Wyrok z 26 czerwca 2026, sygn. I C 158/21
W skrócie
Pokaż pozostałe podstawy prawne (6)
Sygn. akt I C 158/21
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Warszawa, dnia 16 stycznia 2026 roku
Sąd Okręgowy w Warszawie I Wydział Cywilny
w składzie:
Przewodniczący sędzia Marcin Polit
Protokolant Aleksandra Suchodolska
po rozpoznaniu w dniu 19 grudnia 2025 roku w Warszawie
na rozprawie
sprawy z powództwa B. N., R. H., A. G. i E. G. (1)
przeciwko Z. Ł.
o zachowek
I. zasądza od pozwanego Z. Ł. na rzecz powódki B. N. kwotę 136 202,16 zł (sto trzydzieści sześć tysięcy dwieście dwa złote i szesnaście groszy) wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie:
1. od kwoty 114 155,50 zł (sto czternaście tysięcy sto pięćdziesiąt pięć złotych i pięćdziesiąt groszy) od dnia 19 lutego 2016 roku do dnia zapłaty,
2. od kwoty 22 046,66 zł (dwadzieścia dwa tysiące czterdzieści sześć złotych i sześćdziesiąt sześć groszy) od dnia uprawomocnienia się niniejszego orzeczenia do dnia zapłaty;
II. zasądza od pozwanego Z. Ł. na rzecz powódki R. H. kwotę 136 202,16 zł (sto trzydzieści sześć tysięcy dwieście dwa złote i szesnaście groszy) wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie:
1. od kwoty 114 155,50 zł (sto czternaście tysięcy sto pięćdziesiąt pięć złotych i pięćdziesiąt groszy) od dnia 19 lutego 2016 roku do dnia zapłaty,
2. od kwoty 22 046,66 zł (dwadzieścia dwa tysiące czterdzieści sześć złotych i sześćdziesiąt sześć groszy) od dnia uprawomocnienia się niniejszego orzeczenia do dnia zapłaty;
III. zasądza od pozwanego Z. Ł. na rzecz powoda A. G. kwotę 90 801,14 zł (dziewięćdziesiąt tysięcy osiemset jeden złotych i czternaście groszy) wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie:
1. od kwoty 76 103,67 zł (siedemdziesiąt sześć tysięcy sto trzy złote i sześćdziesiąt siedem groszy) od dnia 19 lutego 2016 roku do dnia zapłaty,
2. od kwoty 14 697,47 zł (czternaście tysięcy sześćset dziewięćdziesiąt siedem złotych i czterdzieści siedem groszy) od dnia uprawomocnienia się niniejszego orzeczenia do dnia zapłaty;
IV. zasądza od pozwanego Z. Ł. na rzecz powoda powódki E. G. (1) kwotę 90 801,14 zł (dziewięćdziesiąt tysięcy osiemset jeden złotych i czternaście groszy) wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie:
1. od kwoty 76 103,67 zł (siedemdziesiąt sześć tysięcy sto trzy złote i sześćdziesiąt siedem groszy) od dnia 19 lutego 2016 roku do dnia zapłaty,
2. od kwoty 14 697,47 zł (czternaście tysięcy sześćset dziewięćdziesiąt siedem złotych i czterdzieści siedem groszy) od dnia uprawomocnienia się niniejszego orzeczenia do dnia zapłaty;
V. w pozostałej części oddala powództwo;
VI. ustala, że każdy z powodów wygrał sprawę w zakresie dochodzonego przez siebie roszczenia w 88,77%, zaś pozwany wygrał sprawę w zakresie roszczeń dochodzonych przez każdego z powodów w 11,23% i w tych proporcjach zasądza wzajemnie od stron koszty procesu, pozostawiając ich szczegółowe wyliczenie referendarzowi sądowemu, zgodnie z zasadą stosunkowego rozdzielenia kosztów procesu.
Sygn. akt I C 158/21
UZASADNIENIE
Pozwem wniesionym do tut. Sądu w dniu 1 kwietnia 2016 roku (data prezentaty – k. 72) powodowie B. N., R. H., A. G. i E. G. (1) wnieśli o zasądzenie od pozwanego Z. Ł., tytułem zachowku, na rzecz:
