Wyrok SN z 9 stycznia 2015, sygn. V CSK 127/14
Data orzeczenia
9 stycznia 2015
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział V
Przewodniczący
SSN Mirosław Bączyk
Tagi
Podstawa prawna
Pokaż pozostałe podstawy prawne (4)
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 9 stycznia 2015 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Agnieszka Piotrowska
SSN Bogumiła Ustjanicz
w sprawie z powództwa "B." S.A. w S.
przeciwko Przedsiębiorstwu Robót Inżynieryjnych "P.- A." S.A. w W.
o zapłatę,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym
w Izbie Cywilnej w dniu 9 stycznia 2015 r.,
skargi kasacyjnej strony powodowej
od wyroku Sądu Apelacyjnego
z dnia 24 września 2013 r.,
I. oddala skargę kasacyjną;
II. zasądza od powoda na rzecz pozwanego kwotę 5.417 (pięć
tysięcy czterysta siedemnaście) zł tytułem zwrotu kosztów
postępowania kasacyjnego.
2
UZASADNIENIE
Strona powodowa - „B.” S.A. domagała się zasądzenia od strony pozwanej -
„P.-A.” S.A. kwoty 616.009 zł z odsetkami stanowiącej część wynagrodzenia za
dostarczone prefabrykaty zbrojeniowe. Sąd Okręgowy uwzględnił w całości
żądanie powódki (w nakazie zapłaty), a po wniesieniu zarzutów przez stronę
pozwaną, uchylił ten nakaz i oddalił powództwo po dokonaniu następujących
ustaleń.
W dniu 21 września 2008 r. strony zawarły umowę dostaw prefabrykatów
zbrojeniowych, przeznaczonych na prowadzoną przez stronę pozwaną budowę
(k. 37-42 akt). W toku wykonywania umowy powódka wezwała pozwaną do
ustanowienia zabezpieczenia do kwoty 1 500 000 zł przez złożenie gwarancji
(bankowej, ubezpieczeniowej), akredytywy dokumentowej lub innego realnego
zabezpieczenia pod rygorem odstąpienia od umowy odnośnie do dalszych partii
dostaw. Pozwana odmówiła ustanowienia zabezpieczenia, wyjaśniając, że nie
pozostaje w opóźnieniu z bieżącymi płatnościami. W związku z tym powódka
odstąpiła od umowy dostawy na podstawie art. 612 k.c. w zw. z art. 552 k.c.
(oświadczenie z dnia 25 lutego 2011 r.) w zakresie niewykonanych jeszcze
dostaw elementów budowlanych. Oświadczenie to strona pozwana (odbiorca
elementów) uznała za nieskuteczne i obliczyła odpowiednie (dwie) kary umowne,
które miały obciążać powódkę w wysokości 287.745,19 zł. Twierdziła też,
że poniosła szkodę (w wysokości 403.763,49 zł), obejmującą równowartość
zapłaconej ceny innemu dostawcy takich samych materiałów po zawarciu z nim
umowy z dnia 30 kwietnia 2011 r. Należności z tytułu kar umownych
i odszkodowania zostały następnie objęte oświadczeniem o potrąceniu w pełnym
zakresie z wierzytelnościami powódki o zapłatę.
W ocenie Sądu Okręgowego, nie wystąpiły podstawy do odstąpienia od
umowy z dnia 21 września 2009 r., zarówno w świetle art. 552 k.c., jak i w oparciu
o postanowienie § 7 ust. 2 i § 7 ust. 3 umowy, tj. ex lege i ex contractu. Na dzień
złożenia oświadczenia o odstąpieniu nie istniało zagrożenie kontynuacji działalności
pozwanej spółki, wskaźniki płynności były zadowalające, spółka miała dodatni
kapitał własny, nie było zagrożenia co do jej wypłacalności i zwłoki w dokonywaniu
3
płatności, nie zachodziły też okoliczności uzasadniające jej upadłość.
