.g.g."), która weszła
w życie z dniem 1 stycznia 2012 r. Przepis art. 222 tej ustawy dotyczy stosowania
przepisów poprzednio obowiązujących w odniesieniu do wszczętych postępowań
administracyjnych. Ustawa nie zawiera przepisów przejściowych odnoszących się
do zastosowania prawa materialnego, a w tym roszczenia, które powstało
w okresie obowiązywania art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. Prawo
geologiczne i górnicze (jedn. tekst: Dz. U. z 2005 r. Nr 228, poz. 1947, ze zm.,
dalej: „u.p.g.g. z 1994 r."). Na stosowanie nowej ustawy wskazuje a contrario art.
206 u.p.g.g., stanowiący w ust. 1, że pozostają w mocy umowy o ustanowieniu
użytkowania górniczego zawarte na podstawie dotychczasowych przepisów,
a w ust. 2, do użytkowania górniczego, o którym mowa w ust. 1, stosuje się
przepisy ustawy. Wynika to także z założeń pozostałych przepisów przejściowych.
Nowe przepisy dokonały zmian w stosunkach własnościowych dotyczących
kopalin, miedzy innymi przez reaktywację instytucji własności górniczej. Obecnie
nie jest już możliwe wydanie orzeczenia o charakterze konstytutywnym. Zgodnie
z art. 12 ust. 1 u.p.g.g., własność górnicza przysługuje wyłącznie Skarbowi
Państwa, a jedynym sposobem rozporządzenia własnością górniczą jest
ustanowienie użytkowania górniczego. Własnością górniczą są objęte złoża
kopalin wymienionych w art. 10 ust. 1, niezależnie od miejsca ich położenia, złoża
wód leczniczych, wód termalnych i solanek (art. 10 ust. 2), a także części
4
górotworu położone poza granicami przestrzennymi nieruchomości gruntowej (art.
10 ust. 4.). Natomiast złoża kopalin niewymienionych w ust. 1 i 2 są objęte prawem
własności nieruchomości gruntowej (art. 10 ust. 3). Skarb Państwa może zatem
korzystać, na zasadzie wyłączności, ze złóż wskazanych w at. 10 ust. 1,2 i 4
u.p.g.g. albo rozporządzać nimi jedynie przez ustanowienie użytkowania
górniczego; nie należą do nich złoża diabazu. Prawo własności górniczej do złoża
diabazu przysługiwałoby Skarbowi Państwa tylko w sytuacji, gdyby było położone
poza granicami przestrzennymi nieruchomości gruntowej (art. 10 ust. 4).
Granice przestrzenne nieruchomości gruntowej, stosownie do art. 143 k.c.
wyznaczone są społeczno - gospodarczym przeznaczeniem rzeczy. Jeżeli
miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego, obowiązujący od sierpnia
2010 r., grunty leśne, pod którymi znajdują się złoża diabazu, przeznaczył na cele
nieleśne, do powierzchniowej eksploatacji diabazu, to należy przyjąć, że złoże
usytuowane jest w granicach przestrzennych gruntu. Stanowi ono własność
gruntową Skarbu Państwa Lasów Państwowych zarządzaną przez Nadleśnictwo J.
Oznacza to, że Skarb Państwa nie może rozporządzać złożem przez ustanowienie
prawa użytkowania górniczego.
W poprzednim stanie prawnym, z przepisu art. 7 ust. 1 u.p.g.g. z 1994 r.
wynikało, że o tym, czy złoże jest częścią składową nieruchomości, decydowały jej
przestrzenne granice, wyznaczane społeczno - gospodarczym przeznaczeniem,
wskazanym w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego (art. 143
k.c.). Skarb Państwa mógł rozporządzać złożem przez ustanowienie użytkowania
górniczego złożem jako odrębnym od nieruchomości gruntowej przedmiotem
własności (art. 7 ust. 2 i art. 8 u.p.g.g. z 1994 r.). Wykluczone było zatem
ustanowienie użytkowania górniczego na należącej do Skarbu Państwa
nieruchomości gruntowej, obejmującej złoże kopaliny jako części składowej tej
nieruchomości.