B. N. kwoty 114 155,50 zł „wraz z odsetkami od dnia 19.02.2016 r. do dnia zapłaty”;
R. H. kwoty 114 155,50 zł „wraz z odsetkami od dnia 19.02.2016 r. do dnia zapłaty”;
A. G. kwoty 76 103,67 zł „wraz z odsetkami od dnia 19.02.2016 r. do dnia zapłaty”;
E. G. (1) kwoty 76 103,67 zł „wraz z odsetkami od dnia 19.02.2016 r. do dnia zapłaty”.
Nadto wnieśli o zasądzenie od pozwanego na rzecz każdego z powodów kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego na rzecz powodów wg norm przepisanych
Strona powodowa podniosła, że gdyby doszło do dziedziczenia ustawowego, pozwany i jej brat dziedziczyliby spadek po B. Ł. w częściach równych po 1/2, zatem udział zachowkowi W. Ł. (1) wynosiłby 1/4. Jako że W. Ł. (1) i jego córka F. G. (1) zostali wydziedziczeni, roszczenie o zachowek przechodzi na pozostałych zstępnych spadkodawcy, tj. B. N., R. H. (córki W. Ł. (1)) oraz na małoletnie dzieci wydziedziczonej F. G. (2) i E. G. (1). Wartość majątku spadkowego strona powodowa określiła na kwotę 1 369 866 zł, a w skład niego wchodzą:
I. udział wynoszący 4/6 w prawie własności nieruchomości położonej w Ł. przy (...) zabudowanej budynkiem mieszkalnym, dla której Sąd Rejonowy dla Warszawy-Mokotowa w Warszawie X Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi (...) – darowizna na rzecz pozwanego o szacunkowej wartości 866 666 zł,
II. udział 4/6 w prawie własności działki rolnej położonej w Ł., nr (...), o szacowanej wartości 250 000 zł,
III. udział 1/2 w spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu mieszkalnego położonego w W. przy (...) – darowizna dokonana na rzecz pozwanego w 1990 roku, o szacowanej wartości 160 000 zł
IV. kwota 3 200 zł pobrana przez pozwanego po śmierci B. Ł. z konta osobistego spadkodawczyni w (...) Banku (...) w Ł.,
V. kwota 90 000 zł pobrana przez spadkodawczynię i darowana pozwanemu (pozew – kk. 2-6).
W odpowiedzi na pozew datowanej na dzień 8 sierpnia 2016 roku, a wniesionej w dniu 18 sierpnia 2016 roku (data stempla pocztowego – k. 122) pozwany Z. Ł. wniósł o oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powodów na rzecz pozwanego kosztów sądowych wg norm przepisanych.
Pozwany potwierdził wskazany przez powodów krąg osób, które dziedziczyłyby po spadkobierczyni B. Ł. z ustawy, gdyby nie doszło do dziedziczenia testamentowego oraz przypadające na te osoby udziały w spadku i udziały stanowiące podstawę obliczenia należnego zachowku, tj.:
1) dla B. N. – 1/2 udziału, który przypadałby jej przy dziedziczeniu ustawowym, tj. 1/12 wartości spadku,
2) dla R. H. – 1/2 udziału, który przypadałby jej przy dziedziczeniu ustawowym, tj. 1/12 wartości spadku,
3) dla A. G. – 2/3 udziału, który przypadałby mu przy dziedziczeniu ustawowym, tj. 1/18 wartości spadku,
4) dla E. G. (1) – 2/3 udziału, który przypadałby jej przy dziedziczeniu ustawowym, tj. 1/18 wartości spadku.
Pozwany nie zaprzeczył, że za życia spadkodawczyni otrzymał od niej darowizny w postaci:
-udziału wynoszącego 4/6 w prawie własności nieruchomości położonej w Ł. przy (...) zabudowanej budynkiem mieszkalnym, dla której Sąd Rejonowy dla Warszawy-Mokotowa w Warszawie X Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą nr (...),
-udziału w wysokości 1/2 w spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu mieszkalnego położonego w W. przy (...).
Pozwany zaprzeczył jednak, by otrzymał inne darowizny od spadkodawczyni, w szczególności kwotę 90 000 zł, zaś kwota 3 200 zł miała zostać przeznaczona w całości na koszty pogrzebu B. Ł.. Podniósł natomiast, że w pozwie zostały pominięte darowizny dokonywane przez spadkodawczynię na rzecz W. Ł. (1):
1. środki pieniężne przekazane na nabycie działki budowlanej przy ul. (...) w Ł., której wartość pozwany określił na „ok. 600 000 zł”,
2. środki pieniężne przeznaczone na budowę domu na w/w działce,
3. samochód marki D. (...),
4. środki pieniężne w kwocie 10 000 000 zł na zapłatę podatku od spadku po R. Ł. – „obecnie ok. 236 zł” (odpowiedź na pozew – kk. 111-116).
W piśmie procesowym z dnia 24 września 2025 roku powodowie doprecyzowali i rozszerzyli powództwo, wnosząc o zasądzenie od pozwanego Z. Ł. na rzecz:
B. N. kwoty 153 436 zł,
R. H. kwoty 153 436 zł,
A. G. kwoty 102 291 zł,
E. G. (1) kwoty 102 291 zł,
a ponadto tytułem odsetek za opóźnienie, liczonych od dnia wezwania do zapłaty, tj. od 19 lutego 2016 roku i od kwot podanych w tym wezwaniu, na rzecz:
B. N. kwoty 99 534 zł,
R. H. kwoty 99 534 zł,
A. G. kwoty 66 416 zł,
E. G. (1) kwoty 66 416 zł,
a także o zasądzenie odsetek ustawowych za opóźnienie od kwot wymienionych w pkt 1 i 2 od daty uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty. Wnieśli też o obciążenie pozwanego kosztami postępowania w sprawie (rozszerzenie powództwa – kk. 808-810).
