Wyrok SN z 20 lutego 2015, sygn. V CSK 330/14
Data orzeczenia
20 lutego 2015
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział V
Przewodniczący
SSN Krzysztof Strzelczyk
Tagi
Podstawa prawna
Pokaż pozostałe podstawy prawne (4)
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 20 lutego 2015 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)
SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)
SSN Maria Szulc
Protokolant Piotr Malczewski
w sprawie z powództwa Przedsiębiorstwa Wielobranżowego "A.-G." Spółki z
ograniczoną odpowiedzialnością w B.
przeciwko Gminie P.
o zapłatę,
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 20 lutego 2015 r.,
skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w G.
z dnia 15 stycznia 2014 r.,
1. oddala skargę kasacyjną;
2. zasądza od strony pozwanej na rzecz strony powodowej
kwotę 2.700 (dwa tysiące siedemset) zł tytułem zwrotu
kosztów postępowania kasacyjnego.
2
UZASADNIENIE
Strona powodowa – Przedsiębiorstwo Wielobranżowe „A.-G.” spółka z o.o.
domagała się od strony pozwanej – Gminy P. zapłaty kwoty 62.973,78 zł z
odsetkami i wywodziła to roszczenie z aneksu do umowy z dnia 7 lutego 2011 r.
Chodziło o należność związaną z wykonywaniem przez stronę powodową
czynności polegających na utrzymaniu i eksploatacji pompowni. Pozwana Gmina
odmówiła zapłaty tej należności i wskazywała na to, że stron procesy nie łączył
żaden stosunek prawny.
Sąd Rejonowy oddalił powództwo po dokonaniu następujących ustaleń
faktycznych.
W wyniku działalności górniczej kopalń węgla powstała tzw. szkoda górnicza
w postaci obniżenia terenu, co doprowadziło z kolei do powstania bezodpływowej
niecki w P. przy ul. P. i G. Odwodnienie niecki wymagało zlokalizowania na jej
obszarze dwóch pompowni (określonych jako: „S. 10” i „W.”), które były
utrzymywane przez Przemysłową Spółkę Wodną – „N. B.” Po likwidacji tej Spółki
odwadnianiem wspomnianej niecki zajmowała się strona powodowa (w ostatnim
kwartale 2010 r.).
W grudniu 2010 r. odbywały się posiedzenia Komisji Oceny Projektów Szkód
Górniczych. Na pierwszym z nich uzgodniono m.in. zawarcie trójstronnej ugody
pomiędzy Kompanią Węglową SA w K., Spółką Restrukturyzacyjną Kopalń SA w B.
i stroną powodową, która miała umożliwić Kompanii Węglowej (tzw. stronie
wiodącej) zawarcie z powódką po negocjacjach umowy dotyczącej odwadniania
niecki. Umowa taka miała obowiązywać w okresie od dnia 1 stycznia 2011 r. do
dnia 31 marca 2012 r., a w tym czasie miała być uruchomiona procedura
przetargowa przez Kompanię w celu wyłonienia wykonawcy na odwodnienie niecki
od dnia 1 kwietnia 2011 r. do końca tego roku. W dniu 30 grudnia 2010 r.
wspomniana Kompania, Spółka Restrukturyzacyjna Kopalń i pozwana Gmina
zawarły ugodę dotyczącą naprawienia szkody górniczej. Postanowiono
utrzymywanie obu istniejących pompowni wody do czasu uruchomienia nowego
systemu odwadniania, strony określiły zakres ich partycypacji w kosztach
3
utrzymania pompowni (po 33,33%) i upoważniły Kompanię do zawarcia z powódką
umowy w sprawie utrzymania obu pompowni za okres od 1 stycznia 2011 r. do
dnia 31 marca 2011 r. Powódka miała wystawiać faktury trzem podmiotom
uczestniczącym w ugodzie. Następnie strony ugody zawarły w dniu 30 grudnia
2010 r. kolejne porozumienie, które zobowiązywało Kompanię Węglową do
zawarcia ze stroną powodową wskazanej w ugodzie umowy na czas od 1 stycznia
2011 r. do dnia 31 marca 2011 r. Kompania upoważniona została też do
przeprowadzenia stosownego przetargu w celu wyboru kolejnego wykonawcy na
czas od 1 kwietnia 2011 r. do dnia 31 grudnia 2011 r. Umowę taką zawarto w dniu
7 lutego 2011 r. W dniu 14 marca 2011 r. przedstawiciele Kompanii, działając w
imieniu własnym i powołując się na upoważnienie udzielone przez Spółkę
Restrukturyzacji Kopalń oraz pozwaną Gminę, podpisali z powódką aneks do
umowy z dnia 7 lutego 2011 r., na podstawie którego przedłużono umowę do dnia
30 czerwca 2011 r. lub do czasu zakończenia postępowania przetargowego.
Pozwana Gmina nie upoważniła jednak przedstawicieli Kompanii do zawarcia
aneksu do umowy z dnia 7 lutego 2011 r., odmówiła także podpisania aneksu do
umowy w marcu 2011 r.
