Wyrok z 5 grudnia 2025, sygn. III AUa 739/25

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 grudnia 2025 r.

Sąd Apelacyjny w Poznaniu III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w składzie:

Przewodniczący: sędzia Wiesława Stachowiak

Protokolant: Beata Tonak

po rozpoznaniu w dniu 5 grudnia 2025 r. w Poznaniu na posiedzeniu niejawnym

sprawy (...) sp. z o.o. z siedzibą w G. i M. P.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w P.

o wysokość podstawy wymiaru składek

na skutek apelacji (...) sp. z o.o. z siedzibą w G.

od wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu

z dnia 11 marca 2025 r. sygn. akt VIII U 2379/24 oraz

na skutek zażaleń (...) sp. z o.o. z siedzibą w G. i M. P. na postanowienie o kosztach zawarte w wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu

z dnia 11 marca 2025 r. sygn. akt VIII U 2379/24

1.  zmienia zaskarżony wyrok w punkcie 2 o tyle, że zasądza od odwołującego M. P. na rzecz pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w P. kwotę 1800,00 zł (słownie: tysiąc osiemset złotych) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego;

2.  zmienia zaskarżony wyrok w punkcie 3 o tyle, że zasądza od odwołującej (...) sp. z o.o. w G. na rzecz pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w P. kwotę 1800,00 zł (słownie: tysiąc osiemset złotych) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego;

3.  oddala apelację w pozostałej części;

4.  zasądza od odwołującej (...) sp. z o.o. w G. na rzecz pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w P. kwotę 2700,00 zł (słownie: dwa tysiące siedemset złotych) wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie za czas po upływie tygodnia od dnia uprawomocnienia się orzeczenia o kosztach procesu do dnia zapłaty tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym;

5.  nie obciąża pozwanego kosztami postępowania zażaleniowego.

sędzia Wiesława Stachowiak

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 12 sierpnia 2024r. nr (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w P., stwierdził, że podstawa wymiaru składek oraz kwota na obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne, rentowe, chorobowe, wypadkowe i zdrowotne M. P. z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę u płatnika składek (...) Spółka z o.o. z siedzibą w G. wynosi kwoty szczegółowo opisane w treści decyzji.

W uzasadnieniu decyzji organ rentowy wskazał, że M. P. zatrudniony jest w odwołującej spółce na stanowisku „regionalnego dyrektora sprzedaży okleiny”. W trakcie czynności kontrolnych ustalono, że dla ubezpieczonego, zatrudnionego na podstawie umowy o pracę, płatnik składek nie zadeklarował składek na ubezpieczenia społeczne i ubezpieczenie zdrowotne od przychodów z tytułu należności nazwanych dietami, kosztami noclegu. Na podstawie analizy dokumentów księgowych ustalono podstawę wymiaru składek uwzględniającą przychód z tytułu diet i noclegów w okresie od 09-2021 do 12-2022 oraz kwotę przekroczenia podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe w roku 2022.

Odwołanie od powyższej decyzji wywiódł (...) Spółka z o.o. w G. i ubezpieczony M. P. – zaskarżyli decyzję w całości, zarzucając jej naruszenie:

1) art. 77 ⁵ § 1 kodeksu pracy oraz § 2 ust. 1 pkt 15 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe,

2) art. 233 k.p.c. poprzez naruszenie wskazań doświadczenia życiowego oraz zasad logi pomijając zakres obowiązków ubezpieczonego, obowiązek wyjazdów służbowych ubezpieczonego oraz zbadania każdej podróży służbowej.

Mając na uwadze powyższe, odwołujący wnieśli o:

1) uchylenie ewentualnie o zmianę decyzji poprzez ustalenie podstawy wymiaru składek oraz kwot na obowiązkowe ubezpieczenie emerytalne, rentowe, chorobowe, wypadkowe i zdrowotne z wyłączeniem kwot uzyskanych przez skarżącego z tytułu diet i zwrotu kosztów podróży.

W odpowiedzi na odwołania pozwany organ rentowy wniósł o ich oddalenie oraz o zasądzenie od odwołujących kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Wyrokiem z dnia 11 marca 2025r. w sprawie sygn. VIII U 2379/24 Sąd Okręgowy w Poznaniu:

1. oddalił odwołania,

2. zasądził od odwołującego M. P. na rzecz pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddziału w P. kwotę 3 600 złotych tytułem zwrotu kosztów procesu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty,

3. zasądził od odwołującej (...) Spółka z o.o. z siedzibą w G. na rzecz pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddziału w P. kwotę 3600 złotych tytułem zwrotu kosztów procesu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.