W odpowiedzi na pismo z rozszerzeniem powództwa pozwany w piśmie procesowym z dnia 27 października 2025 roku wniósł o oddalenie powództwa, wskazując, że:
-kwota 3 200 zł została w całości przeznaczona na pokrycie kosztów pochówku B. Ł., zatem nie powinna być brana pod uwagę przy ustalaniu substratu zachowku,
-powodowie nie udowodnili otrzymania darowizny przez pozwanego w kwocie 90 000 zł, a pozwany zaprzecza, by taką otrzymał,
-wartość udziału w nieruchomości przy (...) w Ł. nie powinna być brana pod uwagę przy obliczaniu zachowku, gdyż została darowana pozwanemu przez B. Ł. z wyłączeniem zaliczenia na poczet schedy spadkowej,
-wartość udziału w nieruchomości przy ul. (...) w Ł. nie powinna być w ogóle brana pod uwagę przy obliczaniu substratu zachowku z uwagi na zbycie ponad 10 lat przed śmiercią spadkodawczyni przez obdarowanego pozwanego, który nie jest już w tym zakresie wzbogacony;
-nie można brać pod uwagę pełnej wartości nieruchomości przy ul. (...) w Ł., gdyż została ona obciążona kosztownym poleceniem spadkowym i byłoby to sprzecznie z zasadami współżycia społecznego,
-wartość udziału w nieruchomości stanowiącej działkę ew. nr (...)została obliczona błędnie, z uwagi na niewłaściwe określenie sposobu zagospodarowania tej nieruchomości
-została zawyżona wartość nieruchomości przy ul. (...) w Ł.;
-B. Ł. za życia dokonywała na rzecz W. Ł. (1) licznych darowizn, których wartość przekraczała kwoty określone jako drobne w rozumieniu art. 994 §1 k.c. i które wyczerpały wartość roszczenia z tytułu zachowku przysługującego zstępnym W. Ł. (1) (pismo procesowe z 835-836v.).
Na rozprawie w dniu 19 grudnia 2025 roku pełnomocnik powodów sprecyzował, że skapitalizowane odsetki za opóźnienie od dnia dzisiejszego powinny być zwiększone w stosunku do wskazanych w piśmie rozszerzającym powództwo. Skapitalizowane odsetki powinny być zwiększone w stosunku do B. N. i R. H. o kwotę 8 325 zł dla każdej z nich, w stosunku do A. G. i E. G. (1) o 5 550 zł dla każdego z nich (k. 854).
Do dnia zamknięcia rozprawy stanowiska stron nie uległy zmianie.
Sąd ustalił następujący stan faktyczny.
Na mocy testamentu sporządzonego przed notariuszem F. T. w dniu 3 lutego 2014 roku (Rep. A nr (...)), B. Ł. (z domu L.) oświadczyła, że do całego spadku powołuje swojego syna Z. Ł.. Jednocześnie oświadczyła, że wydziedzicza w trybie art. 1008 k.c.:
- swojego syna W. Ł. (2),
- swoją wnuczkę F. G. (3),
z następujących powodów: oboje wyżej wymienieni wbrew woli spadkodawczyni uporczywie postępują w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego oraz uporczywie nie dopełniają względem spadkodawczyni obowiązków rodzinnych, co przejawia się:
- brakiem jakiegokolwiek zainteresowania stanem zdrowia spadkodawczyni,
- nie odwiedzaniem i nie utrzymywaniem kontaktu ze spadkodawczynią pomimo zamieszkiwania w tej samej miejscowości co spadkodawczyni,
- nie udzielaniem jakiejkolwiek pomocy, której spadkodawczyni wymaga jako osoba starsza,
- brakiem zainteresowania nieruchomością opisaną w księdze wieczystej (...), której współwłaścicielami są lub byli W. Ł. (1) i F. G. (1), a koszty utrzymania której to nieruchomości ponosi od ponad 20 lat tylko spadkobierczyni,
- przesyłaniem do spadkobierczyni listów zawierających wezwania do zapłaty należności za korzystanie przez spadkobierczynię z nieruchomości i grożeniu pozwami do sądu w przypadku nie spełnienia żądań W. Ł. (1),
- zniszczeniu przez F. G. (1) części wyposażenia domu przy ulicy (...) w Ł. (piec gazowy, drzwi balkonowe i wewnętrzne) oraz nie ponoszeniu przez F. G. (1) jakichkolwiek kosztów utrzymania tej nieruchomości (testament notarialny – kk. 70-71).
B. Ł. zmarła w dniu 6 marca 2015 roku. Postanowieniem z dnia 2 grudnia 2015 roku (prawomocnym z dniem 24 grudnia 2015 roku) w sprawie o sygn. II Ns 576/15 Sąd Rejonowy dla Warszawy – Żoliborza w Warszawie stwierdził, że spadek po B. Ł. na podstawie testamentu notarialnego z dnia 3 lutego 2014 roku sporządzonego przed F. T. – notariuszem w Warszawie za Rep. A nr (...), nabył Z. Ł. w całości (kopia postanowienia z 2.12.2015 – k. 69; ponadto akta II Ns 576/15: postanowienie wraz ze stwierdzeniem prawomocności – kk. 81-81v.).