Wszelkie należności wobec powódki związane z eksploatacją pompowni za
II kwartał 2011 r. zostały zapłacone. Po otrzymaniu przez pozwaną faktur za
poszczególne miesiące (kwiecień, maj, czerwiec 2011 r.) pozwana Gmina
odmówiła zapłaty i odsyłała kolejne faktury powódce. Nie uregulowała należności
w wyniku wezwania do zapłaty wystosowanego w październiku 2011 r. Od dnia
1 lipca 2011 r. do chwili obecnej utrzymywaniem obu pompowni zajmuje się Spółka
Komunalna Gminy.
W ocenie Sądu Rejonowego, skoro aneks do umowy z dnia 7 lutego 2011 r.
został sporządzony bez odpowiedniego umocowania pozwanej Gminy udzielonego
dla Kompanii Węglowej, a Gmina nie potwierdziła następnie tego aneksu, nie może
być związana jego treścią. Takim potwierdzeniem nie był m.in. odbiór robót
w drugim kwartale 2011 r. Gmina nie miała zatem legitymacji biernej w obecnym
sporze.
4
Sąd Okręgowy uwzględnił apelację strony powodowej, zmienił zaskarżony
wyrok i zasądził od pozwanej na rzecz powódki kwotę objętą pozwem. Uzupełnił
ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd Rejonowy o ustalenia dotyczące czasu
wystawienia faktur w II kwartale 2011 r. przez stronę powodową i o ustalenie
dotyczące kosztów odwaniania terenu. Podzielił stanowisko Sądu pierwszej
instancji, że aneks do umowy z dnia 7 lutego 2011 r. został sporządzony bez
umocowania ze strony Gminy i dlatego nie może jej wiązać. Na Gminie ciążył
obowiązek wynikający z art. 7 ust. 1 pkt 14 ustawy z dnia 8 marca 1990 r.
o samorządzie gminnym (Dz. U. z 2013 r., poz. 594 ze zm., cyt. dalej jako „ustawa
z dnia 8 marca 1990 r.”), zgodnie z którym Gminę tę obciążał ex lege obowiązek
zapewnienia porządku publicznego, bezpieczeństwa obywateli i ochrony
przeciwpowodziowej. Obowiązek ten nie był wykonywany w II kwartale 2011 r.
bezpośrednio przez Gminę lub przy pomocy innych podmiotów. Czynności
w postaci odwadniania terenu dokonywała strona powodowa.
W ocenie Sądu Okręgowego, strona powodowa mogła dochodzić objętej
pozwem należności na podstawie art. 752 i n. k.c. (prowadzenie cudzych spraw bez
zlecenia). Wystąpiły bowiem wszystkie niezbędne przesłanki przewidziane z tym
przepisie. Stron nie łączył stosunek obligacyjny, w II kwartale 2011 r. powódka
wykonywała czynności przy uwzględnieniu prawdopodobnej woli pozwanej Gminy
(dominus negotii), a łączny koszt tych czynności był prawie tożsamy z kosztami
poniesionymi przez stronę pozwaną w poprzednim kwartale 2011 r. Gmina nie
sprzeciwiała się we właściwym czasie wykonywaniu czynności polegających na
eksploatacji obu pompowni, odsyłanie faktur następowało zawsze po wykonaniu
czynności przez powódkę. Nie miał zatem zastosowania art. 754 k.c. Zdaniem
Sądu Okręgowego, ustalenia faktyczne uzasadniały wniosek, że żądanie strony
powodowej miało także oparcie w przepisach o bezpodstawnym wzbogaceniu (art.
405 k.c.). Sąd określił ponadto rozmiar i termin świadczenia pozwanej Gminy.
W skardze kasacyjnej pozwanej Gminy podnoszono jedynie zarzuty
naruszenia prawa materialnego, tj. art. 103 § 3 k.c., art. 405 k.c. w zw. z art. 5 k.c.
i art. 7 ust. 1 pkt 14 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, art. 5
k.c., art. 411 pkt 1 i 2 k.c. w zw. z art. 5 k.c., art. 753 k.c. Skarżąca Gmina
domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości oraz orzeczenia co do
5
istoty sprawy przez oddalenie powództwa, ewentualnie – uchylenie tego wyroku
i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Ocena zarzutów kasacyjnych może być dokonana jedynie na podstawie
ustaleń Sądów meriti, którymi Sąd Najwyższy jest związany (art. 3933
§ 3 k.p.c.).
Nie może być brany pod uwagę zarzut naruszenia art. 103 § 3 k.c.
z motywacją prawną tego zarzutu podaną w skardze kasacyjnej. W rozpoznawanej
sprawie pozwanym była Gmina P. Kwestia odpowiedzialności odszkodowawczej
innych osób pozostaje poza niniejszym procesem.