Apelację od powyższego wyroku złożyła odwołującą się spółka, w całości, zgłaszając zarzuty naruszenia prawa materialnego i błędne ustalenia faktyczne, które były konsekwencją naruszeń prawa materialnego. W zakresie naruszenia prawa materialnego zaskarżonemu wyrokowi zarzucono błędną interpretację art. 77 ⁵ § 1 Kodeksu pracy, w ten sposób, że:

1) Sąd I instancji błędnie interpretuje pojęcie „polecenie pracodawcy”, prawdopodobnie uznając, że polecenie pracodawcy jest aktem jednostronnym (indywidualnym i konkretnym), podczas gdy polecenia pracodawcy, dotyczące powtarzalnych sytuacji, mogą przybrać postać regulaminu (np. pracy czy organizacyjnego) lub zakresu czynności, co przyczyniło się do błędnego niezastosowania art. 77 ⁵ § 1 Kp,

2) Sąd I instancji błędnie zinterpretował pojęcie „stałe miejsce pracy”, przyjmując, że może być też i tak, iż niektórzy pracownicy (np. mobilni) w ogóle nie mają stałego miejsca pracy, co doprowadziło do błędnego niezastosowania art. 77 ⁵ Kp.

W wyniku błędnej wykładni przepisu art. 77 ⁵ Kp, w zakresie wyżej wskazanym. Sąd I instancji dopuścił się błędnych ustaleń faktycznych polegających na przyjęciu, że pracownik odwołującego nie miał stałego miejsca pracy, gdyż w umowie o pracę był wskazany przypisany mu do obsługi obszar, stąd jego przemieszczanie się po tym obszarze nie było podróżą służbową.

W konsekwencji, w związku z błędną wykładnią prawa materialnego, Sąd I instancji błędnie ustalił, że pracownik odwołującej Spółki, poruszając się po obszarze województwa (...), nie odbywał podróży służbowych, gdyż nie opuszczał stałego miejsca pracy. Dlatego Sąd I instancji błędnie nie zastosował w sprawie przepisu § 2 ust. 1 pkt 15 rozporządzenia MPiPS z 18.12.1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia rentowe i emerytalne. Wobec powyższego apelujący wniósł o:

1) zmianę zaskarżanego wyroku w całości w ten sposób, iż Sąd Apelacyjny wyda wyrok, którym uwzględni w całości niniejszą apelację oraz stwierdzi, że w niżej wymienionych miesiącach, kwoty przypisane M. P. jako przychód, niżej wymienione, który uwzględnia się w podstawie wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe, nie stanowią przychodu tego pracownika, uwzględnianego w ustalaniu podstawy wymiaru ubezpieczenia emerytalnego i rentowego:

a) styczeń 2021 r., kwota 1477,50 zł,

b) luty 2021 r., kwota 1491,50 zł,

c) marzec 2021 r., kwota 559,00 zł,

d) wrzesień 2021 r., kwota 1838,00 zł,

e) październik 2021 r., kwota 3275,36 zł,

f) listopad 2021 r., kwota 1165,82 zł,

g) grudzień 2021 r., kwota 2066,3 8 zł,

h) styczeń 2022 r., kwota 505,00 zł,

i) luty 2022 r., kwota 2514,12 zł,

j) marzec 2022 r., kwota 3 546,57 zł,

k) kwiecień 2022 r., kwota 767,50 zł,

l) maj 2022 r, kwota 1788,85 zł,

m) czerwiec 2022 r., kwota 1613,00 zł,

n) lipiec 2022 r., kwota 4072,50 zł,

o) sierpień 2022 r., kwota 1122,50 zł,

p) wrzesień 2022 r., kwota 2933,50 zł,

q) październik 2022 r., kwota 742,50 zł,

r) listopad 2022 r., kwota 3344,91 zł,

s) grudzień 2022 r., kwota 843,00 zł,

2) zasądzenie od organu rentowego na rzecz odwołującej spółki kosztów postępowania sądowego w I instancji, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych,

3) zasądzenie od organu rentowego na rzecz odwołującej kosztów postępowania sądowego w II instancji, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Jednocześnie odwołująca się spółka podtrzymał wniesione zażalenie, wnosząc o jego rozpoznanie w ramach wniesionej apelacji.

Zażalenie na postanowienie o kosztach zastępstwa procesowego zawarte w pkt 2 wyroku (a błędnie oznaczone w zażaleniu jako pkt 1 i 2) wniósł odwołujący M. P. zarzucając naruszenie przepisów prawa procesowego, tj. art. 105 § 1 i 2 k.p.c. poprzez jego niezastosowanie w niniejszej sprawie i zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego na rzecz strony wygrywającej od każdego z odwołujących się, podczas gdy koszty powinny zostać zasądzone w wysokości jednej stawki minimalnej solidarnie od odwołujących się.

Z uwagi na powyższe, wnosił o zmianę zaskarżonych orzeczeń i zasądzenie od odwołujących się solidarnie na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddziału w P. kwoty 3600 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.