Wprawdzie sytuacja tej spółki uległa pogorszeniu w toku obowiązywania umowy,
co mogło powodować chwilowe opóźnienie w płatnościach, jednakże spadki
i wzrosty kondycji finansowej podmiotów gospodarczych są zjawiskiem normalnym
w gospodarce rynkowej.
W wyniku dokonywania skutecznego potrącenia przez stronę pozwaną
nastąpiło pełne skompensowanie wierzytelności dochodzonej w pozwie
i przedstawionej do potrącenia (art. 498 k.c.).
Sąd Apelacyjny uwzględnił częściowo apelację strony powodowej i zasądził
od pozwanej na rzecz apelującej kwotę 287.745,19 zł z odsetkami, oddalił
powództwo w pozostałym zakresie.
Sąd drugiej instancji podzielił ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego.
Przyjął, że intencją powódki było odstąpienie od umowy dostawy na podstawie art.
552 k.c., a nie w oparciu o postanowienia § 7 pkt 2 i § 7 pkt 3 umowy z dnia
21 marca 2008 r. Odstąpienie to okazało się jednak nieskuteczne, bowiem nie
wystąpiła przewidziana w art. 552 k.c. przesłanka w postaci ukształtowania się
stanu majątku pozwanej w taki sposób, że było wątpliwe, czy zapłata ceny za
część rzeczy, które mają być dostarczone pozwanej, nastąpi w terminie
wynikającym z umowy. Wprawdzie sytuacja finansowa pozwanej uległa
pogorszeniu w 2010 r., ale należało brać pod uwagę wartość majątku pozwanej,
wielkość jej obrotów finansowych, wielkość kapitałów i te elementy nie uzasadniały
wniosku o istnieniu „obiektywnie realnego zagrożenia płatności na rzecz powódki”.
Nie bez znaczenia była też wielkość należności za przyszłe dostawy.
Pozwana miała płynność finansową, zdolność kredytową, nadal prowadzi rozległą
działalność gospodarczą.
Po stronie pozwanej nie powstały roszczenia z tytułu kar umownych (§ 7 ust.
2 i ust. 3 umowy), ponieważ powódka jako podstawę odstąpienia od umowy
wskazywała art. 552 k.c. Składając takie oświadczenie (nieskutecznie w świetle
tego przepisu), powódka zaprzestała w istocie wykonywania umowy i „doprowadziła
w rezultacie do jej wygaszenia w części niewykonanej”. W konsekwencji powinna
odpowiadać za szkodę spowodowaną taką sytuacją, obejmującą należności
4
zapłacone przez stronę pozwaną innemu kontraktowi za dostarczone, podobne
materiały budowlane (prefabrykaty zbrojeniowe) według ceny określonej brutto
(z podatkiem VAT). Należne pozwanej odszkodowanie 328.263 zł powinno być
zatem objęte zarzutem potrącenia (art. 498 k.c.), co prowadziło w konsekwencji do
pomniejszenia dochodzonej przez powódkę kwoty do sumy 287.745 zł (pkt I wyroku
Sądu Apelacyjnego).
W skardze kasacyjnej strony powodowej, dotyczącej kwoty odszkodowania
(328.263 zł), podnoszono zarzut naruszenia art. 552 k.c. i art. 361 k.c. Skarżący
wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi
Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie - o uchylenie
zaskarżonego wyroku w zakresie oddalającym powództwo (pkt I.3) i rozpoznanie
istoty sprawy przez zasądzenie od pozwanej na rzecz powódki kwoty 328.263 zł
jako reszty należności za dostarczony towar.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
W związku z tym, że w skardze kasacyjnej podniesiono jedynie zarzuty
naruszenia prawa materialnego, ocena ich zasadności może być dokonywana na
podstawie ustaleń faktycznych dokonanych przez Sądy meriti (art. 3933
§ 3 k.p.c.).
