Wyrok z 11 czerwca 2026, sygn. VII U 69/26

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 czerwca 2026 r.

Sąd Okręgowy Warszawa-Praga w Warszawie VII Wydział Pracy
i Ubezpieczeń Społecznych

w składzie:

Przewodniczący: sędzia Agnieszka Stachurska

Protokolant: Mateusz Kacprzak

po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 czerwca 2026 r. w Warszawie

sprawy V. E.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w X.

o zwrot nienależnie pobranego świadczenia

na skutek odwołania V. E.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w X.

z dnia 05 listopada 2025r. znak (...)

oddala odwołanie.

sędzia Agnieszka Stachurska

UZASADNIENIE

V. E. w dniu 16 grudnia 2025r. złożył odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w X. z dnia 5 listopada 2025r., znak: (...), zobowiązującej do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń za okres od 1 lipca 2023r. do 31 lipca 2023r. w kwocie 947,43 zł.

Ubezpieczony, uzasadniając swoje stanowisko, wskazał, że pobrał świadczenie zmarłego brata I. E. za miesiąc, w którym ww. zmarł, a zrobił tak z uwagi na to, że został poinformowany, że może zrobić to zgodnie z obowiązującymi przepisami. Podniósł również, że dopiero po otrzymaniu pisma w listopadzie 2025r., w trakcie rozmowy z pracownicą ZUS, dowiedział się o tym, że jego postępowanie nie było prawidłowe ( odwołanie V. E. z 16 grudnia 2025r. – k. 3 a.s.).

Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o oddalenie odwołania na podstawie art. 477 ¹⁴ § 1 k.p.c., a w uzasadnieniu odpowiedzi na odwołanie zacytował treść art. 136 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2025r., poz. 1749) i wyjaśnił, że V. E. nie spełnia przesłanek do wypłaty niezrealizowanego świadczenia po zmarłym bracie, ponieważ nie udowodnił okoliczności, że zmarły pozostawał na jego utrzymaniu. Ponadto, podkreślone zostało, że zgodnie z art. 78 ww. ustawy, osobie, która poryła koszty pogrzebu przysługuje zasiłek pogrzebowy ( odpowiedź na z 9 stycznia 2026r. – k. 4 a.s.).

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

V. E. zamieszkiwał wspólnie z bratem I. E., który nie miał żony ani dzieci. Prowadzili wspólne gospodarstwo domowe. V. E. pobiera świadczenie emerytalne w kwocie około 1.600 zł. Nie posiadał upoważnienia do odbioru emerytury brata, jednak czasami, z uwagi na fakt wspólnego zamieszkiwania, pobierał w mieszkaniu od listonosza świadczenie I. E. ( zeznania V. E. – k. 20 a.s.).

I. E. od 1 lutego 2020r. pobierał emeryturę w kwocie 708,92 zł netto. Termin wypłaty świadczenia ustalono na 15 dzień każdego miesiąca ( wniosek o emeryturę I. E. z 27 lutego 2020r. – k. 1-6 akt ZUS; decyzja ZUS z 6 marca 2020r. – k. 33 akt ZUS; decyzja ZUS z 22 kwietnia 2020r. – k. 39 akt ZUS).

W dniu 4 lipca 2023r. nastąpił zgon I. E.. Wypłata świadczenia za lipiec 2023r. została dokonana w dniu 14 lipca 2023r. Świadczenie podjął V. E.. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, w związku z ujawnieniem nadpłaty, wstrzymał dalsze wypłaty świadczenia dla zmarłego od 1 sierpnia 2023r. (wniosek o udzielenie informacji z 28 listopada 2024r. – k. 47 akt ZUS; pismo Poczty Polskiej z 9 października 2025r. – k. 49 akt ZUS; przekaz pocztowy – k. 51 akt ZUS).

Decyzją z 5 listopada 2025r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w X., na podstawie art. 138 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2024r., poz. 1631), zobowiązał V. E. do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń za okres od 1 lipca 2023r. do 31 lipca 2023r. w kwocie 947,43 zł wskazując, że pobrał nienależne świadczenie z tytułu emerytury przysługującej jego zmarłemu bratu I. E.. Ponadto organ rentowy podniósł, iż zobowiązanie do zwrotu ww. świadczenia wynika z faktu, że odwołujący się nie był wskazany jako osoba uprawniona do świadczenia ( decyzja ZUS z 5 listopada 2025r. – k. 53 akt ZUS).