Powódka w skardze kasacyjnej powołała podstawę przewidzianą w art. 3983
§ 1 pkt 1 k.p.c. Naruszenie prawa materialnego połączyła z bezzasadnym
zastosowaniem art. 47 § 2 k.c., z niezastosowaniem art. 140 w związku z art. 153
k.c. oraz z błędną wykładnią art. 10 ust. 4 w związku z art. 11 u.p.g.g. i art. 143 k.c.,
5
które doprowadziło do wadliwego określenia granic przestrzennych nieruchomości
gruntowej, z oderwaniem od możliwości i zakresu wykonywania prawa własności
nieruchomości przez jednostkę organizacyjną Skarbu Państwa Lasy Państwowe
Nadleśnictwo J., a tym samym przyjęcia, że złoże diabazu wchodzi w zakres
przestrzenny nieruchomości gruntowej, pod którą kopalina zalega i nie może
stanowić przedmiotu użytkowania górniczego. Niezastosowanie art. 12 ust. 1
w związku art. 15 ust. 1 i art. 24 ust. 2 pkt 2 oraz art. 29 ust. 1 u.p.g.g., a także art.
7 ust. 1 i 2 w związku z art. 12 ust. 1, art. 26 b zdanie pierwsze u.p.g.g. z 1994 r.
oraz błędna wykładnia art. 10 ust. 4 u.p.g.g. w związku z art. 143 k.c. były
podstawą nieprawidłowego przyjęcia, że zmiana miejscowego planu
zagospodarowania przestrzennego, dokonana na wniosek powódki, mogła być
przyczyną oddalenia powództwa przez uznanie, że nastąpiło przesunięcie granicy
przestrzennej nieruchomości gruntowej, w ten sposób, że złoże weszło w granice
nieruchomości zarządzanej przez Lasy Państwowe - Nadleśnictwo J. Skarżąca
domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku i oddalenia apelacji pozwanego od
wyroku Sądu Okręgowego, ewentualnie uchylenia wyroku Sądu Apelacyjnego i
przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Powództwo obejmowało żądanie zobowiązania pozwanego do złożenia
oświadczenia woli o ustanowieniu na rzecz powódki użytkowania górniczego złoża
diabazu „S. I", bliżej opisanego, które zostało przez nią rozpoznane
i udokumentowane, a dokumentacja geologiczna tego złoża została zatwierdzona
przez pozwanego. Powódka powołała się na prawo pierwszeństwa wynikające z art.
15 ust. 1 u.p.g.g., obowiązującego od 1 stycznia 2012 r. Do przesłanek tego
roszczenia należą: rozpoznanie złoża kopaliny stanowiącego przedmiot własności
górniczej, udokumentowanie go oraz uzyskanie decyzji zatwierdzającej
dokumentację geologiczną tego złoża.
Wprowadzona ustawą z dnia 9 czerwca 2011 r. Prawo geologiczne
i górnicze instytucja własności górniczej polega na rozdzieleniu uprawnień do
nieruchomości gruntowej i do zalegającego w niej złoża kopaliny. Wynika
z założenia, że niektóre ze złóż kopalin nie stanowią części składowych
6
nieruchomości i tym samym nie są objęte własnością nieruchomości gruntowej; są
przedmiotem odrębnego prawa majątkowego, przysługującego Skarbowi Państwa
(por. uzasadnienie projektu ustawy - druk Sejmu VI kadencji, nr 1696). Treścią
tego prawa jest, stosownie do art. 10 ust. 5 i art. 12 ust. 1 u.p.g.g. korzystanie
z przedmiotu własności, w granicach określonych przez ustawy, z wyłączeniem
innych osób albo rozporządzanie tym prawem wyłącznie przez ustanowienie
użytkowania górniczego, w drodze umowy zawartej na piśmie pod rygorem
nieważności (art. 13 ust. 1 u.p.g.g.). W tym zakresie prawo własności
nieruchomości gruntowej podlega ograniczeniu na rzecz Skarbu Państwa.