W rozpoznawanej sprawie zasadnicze znaczenie ma interpretacja art. 552
k.c. w zw. z art. 612 k.c. Strony wiązała kilkuletnia umowa dostawcy prefabrykatów
zbrojeniowych niezbędnych stronie pozwanej (odbiorcy dostaw) do wykonywania
własnych robót budowlanych. Strona powodowa powołała się na przepis art. 552
k.c. (w zw. z art. 512 k.c.) i Sąd drugiej instancji trafnie przyjął, że takiej podstawy
odstąpienie od umowy dostawy nie wyłączają postanowienia umowy
z 12 września 2009 r., przewidujące także odpowiednie przyczyny wykonania
podobnego uprawnienia przez jedną ze stron (§ 8 umowy).
W sprawie chodzi o drugą, ogólniejszą przesłankę skorzystania
z uprawnienia do odstąpienia od umowy przez dostawcę rzeczy, tj. takie
ukształtowanie się stanu majątkowego dłużnika (odbiorcy), które powoduje
wątpliwości co do możliwości zapłaty przez zobowiązanego w terminie za część
rzeczy (partie dostaw) dostarczanych w przyszłości przez dostawcę. Wątpliwości
takie dotyczą zatem jedynie tej postaci nienależytego wykonania zobowiązania
5
(art. 471 k.c.). Trzeba przyjąć, że nie ma znaczenia przyczyna wspomnianej zmiany
(ukształtowania) stanu majątkowego strony zobowiązanej do zapłaty, nie ma też
znaczenia to, czy stronie uprawnionej znany był ten stan w chwili zawierania
umowy (por. jednak np. art. 490 § 2 k.c.). Przepis art. 552 k.c. ma bowiem na celu
eliminację dodatkowego ryzyka dla wierzyciela, jakie pojawiło się w związku
ze zmianą stanu majątkowego dłużnika (odbiorcy rzeczy) w toku trwania stosunku
obligacyjnego.
„Stan majątkowy” zobowiązanego powinien być, oczywiście, oceniany
w chwili wykonania uprawnienia kształtującego. Dla skuteczności odstąpienia
od umowy na podstawie art. 552 k.c. nie ma zatem znaczenia pozytywna
zmiana stanu majątkowego zobowiązanego już po złożeniu oświadczenia,
w szczególności nie może on tworzyć podstawy domniemania faktycznego, zgodnie
z którym w chwili złożenia oświadczenia o odstąpieniu nie było uzasadnionych
podstaw do takiego odstąpienia (nie wystąpiło zagrożenie terminowości zapłaty).
Formuła „stanu majątkowego” oznacza, że trzeba mieć na uwadze w ogóle
wszystkie elementy komponujące majątek zobowiązanego (niezależnie od jego
statusu prawnego). Pozostająca wątpliwość odnośnie do terminowego wykonania
zobowiązania oznacza prawdopodobieństwo zagrożenia tego terminu
przez zobowiązanego, przy czym pod uwagę należy brać jedynie realne
prawdopodobieństwo usprawiedliwione okolicznościami danej sprawy, pamiętając
o możliwości fluktuacji elementów majątkowych zobowiązanego w badanym
okresie gospodarczym.
Niekorzystna zmiana „stanu majątkowego” zobowiązanego powinna nastąpić
w okresie trwania stosunku obligacyjnego (wykonywania umowy sprzedaży lub
dostawy). Pojawia się kwestia charakteru (rodzaju) takiej zmiany i określenia
(selekcji) jej miarodajnych symptomów.
Niewątpliwie w grę powinny wchodzić zmiany odpowiednio trwałe
a nie chwilowe. Należałoby odpowiednio relatywizować zmianę majątku
zobowiązanego do rozmiaru jego zadłużenia wobec uprawnionego dostawcy.