Powyższy san faktyczny Sąd ustalił na podstawie powołanych dokumentów, jak również na podstawie zeznań odwołującego się V. E.. Dokumenty zgromadzone przez organ rentowy zostały ocenione jako wiarygodne, gdyż zostały sporządzone przez podmioty do tego uprawnione i w zakresie ich kompetencji. Ponadto autentyczność ww. dokumentów oraz ich treść nie była kwestionowana przez żadną ze stron postępowania. Również zeznania odwołującego się, podobnie jak dokumenty, zostały ocenione jako wiarygodne, szczególnie że V. E. potwierdził to, co z dokumentów wynika, a poza tym wskazał na wspólne zamieszkiwanie ze I. E., prowadzenie wspólnego gospodarstwa domowego, brak pełnomocnictwa do odbioru świadczeń brata, czasem faktyczne ich pobieranie oraz fakt pobrania emerytury już po śmierci I. E..

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Zgodnie z treścią art. 138 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ( tekst jedn. Dz. U. z 2025r., poz. 1749), zwanej dalej ustawą emerytalną, osoba, która nienależnie pobrała świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu (ust. 1). Za nienależnie pobrane świadczenia uważa się:

1) świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania;

2) świadczenia przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą świadczenia (ust. 2).

Za nienależnie pobrane świadczenia w rozumieniu ust. 1 uważa się również świadczenia wypłacone z przyczyn niezależnych od organu rentowego osobie innej niż wskazana w decyzji tego organu (ust. 3). Z kolei art. 101 ustawy emerytalnej przewiduje, że prawo do świadczeń ustaje:

1) gdy ustanie którykolwiek z warunków wymaganych do uzyskania tego prawa;

2) ze śmiercią osoby uprawnionej.

W rozpatrywanej sprawie I. E., uprawniony do emerytury, zmarł w dniu 4 lipca 2023r. Wraz z jego śmiercią ustało prawo do przysługujących mu świadczeń. Jednocześnie nie było sporne, że odwołujący się V. E. w dniu 14 lipca 2023r., a więc już po śmierci I. E., pobrał świadczenie za okres od 1 lipca 2023r. do 31 lipca 2023r. w kwocie 947,43 zł. Spór sprowadzał się zatem do ustalenia, czy w świetle regulacji z art. 138 ust. 3 ustawy emerytalnej, przedmiotowe świadczenie wypłacone za wymieniony okres, jest świadczeniem nienależnie pobranym, wypłaconym osobie niewskazanej w decyzji organu rentowego, a także czy V. E. pozostaje zobowiązany do zwrotu tego świadczenia, wypłaconego przez ZUS.

W pierwszej kolejności wskazać należy, że świadczenie, które odwołujący się pobrał za lipiec 2023r., było należne jego bratu. Mimo, że I. E. zmarł w dniu 4 lipca 2023r., to miał prawo do świadczenia za wskazany miesiąc. Powyższe nie oznacza jednak, że V. E. – brat I. E., był uprawniony do pobrania tego świadczenia, szczególnie że odbiór kwoty 947,43 zł nastąpił w dniu 14 lipca 2023r., a więc w dacie, kiedy uprawniony do świadczeń już nie żył. W związku z jego zgonem brat, pobierający za niego świadczenie, który przecież nie jest osobą uprawnioną, wymienioną w decyzji, nie mógł pobrać świadczenia. Nigdy nie miał pełnomocnictwa do takich czynności, a nawet, gdyby zostało mu udzielone, to pełnomocnictwo ustaje w dacie, w której nastąpiła śmierć mocodawcy. Wskazuje na to art. 101 § 2 k.c., powodując tym samym, że pobranie przez osobę upoważnioną świadczenia przysługującego ubezpieczonemu po dacie jego zgonu stanowi świadczenie nienależnie pobrane w rozumieniu art. 138 ust. 3 w zw. z ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 17 listopada 2015r., III AUa 953/15; wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 28 maja 2009r., III AUa 484/09).