Użytkownik górniczy, zgodnie z art. 16 ust. 1 u.p.g.g., w granicach
określonych przez ustawy oraz przez umowę o ustanowienie użytkowania
wieczystego, w celu wykonywania działalności regulowanej ustawą, może,
z wyłączeniem innych osób, korzystać z przestrzeni objętej tym użytkowaniem,
w szczególności może odpowiednio wykonywać roboty geologiczne, wydobywać
kopalinę ze złoża, wykonywać działalność w zakresie bezzbiornikowego
magazynowania, podziemnego składowania odpadów lub podziemnego
składowania dwutlenku węgla, a także wykonywać działalność określoną w art. 2
ust. 1. W sprawach nieuregulowanych w ustawie do użytkowania górniczego
stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące dzierżawy (art. 17
u.p.g.g.).
Prawo własności górniczej obejmuje złoża kopalin wymienionych w art. 10
ust. 1 i 2 oraz części górotworu położone poza granicami przestrzennymi
nieruchomości gruntowej (art. 10 ust. 4 u.p.g.g.). Pozostałe kopaliny, które nie
zostały wymienione w art. 10 ust. 1 i 2 u.p.g.g. oraz objęte częściami górotworu
położonymi poza granicami przestrzennymi nieruchomości gruntowej, wchodzą
w skład własności nieruchomości gruntowej. Uzyskanie prawa użytkowania
górniczego może dotyczyć jedynie tych kopalin, które stanowią przedmiot
własności górniczej Skarbu Państwa. Nie została przewidziana możliwość
ustanowienia użytkowania górniczego na nieruchomości gruntowej Skarbu
Państwa. Diabaz nie został objęty enumeratywnym wyszczególnieniem kopalin
dokonanym w art. 10 ust 1 i 2 u.p.g.g., a zatem może być przedmiotem własności
górniczej, jeżeli złoże zalega w części górotworu położonej poza granicami
7
przestrzennymi nieruchomości gruntowej. W tym przypadku istnieje możliwość
rozporządzenia przez Skarb Państwa własnością górniczą przez ustanowienie
użytkowania górniczego.
Granice przestrzenne nieruchomości gruntowej, zgodnie z art. 46 § 1 i art.
143 k.c., obejmują jej przedmiotowe właściwości, jak przeznaczenie, funkcja
i sposób faktycznego wykorzystania w przestrzeni nad i pod jej powierzchnią, przy
uwzględnieniu społeczno - gospodarczego przeznaczenia gruntu. Wiążą się one
ściśle z treścią prawa własności, określoną w art. 140 k.c., na którą składa się
korzystanie z rzeczy, rozporządzanie i posiadanie. Przepis ten w sposób generalny
zakreśla granice uprawnień właściciela, przewidując, że wolno mu czynić z rzeczą
wszystko, czego nie zabrania ustawa, zasady współżycia społecznego i co nie
pozostaje w sprzeczności ze społeczno- gospodarczym przeznaczeniem prawa.
Bliższe określenie prawa własności konkretnej rzeczy musi uwzględniać te kryteria.
W licznych ustawach przewidziane było i nadal pozostaje przedmiotowe
ograniczenie w sposobie wykonywania prawa własności, w tym przykładowo
regulacje o ochronie gruntów rolnych i leśnych, o lasach, o ochronie przyrody,
o ochronie środowiska, o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym. Funkcją
przepisu art. 5 k.c. jest dostosowanie wykonywania własności do konkretnych
okoliczności dotyczących uwzględniania, przy wykonywaniu prawa własności
rzeczy, interesu publicznego oraz osób trzecich. O zakresie prawa własności
decyduje społeczno - gospodarcze przeznaczenie prawa, które zależy od
przeznaczenia przedmiotu tego prawa i jego funkcji.