Niekorzystne zmiany majątkowe nie muszą jednak oznaczać stanu
niewypłacalności, wysokiego prawdopodobieństwa niewypłacalności dłużnika lub
6
zaprzestania płacenia długów. Jeżeli ustawodawca łączy odpowiednie skutki
prawne, powstające w ramach stosunku obligacyjnego, ze stanem upadłości
dłużnika, to z reguły daje temu wyraz w odpowiednim przepisie (por. np. art. 458
k.c.). Pogorszenie stanu majątkowego dłużnika powinno jedynie usprawiedliwiać
prognozę, że pojawił się stan realnego zagrożenia płatności za dostawy w terminie
w odniesieniu do niedostarczonych jeszcze rzeczy (partii towarów). O takim
realnym zagrożeniu może świadczyć poważne pogorszenie majątku dłużnika
w relacji do możliwego poziomu zadłużenia dłużnika o charakterze trwałym,
przynajmniej w okresie do czasu zakończenia stosunku obligacyjnego stron.
Innymi słowy, przewidziany w art. 552 k.c. stan majątkowy kupującego (dostawcy),
uzasadniający skuteczne odstąpienie przez sprzedającego (dostawcę) od umowy,
powinien stwarzać realne i poważne zagrożenie terminowej zapłaty za rzeczy,
które mają być jeszcze dostarczone w wykonaniu umowy.
W rozpoznawanej sprawie powód zachował wymaganą przez przepis art.
552 k.c. sekwencję zdarzeń (wstrzymanie się z dostawą, żądanie od pozwanego
udzielenia zabezpieczenia, złożenie oświadczenia o odstąpieniu od umowy
z powołaniem się na ten przepis). Sądy meriti prawidłowo oceniły to, czy w dniu
złożenia tego oświadczenia powód mógł mieć uzasadnione wątpliwości co do
zachowania terminu zapłaty odnośnie do dalszych partii dostarczanych elementów
budowlanych. Dokonał mianowicie szczegółowej analizy stanu majątkowego
pozwanego w tym okresie, nie dostrzegając jednak symptomów niewypłacalności
(ewentualnej upadłości) strony pozwanej. Wskazał natomiast na ogólną wartość
majątku pozwanej, wielkość jej obrotów finansowych, wielkość kapitałów,
skalę należności strony powodowej za przyszłe dostawy, płynność finansową
i fakt prowadzenia rozległej działalności gospodarczej (por. s. 16 uzasadnienia
zaskarżonego wyroku). Analiza takich aspektów stanu majątkowego pozwanej nie
mogła uzasadniać wniosku, że powstał - jak trafnie przyjął Sąd drugiej instancji -
stan realnego zagrożenia terminu w dokonaniu zapłaty za dalsze partie dostaw
elementów budowlanych. W tej sytuacji fakt obniżenia tzw. wiarygodności
ubezpieczeniowej (kredytowej), sygnalizowany przez ubezpieczyciela należności
przysługujących stronie powodowej, nie mógł mieć zasadniczego znaczenia i nie
podważa ostatecznych ocen Sądów meriti w rozważanym zakresie.
7
Z tych przyczyn należało uznać zarzut naruszenia art. 552 k.c. za
nieuzasadniony.
Podatek od towarów i usług (VAT) stanowi oczywiście element cenotwórczy
i może tym samym decydować o rozmiarze poniesionej szkody (art. 361 § 2 k.c.).
Z ustaleń faktycznych wynika, że strona pozwana nowemu kontrahentowi
(dostawcy) uiściła za dostarczone elementy budowlane cenę brutto (z podatkiem
VAT). Skoro strona powodowa nie wykazała, aby po stronie pozwanej istniały
ustawowe podstawy do odliczenia podatku naliczonego od podatku należnego i aby
strona pozwana istotnie taką różnicę podatku ostatecznie odliczyła, to nietrafny
okazał się również zarzut naruszenia art. 361 § 2 k.c.
Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną
strony powodowej (art. 39814
k.p.c.) i rozstrzygnął o kosztach postępowania
kasacyjnego (art. 98 § 1 k.p.c., art. 108 § 1 k.p.c.).