Zażalenie na postanowienie o kosztach zastępstwa procesowego zawarte w pkt 2 i 3 wyroku złożyła też odwołująca się spółka, zarzucając naruszenie art. 105 § 1 i 2 k.p.c. poprzez jego niezastosowanie w niniejszej sprawie i zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego na rzecz strony wygrywającej od każdego z odwołujących się, podczas gdy koszty powinny zostać zasądzone solidarnie od odwołujących się w wysokości jednej stawki minimalnej, a także naruszenie przepisów prawa procesowego mające wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia, tj. art. 327 ¹ § 1 pkt 2 k.p.c. poprzez nienależyte sporządzenia uzasadnienia w zakresie rozstrzygnięcia o kosztach postępowania, poprzez brak właściwego wyjaśnienia podstawy prawnej.

Z uwagi na powyższe, żalący wniósł o zmianę zaskarżonych orzeczeń i zasądzenie od odwołujących się solidarnie na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddziału w P. kwoty 3.600 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.

W odpowiedzi na apelację pozwany wniósł o jej oddalenie oraz o zasądzenie od odwołującej na rzecz organu rentowego zwrotu kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja w przeważającej części - co do meritum - jest bezzasadna.

Apelacja i zażalenia skutkują zmianą zaskarżonego wyroku jedynie co do orzeczenia o kosztach zastępstwa procesowego – w punkcie 2 i 3 o tyle, że zasądzono od każdego z odwołujących na rzecz pozwanego odpowiednio po 1800,00 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego (o czym szerzej w dalszej części rozważań), co jednakże nie miało wpływu na merytoryczne rozstrzygniecie niniejszej sprawy.

Z uwagi na złożenie apelacji po zmianie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego dokonanej ustawą z 4 lipca 2019 r. (Dz.U.2019.1469) uzasadnienie wyroku Sądu Apelacyjnego zostało sporządzone w sposób określony przepisem art. 387 § 2 ¹ k.p.c. w brzmieniu nadanym tą nowelizacją. Sąd Apelacyjny nie przeprowadził postępowania dowodowego i nie dokonał odmiennej oceny dowodów przeprowadzonych przed Sądem pierwszej instancji, a także nie zmienił i nie uzupełnił ustaleń Sądu pierwszej instancji co do istoty sprawy. W tej sytuacji, zgodnie z art. 387 § 2 ¹ pkt 1 k.p.c., wystarczające jest wskazanie, że Sąd Apelacyjny przyjął co do zasady za własne ustalenia Sądu pierwszej instancji dokonane w sprawie.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, Sąd I instancji przeprowadził w niniejszej sprawie postępowanie dowodowe w sposób staranny, nieuchybiający zasadzie swobodnej oceny dowodów wyrażonej w art. 233 § 1 k.p.c. Zgromadzone w niniejszej sprawie dowody Sąd I instancji oceniał wszechstronnie, tj. wiarygodność i moc poszczególnych dowodów oceniona została w odniesieniu do całokształtu pozostałych dowodów. Sąd I instancji dokonał ustalenia wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia w sprawie i Sąd Apelacyjny podstawę faktyczną wyroku w pełni podziela. Sąd Apelacyjny zaaprobował ustalenia i ocenę prawną Sądu Okręgowego.

W sprawie istota sporu sprowadzała się do rozstrzygnięcia czy kwoty przypisane ubezpieczonemu M. P. jako przychód w miesiącach wskazanych w zaskarżonej decyzji i szczegółowo opisane powyżej stanowią podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe, wypadkowe, chorobowe i ubezpieczenie zdrowotne oraz, czy w związku z tym prawidłowo kwoty te doliczono do przychodu osiągniętego przez osobę ubezpieczonego we wskazanych w decyzji miesiącach.

Bezsporne było, że odwołujący zatrudniał pracowników, którzy świadczyli pracę w określonych umową o pracę regionach, a także poza nim na polecenie pracodawcy. Ubezpieczony M. P. na podstawie umowy o pracę wykonywał na rzecz odwołującego obowiązki dyrektora regionalnego sprzedaży okleiny w regionie (...). Obowiązki pracownicze nie ograniczały się jednak do regionu (...), ale w rzeczywistości ubezpieczony na polecenie pracodawcy wykonywał obowiązki na terenie kraju, jak i poza jego granicami. Odwołujący wypłacał pracownikom świadczenia nazwane ,,dietami i zwrot kosztów noclegu”.

Za chybione uznać należy sprecyzowane w apelacji zarzuty naruszenia norm prawa materialnego, to jest art. 77 ⁵ §1 k.p. poprzez błędną jego wykładnię, skutkującą przyjęciem, że pracownik odwołującej Spółki nie odbywał podróży służbowych, gdyż nie opuszczał stałego miejsca pracy. Nadto apelujący zarzucał błędną interpretację pojęć „polecenie pracodawcy” i „stałe miejsce pracy”. Zdaniem apelującego Sąd I instancji błędnie nie zastosował także przepisu § 2 ust. 1 pkt 15 rozporządzenia MPiPS z 18.12.1998r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia rentowe i emerytalne.