W orzecznictwie przyjmowano, że zastosowanie w art. 143 k.c. klauzuli
społeczno - gospodarczego przeznaczenia gruntu jako przestrzennego
wyznacznika granic dozwolonego oddziaływania właściciela nieruchomości
gruntowej oznacza, że uprawniony może korzystać z przestrzeni nad i pod
powierzchnią gruntu w takich granicach, w jakich jest to niezbędne dla realizacji
funkcji przysługującego mu prawa. Ustalenie zatem, czy oznaczone zachowania
(działania) podejmowane przez właściciela dokonywane są w przestrzeni, do której
jest on uprawniony wymaga każdorazowo oceny tych zachowań z punktu widzenia
funkcji (przeznaczenia). Chodzi o ustalenie na podstawie zobiektywizowanych
kryteriów granic przestrzennych nieruchomości gruntowej, by korzystanie zostało
8
ukształtowane z uwzględnieniem potrzeb ogółu oraz ekonomicznego aspektu
wykorzystywania nieruchomości przez właściciela (por. wyrok Sądu Najwyższego
z dnia 3 grudnia 2003 r., I CK 345/03, niepubl.). Wyznaczenie granic
przestrzennych własności nieruchomości gruntowej przy uwzględnieniu kryterium
społeczno-gospodarczego przeznaczenia nieruchomości, musi być dokonywane
dla każdej nieruchomości oddzielnie. Nie jest możliwe wyznaczenie tych granic
w sposób oderwany od przeznaczenia gruntu, miejsca jego położenia, sposobu
korzystania przez właściciela. Dopiero po dokonaniu takich ustaleń możliwa jest
ocena, jakie są granice danej nieruchomości (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia
3 listopada 2004 r., III CK 52/04, niepubl.). W wyroku z dnia 6 stycznia 2005 r.,
III CK 129/04 (niepubl.) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że społeczno -
gospodarczego przeznaczenia gruntu nie wyznacza sposób, w jaki z gruntu
dotychczas korzystano, ale sposób, w jaki właściciel faktycznie i potencjalnie,
zgodnie z przepisami prawa i planem zagospodarowania przestrzennego może
zgodnie ze swoją wolą z gruntu korzystać. Przepis art. 143 k.c. traktuje
o przeznaczeniu gruntu w rozumieniu abstrakcyjnym, co oznacza, że odwołanie
się do społeczno-gospodarczego przeznaczenia nieruchomości należy rozumieć
jako wskazanie na uprawnienie do nieskrępowanego korzystania z tej
nieruchomości w zakresie, także na wysokość i głębokość, z reguły dostępnym
(potencjalnie możliwym do wykorzystania) właścicielowi, w granicach zakreślonych
przez prawo. Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego ustala
dopuszczalne sposoby i warunki zagospodarowania nieruchomości, nie przesądza,
że skoro dany sposób zagospodarowania nieruchomości przewidziany jest planem,
to nie może stanowić on naruszenia prawa własności. W wyroku z dnia
15 października 2009 r., II OSK 1581/08, Naczelny Sąd Administracyjny wskazał,
że o przestrzennych granicach konkretnego gruntu przesądzają uzasadnione
potrzeby jej właściciela, zależne od rodzaju i przeznaczenia jego nieruchomości.
Tego przeznaczenia nie wyznacza sposób, w jaki z gruntu dotychczas korzystano,
lecz wyznacza sposób, w jaki właściciel faktycznie i potencjalnie może, zgodnie ze
swoją wolą, z gruntu korzystać. Zbliżone stanowisko wyrażane było w doktrynie,
podkreślano, że ustanowione w art. 143 k.c. kryterium jest elastyczne i zezwala na
dostosowanie objętości gruntu do jego przeznaczenia.