B. Ł. pozostawiła po sobie dwóch synów: W. Ł. (1) i Z. Ł., którzy w przypadku dziedziczenia ustawowego dziedziczyliby spadek po B. Ł. w częściach równych 1/2 (odpis skrócony aktu urodzenia W. Ł. (1) – k. 67; odpis skrócony aktu urodzenia Z. Ł. – k. 68).
F. G. (1) (z domu Ł.), B. N. i R. H. są córkami W. Ł. (1) (odpisy skrócone aktu małżeństwa – k. 63, k. 64, k. 66; odpis skrócony aktu urodzenia R. H., z domu Ł. – k. 65).
A. G. (urodzony (...)) i E. G. (1) (urodzona (...)) są dziećmi F. G. (1) z jej małżeństwa z E. G. (2) (odpisy skrócone aktów urodzenia – k. 61, k. 62).
Wyrokiem z dnia 24 lutego 2015 roku (sygn. VI C 27/14) Sąd Okręgowy w Warszawie VI Wydział Cywilny Rodzinny Odwoławczy orzekł rozwód związku małżeńskiego zawartego w dniu 4 sierpnia 2001 roku pomiędzy E. G. (2) a F. G. (1) (kopia wyroku z 24.02.2015 – k. 39).
Wezwaniem do zapłaty z dnia 29 stycznia 2016 roku (doręczonym dnia 2 lutego 2016 roku) r.pr. W. F. w imieniu mocodawców: B. N., R. H. oraz małoletnich dzieci F. G. (2) i E. G. (1), wezwała Z. Ł. do zapłaty na rzecz:
1. B. N. kwoty 127 488,83 zł,
2. R. H. kwoty 127 488,83 zł,
3. A. G. kwoty 84 992,55 zł,
4. E. G. (1) kwoty 84 992,55 zł,
z tytułu zachowku po zmarłej w dniu 6.03.2015 r. B. Ł. z domu L., w terminie do dnia 18.02.2016 r. W uzasadnieniu wskazano, że gdyby doszło do dziedziczenia ustawowego, W. Ł. (1) i Z. Ł. dziedziczyliby spadek w częściach równych 1/2, a zatem udział zachowkowi W. Ł. (1) wynosiłby 1/4 (1/2 x ½). Z uwagi na fakt, iż W. Ł. (1) oraz jego córka F. G. (1) zostali wydziedziczeni na podstawie testamentu notarialnego, roszczenie o zachowek po zmarłej B. Ł. przechodzi na pozostałych zstępnych spadkodawcy, tj. B. N., R. H. oraz na małoletnie dzieci F. G. (2) i E. G. (1). W ocenie pełnomocnik wartość majątku spadkowego po zmarłej wynosi 1 529 866 zł, a w skład niego wchodzą:
1) nieruchomość położona w Ł. przy ul. (...) – wartość 4/6 udziału Z. Ł. zgodnie z umową darowizny z dnia 7 lutego 2014 wynosi 866 666 zł,
2) działka rolna w Ł. – szacowana wartość 4/6 udziału Z. Ł. wynosi 250 000 zł
3) lokal mieszkalny położony w W. przy ul(...) (darowizna dokonana na rzecz Z. Ł.) – szacowana wartość to 320 000 zł
4) kwota 3 200 zł pobrana przez Z. Ł. po śmierci B. Ł. z konta osobistego spadkodawczyni;
5) kwota 90 000 zł pobrana przez spadkodawczynię i darowana Z. Ł. (wezwanie do zapłaty – kk. 47-48; potwierdzenie odbioru – k. 49).
Pismem z dnia 19 lutego 2016 roku pełnomocnik r.pr. W. F., w imieniu Z. Ł., oświadczyła, że roszczenie o zachowek nie przysługuje, gdyż zachowek został pokryty w całości za życia spadkodawczyni poprzez dokonywane darowizny na rzecz W. Ł. (1) – wstępnego osób ubiegających się o zachowek (pismo z 19.02.2016 – k. 46).
W skład masy spadkowej po B. Ł. zaliczonej na substrat zachowku wchodzą następujące składniki majątkowe:
wartość darowizny udziału wynoszącego 4/6 części nieruchomości położonej w Ł. przy ul. (...) i stanowi zabudowaną działkę ew. nr (...) o obszarze 0.2092 ha, dla której Sąd Rejonowy dla Warszawy-Mokotowa w Warszawie X Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą nr (...), nabytej przez Z. Ł. od B. Ł. na mocy umowy z dnia 7 lutego 2014 roku – umowy darowizny (rep. A nr (...)) – wartość tej darowizny wynosi 812 781 zł (wypis z rejestru gruntów – k. 51; wyrys z mapy ewidencyjnej – k. 52; umowa darowizny – kk. 53-58; opinia biegłego – k. 529);
wartość darowizny udziału 1/2 spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego (...), położonego w W., dzielnica S., przy ul. (...) o pow. użytkowej 46,8 m ( 2), o numerze księgi wieczystej (...), nabytego przez Z. Ł. w czasie trwania związku małżeńskiego na mocy umowy darowizny z dnia 8 stycznia 1990 roku (Rep. A nr (...)) – ww. spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego zostało sprzedane małżonkom L. i A. J. za cenę 180 00 zł na mocy umowy sprzedaży z 8 września 2005 roku, zatem na potrzeby wyliczenia zachowku należy wziąć pod uwagę połowę tej ceny, czyli 90 000 zł (umowa sprzedaży – kk. 118-120v.);
udział 4/6 w prawie własności nieruchomości rolnej położonej w Ł., stanowiącej działkę ew. nr (...) z obrębu (...) o pow. 0,7447 ha – o wartości 728 445 zł (wypis z rejestru gruntów – k. 50; opinia biegłego – k. 529);
środki pieniężne zgromadzone na rachunku bankowym B. Ł. w kwocie 3 200 zł, pobrane przez Z. Ł. z rachunku po śmierci spadkodawczyni,
łącznie stanowi to wartość 1 634 426 zł (ponadto zeznania świadka W. Ł. (1) –k. 211v.; zeznania świadek A. Ł. – k. 242; zeznania powódki B. N. – k. 281v.; zeznania powódki R. H. – k. 283; zeznania świadek F. G. (1) – k. 283v.; zeznania pozwanego – k. 284v.).