Odnosząc się do powyższego w pierwszej kolejności należy przypomnieć, że zgodnie z art. 18 ust. 1 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych stanowi, że podstawą wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe pracowników, jest przychód w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych. Natomiast art. 20 ust. 1 ustawy systemowej w zakresie podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia chorobowe i wypadkowe odsyła do unormowań odnoszących się do podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Powyższe w myśl art. 81 ust. 1 ustawy z 27 sierpnia 2004r. o świadczeniach opieki zdrowotnej ze środków publicznych (Dz.U. z 2018 r. poz. 1510) odnosi się także do podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie zdrowotne.

Szczegółowe zasady ustalania podstawy wymiaru składek, z uwzględnieniem ograniczenia, o którym mowa w art. 19 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniach społecznych oraz wyłączenia z podstawy wymiaru składek niektórych rodzajów przychodów zostały określone w rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 19 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalenia podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz. U. 1998 r. nr 161 poz. 1106). Przychodem ze stosunku służbowego, stosunku pracy, pracy nakładczej oraz spółdzielczego stosunku pracy zgodnie z art. 12 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych są wszelkiego rodzaju wypłaty pieniężne oraz wartość pieniężną świadczeń w naturze bądź ich ekwiwalenty, bez względu na źródło finansowania tych wypłat i świadczeń, a w szczególności: wynagrodzenia zasadnicze, wynagrodzenia za godziny nadliczbowe, różnego rodzaju dodatki, nagrody, ekwiwalenty za niewykorzystany urlop i wszelkie inne kwoty niezależnie od tego, czy ich wysokość została z góry ustalona, a ponadto świadczenia pieniężne ponoszone za pracownika, jak również wartość innych nieodpłatnych świadczeń lub świadczeń częściowo odpłatnych.

Zważyć jednak należy, iż kwoty uzyskane przez pracowników z tytułu odbycia podróży służbowych, pomimo tego, że mieszczą się w ogólnej definicji przychodu, nie stanowią podstawy wymiaru składek na podstawie § 2 ust. 1 pkt 15 cyt. wyżej rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W myśl wskazanej normy podstawy wymiaru składek nie stanowią diety i inne należności z tytułu podróży służbowej pracownika - do wysokości określonej w przepisach w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej, z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju oraz poza granicami kraju, z zastrzeżeniem pkt 17. Odliczenie z podstawy wymiaru składek dokonywane jest według § 2 ust. 1 pkt 15 rozporządzenia, tylko wtedy, gdy delegowanie pracownika ma cechy podróży służbowej, tzn. zjawiska wśród obowiązków pracownika niecodziennego, okazjonalnego, w ramach pracowniczych powinności niezwyczajnego i nietypowego, stanowiącego pewien wyłom w zwykłym świadczeniu pracy. Pracę w ramach delegacji (podróży służbowej) wyróżnia z kolei sporadyczność i przemijający czas trwania wysłania oraz wykonywanie konkretnie określonego zadania (por. wyroki Sądu Najwyższego z 03.12.2009 r., II PK 138/09, Monitor Prawa Pracy 2010, nr 6, s. 312, z 09.02.2010 r., I PK 57/09, OSNP 2011, nr 15-16, poz. 200, z 03.04.2001 r., I PKN 765/00, OSNP 2003, Nr 1, poz. 17 i z 22.02.2008 r., I PK 208/07, OSNP 2009, nr 11-12, poz. 134).

Przepis art. 77 ⁵ § 1 k.p. zawiera z kolei wyjaśnienie, co należy rozumieć pod pojęciem podróży służbowej. Podróżą służbową jest każde udanie się pracownika na polecenie pracodawcy poza miejscowość, w której znajduje się siedziba pracodawcy lub poza stałe miejsce pracy w celu wykonania zadania służbowego.

Podkreślić należy, że w niniejszej sprawie kluczową kwestią było ustalenie, czy wyjazdy odwołującego M. P. w okresie objętym zaskarżoną decyzją stanowiły podróż służbową.