9
Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną powódki
przychyla się do stanowisk wyrażonych w tych orzeczeniach i przyjmuje, że zakres
zasięgu własności gruntu we wnętrzu ziemi, przewidziany w art. 143 k.c.,
ograniczony został przez społeczno - gospodarcze przeznaczenie gruntu, które
powinno być wyznaczone każdorazowo w odniesieniu do konkretnej
nieruchomości, przy uwzględnieniu miejsca jej położenia, przeznaczenia
w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego oraz sposobu, w jaki
właściciel nieruchomości faktycznie i potencjalnie, zgodnie z przepisami prawa,
może z gruntu korzystać. Jeżeli w tak określonych granicach dozwolonego
korzystania z nieruchomości gruntowej przez właściciela zalega złoże kopaliny
nieobjęte art. 10 ust. 1 i 2 u.p.g.g., to zgodnie z art. 10 ust. 3 u.p.g.g. objęte jest
prawem własności nieruchomości gruntowej. Własnością górniczą Skarbu
Państwa byłoby objęte złoże takiej kopaliny, zalegające w części górotworu
położonej poza granicami przestrzennymi nieruchomości gruntowej (art. 10 ust. 4
u.p.g.g.). Istotne było zatem oznaczenie granic społeczno-gospodarczego
przeznaczenia nieruchomości gruntowej, w której powódka rozpoznała
i udokumentowała złoże diabazu przed zmianą miejscowego planu
zagospodarowania przestrzennego oraz określenie, czy jest objęte prawem
własności tej nieruchomości, czy też własności górniczej Skarbu Państwa.
Z ustaleń faktycznych zaskarżonego wyroku wynika, że na nieruchomości,
w której powódka rozpoznała złoże diabazu była prowadzona gospodarka leśna
przez jej właściciela Skarb Państwa Lasy Państwowe Nadleśnictwo J. Zgodnie z
art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 28 września 1991 r. o lasach (jedn. tekst: Dz. U. z 2014
r., poz. 1153; poprzednio jedn. tekst: Dz. U. z 2011 r. Nr 12, poz. 59; dalej: „u.oI."),
lasami stanowiącymi własność Skarbu Państwa zarządza Państwowe
Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe. W ramach sprawowanego zarządu Lasy
Państwowe prowadzą gospodarkę leśną, gospodarują gruntami i innymi
nieruchomościami oraz ruchomościami związanymi z gospodarką leśną a także
prowadzą ewidencję majątku Skarbu Państwa oraz ustalają jego wartość (art. 4 ust.
3). Stosownie do art. 32 ust. 1 u.ol., Lasy Państwowe jako państwowa jednostka
organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej reprezentują Skarb Państwa w
zakresie zarządzanego mienia, a nadleśnictwo jest jednostką organizacyjną Lasów
10
Państwowych (art. 32 ust. 2 pkt 3 u.ol.). Analiza tych przepisów prowadzi do
wniosku, że jednostka organizacyjna Skarbu Państwa Lasy Państwowe wykonuje
ściśle określony ustawą zakres czynności w ramach prawa własności
przysługującego Skarbowi Państwa. Zgodnie z art. 34 k.c. Skarb Państwa jest w
stosunkach cywilnoprawnych podmiotem praw i obowiązków, które dotyczą mienia
państwowego, nienależącego do innych państwowych osób prawnych. Funkcją
jednostki organizacyjnej jest reprezentowanie interesów Skarbu Państwa i
podejmowanie za niego czynności, a zatem każda czynność takiej jednostki jest
czynnością Skarbu Państwa.