Darowizna udziału wynoszącego 4/6 części nieruchomości położonej w Ł. przy ul(...) została obciążona poleceniem (art. 982 k.c.) w postaci zobowiązania obdarowanego do sprawowania opieki nad darczyńcą i niesienia jej niezbędnej pomocy, w szczególności poprzez dokonywanie bieżących zakupów, organizowanie wizyt lekarskich, pomaganie w pracach domowych §2.2 umowy darowizny – k. 56).
B. Ł. dnia 18 października 1993 roku otrzymała kwotę 10 000 000 starych złotych na zapłatę podatku spadkowego po swym ojcu W. Ł. (1), co ten potwierdził pisemnym pokwitowaniem (k. 121). Kwota ta po denominacji stanowi 1 000 zł (fakt notoryjny).
W. Ł. (1) pracował w wojsku jako zawodowy żołnierz (w latach 1971-1973 odbywał zasadniczą służbę wojskową, a w latach 1973-1996 pełnił służbę zawodową), jego zarobki były niewielkie („zarabiał (...)tysiąca, nie da się z tej pensji postawić domu”; „zarabiałem około (...)zł z wszystkimi dodatkami, mundurówką”), w latach 1989-1990 był na delegacji w T.. W 1974 roku kupił on działkę za kwotę 30 000 ówczesnych złotych i zrealizował na niej budowę domu. Na ten cel w 1976 roku w tym celu otrzymał pożyczkę z (...)w wysokości 150 000 zł, a w 1979 roku otrzymał z pracy bezzwrotne dofinansowanie na budowę domu w kwocie (...)zł, jako że nie miał zapewnionego wojskowego zakwaterowania („miał dodatek za brak mieszkania”). Jego żona L. Ł. (1) jako nauczycielka pracująca na terenach wiejskich również otrzymała pomoc na zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych. Dom na działce w Ł. przy ul(...) był wykańczany długo, W. Ł. (1) wraz z żoną wprowadzali się do niego jeszcze gdy był on w stanie surowym, warunki były trudne, ogrzewali się w jednym pomieszczeniu piecykiem węglowym. Dom został wybudowany własnymi siłami i z pomocą innych osób (np. znajomego hydraulika). Później W. Ł. (1) pracował w banku jako ochroniarz (umowa sprzedaży – kk. 137-140; postanowienie z 28.05.1976 o złożeniu do Zbioru Dokumentów zaświadczenia banku o udzieleniu pożyczki – k. 141; decyzja w sprawie przyznania pomocy finansowej – 142-143; zeznania świadka W. Ł. (1) – protokół kk. 211v.-214v. zeznania świadek L. Ł. (1) – kk. 214v.-217; zeznania świadek A. W. – kk. 239v.-240; zeznania świadek O. C. – kk. 240v.-241; zeznania świadka L. Ł. (2) – kk. 249v.-250v.; zeznania powódki B. N. – kk. 281v.-282; zeznania powódki R. H. – kk. 282v.-283; zeznania świadek F. G. (1) – k. 284; zeznania pozwanego – k. 285v., k. 713v.).
W sprawie toczącej się przed Sądem Okręgowym w Warszawie XXV Wydział Cywilny (sygn. XXV C 301/12) z powództwa B. Ł. przeciwko F. G. (1) o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli, strony zawarły ugodę, zgodnie z której treścią F. G. (1) oświadczyła, że zwrotnie przenosi na B. Ł. udział wynoszący 4/6 części we współwłasności nieruchomości, dla której Sąd Rejonowy dla Warszawy-Mokotowa w Warszawie X Wydział Ksiąg Wieczystych, prowadzi (...) numer (...), stanowiącą zabudowaną działkę numer ewidencyjny (...), o powierzchni 2.092 m ( 2), położoną w województwie (...), powiecie (...), gminie Ł., miejscowości Ł., przy ulicy (...), który to udział F. G. (1) otrzymała od B. Ł. na podstawie umowy darowizny z dnia 31 maja 2011 roku, która to darowizna została odwołana przez B. Ł., zaś B. Ł. oświadczyła, że powyższy udział we współwłasności nieruchomości nabywa. Postanowieniem z dnia 24 maja 2013 roku (prawomocnym z dniem 1 czerwca 2013 roku) Sąd Okręgowy w Warszawie umorzył postępowanie w sprawie (akta XXV C 301/12: ugoda – k. 104, postanowienie z 24.05.2013 – k. 105).