Instytucja podróży służbowej została określona w art. 77 ⁵ § 1 k.p. Zgodnie z tym przepisem, pracownikowi wykonującemu na polecenie pracodawcy zadanie służbowe poza miejscowością, w której znajduje się siedziba pracodawcy lub poza stałym miejscem pracy przysługują należności na pokrycie kosztów związanych z podróżą służbową. Zagadnienie pojęcia podróży służbowej - z uwagi na rozbieżności interpretacyjne w judykaturze - było wielokrotnie przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego. Aktualnie przeważa wykładnia przyjęta w Uchwale Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 19.11.2008 r. II PZP 11/2008 (OSNP 2009/13-14 poz. 166), w której podkreślono, że podróż służbowa nie jest tym samym co wykonywanie pracy. Polecone pracownikowi do wykonania w podróży służbowej zadanie służbowe różni się od pracy „określonego rodzaju”, do wykonywania której pracownik zobowiązuje się w stosunku pracy (art. 22 § 1 k.p.). Przepis art. 77 ⁵ § 1 k.p. wskazuje na incydentalny, tymczasowy i krótkotrwały charakter podróży służbowej. Istotnym elementem oceny w sprawie jest zatem to, czy pracownik ma do wykonania polecone zadanie w podróży służbowej (art. 775 § 1 k.p.), która to w kompleksie jego obowiązków stanowi zjawisko nietypowe, okazjonalne, czy też wykonuje pracę przez dłuższy czas w innym miejscu (nawet za granicą), niż zapisane w umowie o pracę lub innym dokumencie (wyroki Sądu Najwyższego: z 22.02.2008 r. I PK 208/2007 OSNP 2009/11-12 poz. 134; z dnia 03.12.2009 r. II PK 138/2009 Monitor Prawa Pracy 2010/6 str. 312-313, LexPolonica nr 2377287; z dnia 04.03.2009 r. II PK 210/2008 OSNP 2010/19-20 poz. 233). Zakres wyrażenia „miejsce wykonywania pracy” (art. 29 § 1 pkt 2 k.p.) jest szerszy niż zakres pojęciowy nazwy „stałe miejsce pracy” (art. 77 ⁵ § 1 k.p.), czyli miejsca, w którym pracownik przez dłuższy czas systematycznie świadczy pracę. Spełnienie wymagania przewidzianego w art. 29 § 1 pkt 2 k.p. może polegać na wskazaniu „stałego miejsca pracy”, na wskazaniu obok stałego miejsca pracy także niestałego miejsca (miejsc) pracy albo na wskazaniu niestałych (zmiennych) miejsc pracy, byle w sposób dostatecznie określony (wyrok Sądu Najwyższego z 19.03.2008 r. I PK 230/2007 OSNP 2009/13-14 poz. 176). Sąd Najwyższy w swoim orzecznictwie dotyczącym zagadnienia podróży służbowej zwrócił uwagę, że w zmieniających się warunkach społeczno-ekonomicznych - w zatrudnieniu pracowniczym zmiana miejsca pracy coraz częściej nie jest sytuacją szczególną, zwłaszcza w firmach prowadzących działalność budowlano-remontową. Zdaniem Sądu Najwyższego, nie jest wykluczone porozumienie stron stosunku pracy, w ramach którego pracownik ma wykonywać pracę w innym miejscu niż określone w umowie o pracę (art. 29 § 1 pkt 2 k.p.). Jeżeli dochodzi do umownej zmiany miejsca wykonywania pracy, to nie jest to miejsce pracy niestałe (a contrario do stałego z art. 77 ⁵ § 1 k.p.), w którym jest realizowane zadanie służbowe zgodnie z art. 77 ⁵ § 1 k.p. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17.02.2012 r. III UK 54/2011 LexPolonica nr 4133483). Podjęcie się przez pracownika podróży w celu wykonania określonej pracy na podstawie porozumienia zawartego z pracodawcą nie jest zatem podróżą służbową w rozumieniu art. 77 ⁵ § 1 k.p., chyba że pracownik wykonuje na polecenie pracodawcy stricte zadania służbowe (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 04.03.2009 r. II PK 210/2008 OSNP 2010/19-20 poz. 233).

Istotnym elementem oceny w przedmiotowej sprawie było zatem ustalenie, czy ubezpieczony miał do wykonania polecone zadanie w podróży służbowej (art. 77 ⁵ § 1 k.p.), które to w kompleksie obowiązków stanowiło zjawisko nietypowe, okazjonalne, czy też wykonywał swoją pracę przez dłuższy czas w innym miejscu, niż zapisane było to w umowie o pracę lub innym dokumencie (wyroki Sądu Najwyższego: z 22.02.2008 r. w sprawie I PK 208/07, z 03.12.2009 r., w sprawie II PK 138/09, z 04.03.2009 r., w sprawie II PK 210/08).

W ocenie Sądu Apelacyjnego na aprobatę zasługuje stanowisko Sądu I instancji, że nie ma racji odwołujący, iż podróżą służbową jest każde udanie się pracownika na polecenie pracodawcy poza miejscowość, w której znajduje się siedziba pracodawcy lub poza stałe miejsce pracy określone w umowie w celu wykonywania zadania służbowego.