Nie ma podstaw do uznania, że w razie stwierdzenia, iż złoże zalega
w granicach przestrzennych nieruchomości leśnej, to nie jest objęte własnością tej
nieruchomości. Zaleganie kopaliny nie stanowiło przeszkody do prowadzenia
gospodarki leśnej. Zmiana przeznaczenia nieruchomości w miejscowym planie
zagospodarowania przestrzennego nie spowodowała utraty prawa własności
nieruchomości, ale obecny sposób korzystania z tej nieruchomości uniemożliwia
kontynuowanie korzystania z niej w celu prowadzenia gospodarki leśnej. Kwestia
ograniczenia przedmiotowego zakresu zarządzania nieruchomościami leśnymi
przez dotychczasową jednostkę organizacyjną Skarbu Państwa, czy też podjęcie
decyzji w odniesieniu do zarządzania nieruchomością zgodnie ze zmienionym
sposobem korzystania z niej, nie ma znaczenia dla oznaczenia granic
przedmiotowych nieruchomości we wnętrzu ziemi oraz uprawnień do złoża diabazu.
Nie zasługiwał na podzielenie zarzut powódki, że oznaczenie zakresu
przedmiotowego własności gruntu powinno obejmować również możliwość i zakres
wykonywania prawa własności przez jednostkę organizacyjną Skarbu Państwa.
Uzasadniony był natomiast zarzut naruszenia zaskarżonym wyrokiem prawa
materialnego dotyczący art. 10 ust. 4 u.p.g.g. przez przyjęcie, że złoże diabazu
mieści się w granicach przestrzennych gruntu, skoro miejscowy plan
zagospodarowania przestrzennego przeznaczył go do powierzchniowej
eksploatacji tej kopaliny. Dla tego stwierdzenia Sądu Apelacyjnego brak ustaleń
faktycznych, odnoszących się do granic przedmiotowych nieruchomości, w której
zalega złoże, dotyczących omówionych przesłanek art. 46 § 1 i art. 143 oraz art.
140 k.c. Nie zostały ustalone i wyjaśnione przyczyny uznania za decydujące
11
kryterium oznaczenia przedmiotowego zasięgu własności gruntu sposobu
eksploatacji kopaliny, bez określenia przedmiotowego zakresu własności
nieruchomości pod powierzchnią ziemi, od czego uzależniona jest kwalifikacja
uprawnień Skarbu Państwa do złoża. Utrwalone zostało w orzecznictwie Sądu
Najwyższego zapatrywanie, że przesłanki wskazane w normie prawa materialnego
mają charakter hipotetyczny i dopiero porównanie ich ze stanem przyjętym przez
sąd orzekający można uznać za stosowanie tego prawa. Brak ustalonego stanu
faktycznego powoduje, że prawo materialne nie może być zastosowane (por.
wyroki Sądu Najwyższego z dnia 7 sierpnia 1997 r., I CKN 261/97; z dnia
26 czerwca 2001 r., III CKN 400/00; z dnia 9 grudnia 2004 r., I UK 119/04,
niepublikowane; z dnia 9 maja 2008 r., II PK 316/07, OSNP 2009, nr 19-20,
poz.250; z dnia 18 stycznia 2012 r., II PK 117/11, niepubl.). W tej sytuacji nie było
podstaw do uznania, czy Skarbowi Państwa przysługuje własność górnicza do
złoża diabazu, a tym samym czy spełniona została ostatnia z przesłanek
warunkująca przyznanie powódce uprawnienia określonego w art. 15 ust. 1 u.p.g.g.
W odniesieniu do zarzutu naruszenia w związku z art. 10 ust. 4 art. 11
u.p.g.g. podkreślenia wymaga, że uregulowanie art. 11 u.p.g.g. przewiduje
odesłanie do odpowiedniego stosowania przepisów Kodeksu cywilnego, a także
prawa geodezyjnego i kartograficznego dotyczących nieruchomości gruntowych,
w tym ich ograniczenia, do rozstrzygania sporów między Skarbem Państwa
a właścicielem gruntu, a zatem odesłanie nie dotyczy tych kwestii spornych
pomiędzy jednostkami organizacyjnymi Skarbu Państwa.
Z powyższych względów Sąd Najwyższy uchylił na podstawie art. 39815
§ 1
k.p.c. zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego
rozpoznania. Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego wynika z zasady
objętej art. 108 § 2 w związku z art. 39821
k.p.c.