Powyższe ustalenia faktyczne Sąd poczynił na podstawie przedłożonych do akt sprawy przez strony, wymienionych wyżej dokumentów (kopii) urzędowych, prywatnych, dołączonych akt (sprawa o stwierdzenie nabycia spadku po B. Ł., prowadzona przed Sądem Rejonowym dla Warszawy-Żoliborza w Warszawie, sygn. II Ns 576/15 oraz sprawa tocząca się przed tut. Sądem o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli, sygn. XXV C 301/12), dowodów z przesłuchania stron i wskazanych świadków. Z uwagi na konieczność ustalenia wiadomości specjalnych, Sąd oparł się również na opinii biegłego z zakresu wyceny nieruchomości na okoliczność wyliczenia wartości rynkowej nieruchomości w postaci udziału 4/6 części we współwłasności nieruchomości przy ul(...) oraz udziału 4/6 części we współwłasności działki nr (...). Sąd nie widział podstaw do tego, by zakwestionować prawidłowość dokonanych przez biegłego ustaleń, a wszelkie wątpliwości formułowane w ramach zarzutów stron dotyczące poszczególnych elementów wyceny zostały rozwiane w ramach opinii uzupełniających, a skoro dotyczyły one wiadomości specjalnych, Sąd nie widzi podstaw do szczegółowego ustosunkowywania się do tych zarzutów.
Sąd nie dał wiary twierdzeniom stron w zakresie tego, że w skład masy spadkowej wchodzą jeszcze inne składniki majątkowe:
-darowizna od spadkodawczyni na rzecz W. Ł. (1) samochodu marki D. (...) – brak jest dowodu potwierdzającego w sposób wiarygodny darowiznę tego samochodu;
-darowizna od spadkodawczyni na rzecz pozwanego w kwocie 90 000 zł – brak jest jakichkolwiek dowodów na ten fakt; co prawda powódki B. N. (k. 281v.) i R. H. (k. 282v.) oraz świadek F. G. (1) (k. 284) zeznały, że słyszały, iż B. Ł. posiada na koncie 90 000 zł, jednak żadnych innych dowodów na ten fakt brak;
-darowizna od spadkodawczyni na rzecz W. Ł. (1) środków pieniężnych, które miały zostać przeznaczone na zakup działki w Ł. – do akt sprawy zostało przedłożone poświadczone notarialnie oświadczenie L. T. (k. 248), w którym wskazała ona: „w niedługim czasie po weselu W. Ł. (1) złożyli mi wizytę mój brat – R. Ł. wraz z żoną B. Ł. i ich synem W. Ł. (1), w trakcie tej wizyty mój brat i bratowa mówili, że kupili działkę budowlaną o obszarze 1.000 m2, w ł., pod budowę domu dla syna W. Ł. (1). Szukali murarzy do budowy domu i zwrócili się z pytaniem, czy znamy kogoś, kto mógłby się tego podjąć. Zwrócili się do mojego męża, ponieważ był murarzem i miał kontakty w branży budowlanej. Z rozmów wynikało wyraźnie, iż mają zamiar pomóc W. Ł. (1) w finansowaniu budowy domu. W. Ł. (1) nie zaprzeczył tym informacjom (…)”. Brak jest jednak jakichkolwiek dowodów na to, czy działka rzeczywiście została kupiona, za jaką kwotę, skąd pochodziły środki na jej zakup itd. Oświadczenie jedynie jednej z osób, iż jedynie słyszała ona o „zamiarze” takiej pomocy w oczywisty sposób nie może być wystarczającym dowodem na tę okoliczność, podobnie jak zeznania pozwanego, iż W. Ł. (1) kupił działkę czy wybudował dom „za pieniądze rodziców”;
-darowizna środków pieniężnych od B. Ł. i jej męża na rzecz W. Ł. (1) w celu nabycia działki budowlanej w Ł. przy ul. (...) oraz budowy na niej domu – powódki oraz świadkowie zeznali zgodnie, że taka budowa domu się odbyła i W. Ł. (1) musiał skądś posiadać środki pieniężne na jej realizację, natomiast brak jest dowodów na to, w jakiej kwocie środki pieniężne miały być darowane.
W. Ł. (1) kupił w roku 1974 działkę za kwotę 30 000 ówczesnych złotych (umowa – kk. 137 – 140) i zrealizował na niej budowę domu, ale już w chwili zakupu nieruchomości pracował, dwa lata później uzyskał kwotę 150 000 zł tytułem pożyczki z Powszechnej Kasy Oszczędności, a w roku 1979 – jako żołnierz – bezzwrotną pomoc finansową Państwa w kwocie (...) zł (kk. 141, 142 – 143). Jego żona L. Ł. (1), przesłuchana w charakterze świadka, zeznała (k. 215), iż jako nauczycielka pracująca na terenach wiejskich również otrzymała pomoc na zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych. Przeczy to twierdzeniu, jakoby zakup działki i budowę domu finansowali dziadkowie ojczyści powódki.