Zgodnie z art. 77 ⁵ Kodeksu pracy, pracownik odbywa podróż służbową gdy pracodawca polecił mu wykonanie zadania służbowego poza miejscowością, w której znajduje się siedziba pracodawcy lub poza stałym miejscem wykonywania pracy, ponieważ kodeks pracy nie zawiera definicji podróży służbowej, dlatego w celu dokonania oceny czy wyjazd pracownika nosi cechy podróży służbowej należy kierować się wykładnią dokonaną orzecznictwem sądów. Tak przykładowo w uzasadnieniu wyroku z dnia 19 listopada 2008 r., sygn. II PZP 11/08 Sąd Najwyższy wskazał, że podróż służbowa nie jest tym samym, czym wykonywanie pracy, gdyż zadania polecone pracownikowi do wykonania w podróży służbowej zasadniczo różnią się od pracy, do wykonywania której pracownik zobowiązał się w umowie nawiązującej stosunek pracy (art. 22 § 1 k.p.). Treść przepisu art. 77 ⁵ § 1 k.p. wskazuje na incydentalny, tymczasowy i krótkotrwały charakter podróży służbowej. Oznacza to, że istotnym elementem oceny w sprawie jest to, czy pracownik ma do wykonania polecone zadanie w podróży służbowej, które to w kompleksie jego obowiązków stanowi zjawisko nietypowe, okazjonalne, czy też wykonuje pracę przez dłuższy czas w innym miejscu, niż zapisane w umowie o pracę lub innym dokumencie. Stanowisko takie znajduje potwierdzenie również w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia 2009 r. II PK 138/09 - Typowa podróż służbowa charakteryzuje się tym, że w kompleksie obowiązków pracownika stanowi zjawisko nietypowe, okazjonalne. Czas podróży nie musi i nie ma być wykorzystywany do pełnienia pracy w interesie pracodawcy.

Przenosząc powyższe na grunt przedmiotowej sprawy, ustalony w sposób bezsporny stan faktyczny potwierdza, że praca M. P. na stanowisku dyrektora regionalnego sprzedaży okleiny miała polegać na pracy w różnych miejscach, celem utrzymywania kontaktów z klientami, pozyskiwanie nowych klientów, prowadzenie polityki magazynowej oraz na zakupie okleiny i jej sprzedaży. Wyjazdy na targi tematycznie związane z prowadzoną działalnością gospodarczą pracodawcy, udział w spotkaniach w siedzibie pracodawcy, naradach, kontaktach z klientami. Nie odbywało się to incydentalnie (okazjonalnie), ale stale, w trakcie trwania umowy o pracę. Ubezpieczony pracował nie tylko w regionie województwa (...), ale pracował na terenie kraju i poza nim, dokonując zakupu drewna, okleiny, udział w spotkaniach, naradach, itp., mieszkając przy tym w miejscowościach. W umowie o pracę ubezpieczony miał określone miejsce wykonywania pracy jako – województwo (...), ale faktycznie, stale, wykonywał pracę poza określonym regionem.

Prawidłowo zatem uznał Sąd Okręgowy, że stałym miejscem pracy ubezpieczonego w rozumieniu art. 77 ⁵ § 1 kp było każdorazowo to miejsce, w którym przez dłuższy czas, stale, systematycznie świadczył pracę. Oznacza to, że w stanie faktycznym sprawy miejsce wykonywania pracy ubezpieczonego było ruchome, a ubezpieczony nie był zobowiązany do świadczenia pracy jedynie w miejscu określonym w umowie. Nadto ubezpieczony wiedział, że odwołujący prowadzi działalność handlową w różnych miejscach na terenie kraju i poza nim. Jak trafnie ustalił Sąd Okręgowy - wyjazdy poza obszar województwa (...) były związane z polityką Spółki oraz realizacją obowiązków pracowniczych. Polecenia wyjazdu w określone miejsca ubezpieczony otrzymywał ustnie od prezes zarządu, która nadzorowała pracę handlowców. Podstawowe obowiązki pracownicze M. P. realizował w przydzielonym regionie, wyjazdy poza region uzależnione były od sytuacji rynkowej oraz zapotrzebowania na określony surowiec, czy półprodukty i były wcześniej planowane.

Wbrew zarzutom apelującego - również fakt, że odwołujący wykonywał pracę poza województwem (...), gdzie przebywał w związku z realizacją zadań pracowniczych, nie świadczy o tym, że ubezpieczony jeździł w podróże służbowe. To wynikało bowiem ze specyfiki jego pracy i stanowiło stałe wykonywanie obowiązków pracowniczych, czego ubezpieczony był świadomy.

Istotne jest także, na co trafnie zwrócił uwagę Sąd I instancji, że również rodzaj prowadzonej przez odwołującego działalności gospodarczej determinował konieczność wykonywania przez osobę ubezpieczoną pracy w różnym miejscu siedziby kontrahentów odwołującego. Praca nie odbywała się zatem incydentalnie, ale stale i przez dłuższy czas. Oznacza to, że osoba ubezpieczona wykonywała pracę w ramach ruchomego miejsca pracy, co nie pozwala na przyjęcie, że taki sposób świadczenia stanowi podróż służbową. Jak już wyżej wskazywano – M. P. jako dyrektor regionalny sprzedaży nie podejmował czynności poza zwykłym zakresem obowiązków, nie realizował zadań odrębnych, niż wynikające z umowy o pracę, mających charakter incydentalny. Wobec czego diety z tytułu podróży służbowej ubezpieczonego nie przysługiwały.