Rozważając możliwe podstawy roszczenia strony powodowej wobec
pozwanej Gminy, Sąd Okręgowy wyjaśnił, że mogły mieć zastosowania – obok
przepisów o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia – także przepisy dotyczące
bezpodstawnego wzbogacenia (art. 405 i n. k.c.). Chodzi tu jednak o konstrukcję
bezpodstawnego wzbogacenia w znaczeniu ogólnym, a nie o jego postać
uzasadniającą podstawę tzw. roszczeń kondykcyjnych przewidzianych w art. 410-
411 k.c. Z ustaleń Sądów meriti wynika bowiem to, że w rozpatrywanej sprawie nie
doszło przecież do nienależnego świadczenia w rozumieniu wspomnianych
przepisów, lecz ewentualnie o ogólniejszy transfer korzyści majątkowej
w rozumieniu art. 405 k.c. Nietrafne pozostają zatem zarzuty naruszenia art. 411
pkt 1 i 2 k.c., nie miałyby one bowiem zastosowania nawet w razie przyjęcia
obowiązku zwrotu korzyści na podstawie art. 405 k.c. (por też uzasadnienie wyroku
Sądu Najwyższego z 19 lipca 2012 r., II CSK 724/11, nie publ.).
Sąd Okręgowy przyjął, że w ustalonym stanie faktycznym zaktualizowały się
przesłanki powstania po stronie powoda wobec Gminy roszczenia na podstawie
przepisów o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia (art. 752 k.c.; negotiorum
gestio). Powód mógł zatem żądać od Gminy „zwrotu uzasadnionych wydatków
i nakładów” w rozumieniu art. 753 § 2 k.c. w związku z pracami polegającymi na
odwadnianiu terenu, wykonanymi w drugim kwartale 2011 r. i odebranymi przez
pozwaną. Podnosząc zarzut naruszenia art. 753 § 1 k.c., skarżąca Gmina
wskazywała na to, że strona powodowa „zaniechała określonego obowiązku
zawiadomienia (…) o podjęciu się prowadzenia sprawy (Gminy)”. Tymczasem Sąd
6
Okręgowy prawidłowo ustalił, że o zawiadomieniu w rozumieniu art. 753 § 1 k.c.
świadczyć może na pewno m.in. przedstawione przez powoda faktury obejmujące
żądanie zapłaty za sukcesywnie wykonywane prace i inne okoliczności (wiedza
o pracach wykonywanych przez powoda w drugim kwartale 2011 r., odbiór tych
robót). Pozwana Gmina miała zatem świadomość, że we wspomnianym okresie
inny podmiot tj. powodowa Spółka wykonywała prace, których zapewnienie
należało niewątpliwie do Gminy zgodnie z art. 7 ust. 1 pkt 14 ustawy z dnia 8 marca
1990 r. o samorządzie gminnym. W związku z tym, że w skardze kasacyjnej nie
podnoszono w ogóle kwestii istnienia dalszych przesłanek powstania roszczenia
powoda na podstawie przepisów o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia,
wystąpienia tych przesłanek nie można skutecznie kwestionować w postępowaniu
kasacyjnym. Wyręczenie Gminy w wykonywaniu przez nią obowiązków
zapewnienia określonych robót wynikającego z ustawy (np. z art. 7 ust. 1 pkt 14
ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym) może być kwalifikowane
jako prowadzenie bez zlecenia sprawy tej Gminy w rozumieniu art. 752 i n. k.c.
Niezrozumiale brzmi zarzut naruszenia art. 5 k.c. w świetle jego prawnego
uzasadnienia w skardze kasacyjnej. Skoro – jak ustalono – mimo braku
skutecznego porozumienia między powodem i pozwaną Gminą odpowiednie prace
zostały wykonane (w drugim kwartale 2011 r.), to mogła pojawić się także inna
podstawa zasądzenia należności przez powoda, a tą podstawą okazały się właśnie
przepisy art. 752 i n. k.c.
Jeżeli Sąd Okręgowy uznał, że istnieje możliwość zastosowania przepisów
art. 752 i n. k.c. w danej sprawie, to zbędne było dodatkowe rozważanie aktualności
przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 k.c.), a więc poszukiwanie
dodatkowej (tzw. asekuracyjnej) podstawy odpowiedzialności pozwanej Gminy.
W literaturze i piśmiennictwie trafnie przyjmuje się wyłączenie zbiegu obu tych
tytułów odpowiedzialności (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 lipca
2012 r., II CSK 724/11, nie publ.; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia
2005 r., IV CK 414/04, nie publ.). Skoro istniały podstawy do zastosowania w danej
sprawie przepisów o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia, to podnoszenie
zarzutu naruszenia art. 405 k.c. – niezależnie od trafności tego zarzutu – nie może
podważyć istnienia odpowiedzialności Gminy wynikającej z innego tytułu prawnego.
7
W postępowaniu kasacyjnym nie mógł być zatem brany pod uwagę drugi zarzut
kasacyjny obejmujący naruszenie art. 405 k.c. w zw. z art. 5 k.c. i art. 7 ust. 7 pkt
14 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym.
W tej sytuacji Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną Gminy (art. 39814
k.p.c.) i orzekł o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 98 k.p.c., art. 108 § 1
k.p.c.).