Strona pozwana natomiast w żaden sposób nie wykazała, by środki pieniężne w kwocie 3 200 zł zostały przeznaczone na koszty pogrzebu, w związku z czym na podstawie art. 6 k.c. oraz art. 232 k.p.c. Sąd uznał ten fakt za nieudowodniony. Nie kwestionował on jednak samego faktu pobrania z rachunku spadkodawczyni tej kwoty, w związku z czym Sąd zaliczył ją na substrat zachowku.
Z kolei otrzymanie od B. Ł. kwoty 10 000 000 starych złotych na zapłatę podatku spadkowego po swym ojcu W. Ł. (1) potwierdził wprawdzie pisemnym pokwitowaniem (k. 121), ale po denominacji jest to kwota zaledwie 1000 zł i nie wpływa ona zauważalnie na ocenę wysokości roszczenia powodów.
Jednocześnie Sąd pominął pozostałe dowody z dokumentów oraz zeznań świadków i stron w pozostałym zakresie, uznając je za nieistotne w kontekście rozstrzygnięcia (art. 227 k.p.c.).
Sąd zważył, co następuje:
Powództwo jest zasadne w przeważającej części.
Instytucja zachowku uregulowana w art. 991 k.c. i nast. wskazuje precyzyjnie, kto jest uprawniony do zachowku oraz okoliczności, które muszą być spełnione do uznania, że zachowek jest należny. Zgodnie bowiem z art. 991 k.c., zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału. Zgodnie z §2, jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia. Oznacza to, iż do zachowku mają prawo zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, którzy nie zostali powołani do spadku, a byliby powołani do niego z ustawy, i nie otrzymali należnego zachowku w formie darowizny.
Sens instytucji zachowku polega zatem na ustawowym zagwarantowaniu osobie uprawnionej uzyskania określonej korzyści majątkowej ze spadku, niezależnie od woli spadkodawcy, a zatem nawet gdy spadkodawca poprzez rozrządzenia testamentowe lub dokonane darowizny faktycznie doprowadził do pozbawienia uprawnionego do zachowku tych korzyści majątkowych (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 kwietnia 2017 r., V CSK 367/16, LEX nr 2327136).
Zgodnie zaś z art. 1011 k.c., zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby przeżył on spadkodawcę.
Stosownie do zasad określonych w art. 991 k.c. należało zatem w pierwszej kolejności ustalić krąg osób, które byłyby powołane do spadku, gdyby doszło do dziedziczenia ustawowego. Następnie należało ustalić wartość całego spadku oraz wysokość zachowku przysługującego powodom. Po myśli art. 993§1 k.c. przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku również darowizny. Zgodnie z art. 995§1 k.c. wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku.
B. Ł. oprócz pozwanego miała jeszcze drugiego syna – W. Ł. (1), ale testamentem z dnia 3 lutego 2014 roku został on wydziedziczony (testament – kk. 70 – 71). On ma z kolej trzy córki – B. N., R. H. i F. G. (1). Z uwagi na to, że wspomnianym testamentem wydziedziczono również ostatnią z nich, w niniejszej sprawie o zachowek po B. Ł. ubiegają się obok B. N. i R. H. również małoletnie w dacie otwarcia spadku dzieci wydziedziczonej wnuczki spadkodawczyni – A. G. i E. G. (1).
W myśl przywołanego wyżej przepisu art. 991 k.c. powodom A. G. i E. G. (1) – jako małoletnim w dniu otwarcia spadku – przysługuje po 2/3 wartości udziału spadkowego, który by im przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, zaś powodom B. N. i R. H. po 1/2. Sam pozwany przyznał, że udziały przypadającego powodom zachowku przedstawiają się następująco:
1) dla B. N. – 1/2 udziału, który przypadałby jej przy dziedziczeniu ustawowym, tj. 1/12 wartości spadku,
2) dla R. H. – 1/2 udziału, który przypadałby jej przy dziedziczeniu ustawowym, tj. 1/12 wartości spadku,
3) dla A. G. – 2/3 udziału, który przypadałby mu przy dziedziczeniu ustawowym, tj. 1/18 wartości spadku,
4) dla E. G. (1) – 2/3 udziału, który przypadałby jej przy dziedziczeniu ustawowym, tj. 1/18 wartości spadku.
Gdyby wstępny powodów W. Ł. (1) dziedziczył z ustawy, przysługiwałby mu udział 1/2 w spadku po B. Ł.. Mimo tego, że został on wydziedziczony, prawo do zachowku przysługuje jego córkom B. N. i R. H., przy czym każda ma prawo do połowy udziału, który przypadałby jej z ustawy – a więc do 1/12 wartości spadku (1/2 x 1/3 x 1/2). Każdemu z małoletnich w dacie otwarcia spadku dzieci wydziedziczonej córki W. G., F. G. (2) i E. G. (1) – przysługuje prawo do dwóch trzecich udziału przypadającego im z mocy ustawy, a zatem do 1/18 całości spadku (1/2 x 1/3 x 1/2 x 2/3).