Należy zwrócić uwagę na to, iż z reguły, wobec braku uzgodnienia czy też z braku odpowiedniego dostosowania miejsca pracy określonego w umowie o pracę do rzeczywistego miejsca wykonywania pracy, nie wynika, że pracownik jest w podróży służbowej tylko dlatego, iż wykonuje pracę w innymi miejscu, niż określone lub uzgodnione w umowie o pracę. Punktem ciężkości branym pod uwagę jest to czy pracownik ma do wykonania polecone zadanie w podróży służbowej, które w kompleksie jego obowiązków stanowi zjawisko nietypowe, okazjonalne, czy też wykonuje pracę przez dłuższy czas w innym miejscu, niż zapisano w umowie o pracę lub innym dokumencie (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17.02.2012 r., III UK 54/11).

W ocenie Sądu Apelacyjnego Sąd I instancji prawidłowo stwierdził, że ubezpieczony nie wyjeżdżał okazjonalnie w miejsca wskazane przez płatnika do wykonywania powierzonych mu zadań, tylko cały czas wyjeżdżał do wykonywania zadań będących przedmiotem działalności odwołującego (płatnika składek). Uwzględniając zatem określenie miejsca wykonywania pracy w zawartej umowie, należy przyjąć iż płatnik miał, a co najmniej winien mieć świadomość, iż pracownicy będą wykonywać w terenie znaczną ilość pracy oraz że pracę będą świadczyć na różnych obszarach niż tylko miejsce siedziby spółki. Ilość i częstotliwość tych wyjazdów świadczy o braku incydentalności, wyjątkowości, która cechuje podróż służbową.

W konsekwencji zaś, wyjazdy ubezpieczonego do pracy poza miejsce określone w umowie o pracę, nie mogą być kwalifikowane jako podróże służbowe w rozumieniu art. 77 ⁵ § 1 k.p., a tym samym świadczenia przyznane pracownikowi z tytułu tych wyjazdów, nie są przychodami należnymi z tytułu podróży służbowej pracownika, podlegającymi wyłączeniu z podstawy wymiaru składek.

Konsekwencją przyjęcia, że ubezpieczony nie odbywał podróży służbowych jest brak podstaw do zastosowania w niniejszej sprawie wyłączenia z podstawy wymiaru składek przychodu określonego w § 2 ust. 1 pkt 15 rozporządzenia w postaci kosztów należności z tytułu podróży służbowej pracownika.

Reasumując, zarzuty podniesione przez odwołującą spółkę w apelacji nie okazały się zasadne.

Wobec powyższych ustaleń, Sąd Apelacyjny na podstawie art. 385 k.p.c. oddalił apelację odwołującej (w przeważającej części) o czym orzekł w pkt 3 wyroku.

Apelacja oraz zażalenia skutkowały zmianą zaskarżonego wyroku na podstawie art. 386 §1 k.p.c. jedynie w punkcie 2 o tyle, że zasądzono od odwołującego M. P. na rzecz pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w P. kwotę 1800,00 zł oraz w punkcie 3 o tyle, że zasądzono od odwołującej (...) sp. z o.o. w G. na rzecz pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w P. kwotę 1800,00 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.

W pozostałym – przeważającym zakresie, apelacja odwołującej była nieuzasadniona.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy zasądził od odwołującego M. P. na rzecz pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddziału w P. kwotę 3600 złotych tytułem zwrotu kosztów procesu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty (pkt 2), a także zasadził od odwołującej (...) Spółka z o.o. z siedzibą w G. na rzecz pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddziału w P. kwotę 3600 złotych tytułem zwrotu kosztów procesu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty (pkt 3). Podstawą rozstrzygnięcia był art. 98 § 1, 3 i 4 k.p.c. w zw. z art. 99 k.p.c. i § 2 pkt 5 i § 15 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 roku w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

Zasadą jest, że zgodnie z art. 98 § 1 k.p.c. strona przegrywająca sprawę obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony (koszty procesu). W niniejszej sprawie – wobec oddalenia odwołań przez Sąd Okręgowy, po stronie przegrywającej byli obaj odwołujący, których Sąd Okręgowy obciążył obowiązkiem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego na rzecz pozwanego.

Zgodnie z art. 105 § 1 k.p.c. współuczestnicy sporu zwracają koszty procesu w częściach równych. Sąd może jednak nakazać zwrot kosztów odpowiednio do udziału każdego ze współuczestników w sprawie, jeżeli pod tym względem zachodzą znaczne różnice.

Z powyższego wynika, że zgodnie z art. 105 § 1 k.p.c. współuczestnicy sporu zwracają koszty procesu w częściach równych. Przepis ten określa sposób ponoszenia kosztów przez współuczestników występujących po jednej stronie procesowej (czynnej lub biernej), gdy strona ta zostaje w orzeczeniu kończącym sprawę w instancji zobowiązana do zapłaty kosztów na rzecz przeciwnika. Współuczestnictwo w sporze ma miejsce wówczas, gdy kilka osób w jednej sprawie występuje w roli powodów lub pozwanych, aczkolwiek więź prawna między nimi bywa zróżnicowana (art. 72 k.p.c.). Artykuł 105 § 1 zd. 1 k.p.c. statuuje zasadę ponoszenia przez współuczestników kosztów w częściach równych. Powołany przepis ma nadto zastosowanie w wypadkach, w których współuczestnictwo występuje po stronie przegrywającej proces, nie ma natomiast zastosowania w sytuacji odwrotnej, tj. gdy współuczestnictwo zachodzi po stronie wygrywającej (por. uzasadnienie uchwały SN z 30.01.2007 r., III CZP 130/06, OSNC 2008/1).