Jak wskazano wyżej, zaliczeniu na substrat zachowku po B. Ł. podlegają udziały po 4/6 części we współwłasności zabudowanej domem mieszkalnym nieruchomości przy ul. (...) w Ł. i położonej w tej samej miejscowości działki nr (...), udział 1/2 części w spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu mieszkalnego przy ul. (...) w W.oraz kwota 3 200 zł pobrana przez pozwanego z rachunku spadkodawczyni po jej śmierci. Jeżeli chodzi o udział w nieruchomości przy ul. (...) w Ł., to obowiązek zaliczenia jej na substrat zachowku wynika z umowy z 7 lutego 2014 roku, na mocy której spadkodawczyni darowała ów udział pozwanemu (kk. 53 – 58). Działka rolna w Ł. nie ma urządzonej księgi wieczystej, ale z wypisu z rejestru gruntów (k. 50) wynika, że B. Ł. była jej współwłaścicielką w 4/6 części; jako jej jedynemu spadkobiercy udział ten przysługuje obecnie pozwanemu. W odniesieniu do udziału w spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu mieszkalnego – podobnie jak w odniesieniu do wskazanych wcześniej udziałów we współwłasności nieruchomości – pozwany nie kwestionował tego, by podlegał on rozliczeniu w niniejszym postępowaniu (kk. 113 – 114). Nie kwestionował również pobrania z rachunku spadkodawczyni kwoty 3 200 zł, choć twierdził, że uczynił to z zamiarem przeznaczenia tej sumy na koszty pogrzebu (k. 113).
Wartości wymienionych wyżej składników majątku podlegających zaliczeniu na substrat zachowku wynoszą: 812 781 zł w wypadku udziału 4/6 części we współwłasności nieruchomości przy ul. (...), 728 445 zł w odniesieniu do udziału 4/6 części we współwłasności (...) (zgodnie z ostatnią opinią biegłej A. O., k. 529), 90 000 zł tytułem połowy ceny zbycia spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu oraz 3 200 zł tytułem zgromadzonych na rachunku bankowym środków pieniężnych. Oznacza to, że substrat zachowku wynosi 1 634 426 zł (812 781 zł + 728 445 zł + 90 000 zł + 3 200 zł). Tym samym zachowek należny powodom to odpowiednio:
1) na rzecz B. N. – 1/12 tej kwoty, czyli 136 202,16 zł,
2) dla R. H. – 1/12 tej kwoty, czyli 136 202,16 zł,
3) dla A. G. – 1/18 tej kwoty, czyli 90 801,14 zł,
4) dla E. G. (1) – 1/18 tej kwoty, czyli 90 801,14 zł.
W przedmiocie odsetek od tych kwot Sąd orzekł na podstawie art. 481 §1 i nast. k.c., zasądzając je od dnia następującego po terminie spełnienia świadczenia wyznaczonym w wezwaniu do zapłaty, tj. od dnia 19 lutego 2016 roku, po myśli art. 455 k.c. W piśmie tym strona powodowa zażądała na rzecz:
-B. N. kwoty 127 488,83 zł,
-R. H. kwoty 127 488,83 zł,
-A. G. kwoty 84 992,55 zł,
-E. G. (1) kwoty 84 992,55 zł.
W pozwie jednak zażądała na rzecz:
B. N. kwoty 114 155,50 zł „wraz z odsetkami od dnia 19.02.2016 r. do dnia zapłaty”;
R. H. kwoty 114 155,50 zł „wraz z odsetkami od dnia 19.02.2016 r. do dnia zapłaty”;
A. G. kwoty 76 103,67 zł „wraz z odsetkami od dnia 19.02.2016 r. do dnia zapłaty”;
E. G. (1) kwoty 76 103,67 zł „wraz z odsetkami od dnia 19.02.2016 r. do dnia zapłaty”.
Stąd od dnia 19 lutego 2016 roku Sąd zasądził odsetki od pierwotnie żądanych w pozwie kwot tytułem zachowku, zaś od pozostałych zasądzonych kwot (po 22 046,66 zł na rzecz B. N. i R. H. oraz po 14 697,47 zł na rzecz A. G. i E. G. (1)) – od dnia uprawomocnienia się niniejszego orzeczenia do dnia zapłaty, zgodnie z żądaniem w piśmie modyfikującym powództwo. W związku z powyższym, powództwo dalej idące ponad zasądzone kwoty podlegało oddaleniu.
Mając na uwadze powyższe okoliczności, Sąd orzekł jak w punktach I-V sentencji wyroku.
W przedmiocie kosztów procesu Sąd orzekł w pkt VI sentencji na podstawie art. 100 k.p.c., przyjmując, że powodowie wygrali sprawę w 88,77%, zaś pozwany w 11,23%, a ich szczegółowe wyliczenie na podstawie art. 108 §1 k.p.c. Sąd pozostawił referendarzowi sądowemu, po uprawomocnieniu się wyroku w sprawie.