Sąd Apelacyjny miał na uwadze pogląd wyrażony w postanowieniu Sądu Najwyższego z 12 grudnia 2018r. III UZ 37/18, w którym wskazano, że różnica między współuczestnictwem materialnym i formalnym w rozumieniu art. 72 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. polega na tym, że w pierwszym przypadku dochodzi do wspólności praw i obowiązków albo tożsamości zarówno podstawy faktycznej i prawnej, w drugim zaś przedmiotem postępowania są roszczenia lub zobowiązania jednego rodzaju, oparte na jednakowej podstawie faktycznej lub prawnej. Skoro płatnika składek z każdym z ubezpieczonych wiąże odrębna więź prawna, to zrozumiałe staje się twierdzenie, że podstawa faktyczna i prawna obowiązku zapłaty składek na ubezpieczenie społeczne nie może być ta sama. Występuje w tym wypadku tylko jednakowość (a nie tożsamość) podstawy faktycznej i prawnej. Zbieżność ta nie pozwala jednak twierdzić, że obowiązek zapłaty składek jest wspólny, czy też oparty został na tej samej podstawie faktycznej i prawnej. Między "tą samą" a "jednakową" podstawą prawną i faktyczną występuje zasadnicza różnica. Pierwsza kategoria identyfikowana jest tożsamością praw i obowiązków (w ujęciu prawnym i faktycznym), natomiast druga wysokim stopniem podobieństwa podstawy faktycznej i prawnej zobowiązania. Skoro obowiązki płatnika składek względem każdego z zainteresowanych wynikają z indywidualnych podstaw prawnych, to oczywiste staje się, że nie mogą być one oparte "na tej samej podstawie faktycznej i prawnej". Zachodzi bowiem w tym wypadku tożsamość rodzajowa, mająca odzwierciedlenie nie w tej samej, ale jednakowej podstawie faktycznej i prawnej (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 12 grudnia 2018r. III UZ 37/18).

Sąd Apelacyjny uznał zatem, że w rozpoznawanej sprawie zależność zachodząca między płatnikiem składek a zainteresowanym mieści się w kategorii współuczestnictwa formalnego.

Wskazać należy, że stawka minimalna wynagrodzenia radcy prawnego ustalona wg wartości przedmiotu sporu wynosi w niniejszej sprawie 3600 zł – zgodnie z § 2 pkt 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2018r., poz. 265 ze zm.).

Z powyższych względów obowiązek zwrotu wynagrodzenia pełnomocnika pozwanego 3600 zł, powinien zostać rozłożony na współuczestników po stronie przegrywającej w częściach równych, tj. po 1800 zł.

Niezależnie jednak od powyższego – kierując się zasadą słuszności zasądzona kwota łącznie 3600 zł od obu współuczestników tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego za I instancję jest adekwatna do nakładu pracy pełnomocnika pozwanego i nie wykracza poza stawkę minimalną przewidzianą w ww. rozporządzeniu.

Wobec powyższych ustaleń, Sąd Apelacyjny na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. zmienił zaskarżony wyrok w punkcie 2 i 3 i zasądził od każdego z odwołujących na rzecz pozwanego kwoty po 1800 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.

Z kolei o kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na podstawie 98 § 1, 1 1 i 3 k.p.c., w zw. z art. 99 k.p.c. i § 10 ust. 1 pkt 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych. Mając powyższe na względzie zasądzono od odwołującej (...) sp. z o.o. na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w P. kwotę 2700 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas od uprawomocnienia się orzeczenia o kosztach do dnia zapłaty - tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym.

Dodatkowo Sąd Apelacyjny nie obciążył pozwanego kosztami postępowania zażaleniowego. Sąd Apelacyjny nie obciążając pozwanego kosztami postępowania zażaleniowego, mimo, że zażalenie zostało uznane za zasadne, miał na uwadze ostateczny wynik merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy. Odwołanie zostało bowiem oddalone, a zatem to pozwany jest stroną wygrywającą sprawę – co do meritum, zaś modyfikacja orzeczenia o kosztach zawartego w pkt 2 i 3 zaskarżonego wyroku wynikała jedynie z błędnego zastosowania przez Sąd Okręgowy art. 105 § 1 k.p.c. i nieprawidłowego rozłożenia kosztów zastępstwa procesowego pozwanego między przegrywających sprawę współuczestników sporu.

Wiesława Stachowiak