Powyższe wskazuje, że odwołujący się nie miał więc prawa do tego, by świadczenie w ww. kwocie pobrać. Wprawdzie, będąc bratem świadczeniobiorcy, który nie miał ani żony, ani dzieci, należy do kręgu jego spadkobierców, jednak świadczenia z ubezpieczenia społecznego nie mają charakteru cywilnoprawnego i prawo do nich nie podlega cesji, dziedziczeniu ani innej formie następstwa prawnego, są to bowiem prawa ściśle związane z osobą zmarłego (art. 922 § 2 k.c.). Prawo do tych świadczeń powstaje wyłącznie wskutek spełnienia ustawowych przesłanek określonych w przepisach z zakresu ubezpieczeń społecznych, a do tych nie należy wstąpienie w prawa przysługujące innej osobie (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 4 lutego 2000r., II UKN 372/99 oraz z dnia 27 kwietnia 2004r., II UK 297/03).

Przepisem, który na gruncie prawa ubezpieczeń społecznych, przewiduje szczególne następstwo prawne po osobie, która zgłosiła wniosek o świadczenie określone ustawą, wskazując krąg osób uprawnionych do udziału w postępowaniu o świadczenie należne do dnia śmierci tej osoby, jest art. 136 ustawy emerytalnej. W ustępie 1 tego przepisu przewidziano, że w razie śmierci osoby, która zgłosiła wniosek o świadczenia określone ustawą, świadczenia należne jej do dnia śmierci wypłaca się małżonkowi, dzieciom, z którymi prowadziła wspólne gospodarstwo domowe, a w razie ich braku - małżonkowi i dzieciom, z którymi osoba ta nie prowadziła wspólnego gospodarstwa domowego, a w razie ich braku - innym członkom rodziny uprawnionym do renty rodzinnej lub na których utrzymaniu pozostawała ta osoba. Ustęp 2 tego przepisu przewiduje, że osoby wymienione w ust. 1 mają prawo do udziału w dalszym prowadzeniu postępowania o świadczenia, nieukończonego wskutek śmierci osoby, która o te świadczenia wystąpiła. Z kolei w myśl art. 136 ust. 3 roszczenia o wypłatę świadczeń, o których mowa w ust. 1, wygasają po upływie 12 miesięcy od dnia śmierci osoby, której świadczenia przysługiwały, chyba że przed upływem tego okresu zgłoszony zostanie odpowiedni wniosek o dalsze prowadzenie postępowania.

Z treści cytowanego przepisu wynika, że sama okoliczność pokrewieństwa odwołującego się i świadczeniobiorcy, wspólne zamieszkiwanie oraz zdarzające się niekiedy pobieranie świadczeń w imieniu świadczeniobiorcy w okresie przed jego śmiercią, nie dawały odwołującemu się podstaw do pobrania po śmierci świadczeniobiorcy emerytury za lipiec 2023r. Aby móc uzyskać świadczenia należne zmarłemu, odwołujący się powinien złożyć wniosek o wypłatę niezrealizowanego świadczenia, o którym mowa w treści art. 136 ust. 3 tej ustawy. Jednak takiego wniosku nie złożył. Choć powoływał się, że tego nie uczynił z uwagi na brak wiedzy, to obecnie nie może już wystąpić z takim wnioskiem do organu rentowego, ponieważ art. 136 ust. 3 przewiduje dwunastomiesięczny zawity termin, liczony od dnia śmierci osoby, której świadczenia przysługiwały. Uprawniony do świadczenia I. E. zmarł w dniu 4 lipca 2023r., a więc w rezultacie wygasło roszczenie o wypłatę niezrealizowanego, przysługującego mu świadczenia.

Podobne stanowisko w zbliżonym stanie faktycznym w sprawie o zwrot nienależnie pobranych świadczeń zaprezentował Sąd Apelacyjny w Lublinie w wyroku z dnia 25 kwietnia 2013r., wskazując że „Wobec kategorycznego brzmienia art. 136 ust. 3 u.e.r.f.u.s. w zakresie terminu wygaśnięcia roszczeń objętych jego dyspozycją i konieczności złożenia wniosku o wypłatę niezrealizowanych świadczeń, brak jest jakichkolwiek ustawowych przesłanek do wypłaty wnioskodawczyni świadczenia należnego jej zmarłej siostrze w sytuacji, gdy nie złożyła organowi rentowemu wniosku o jego wypłatę” (III AUa 257/13).

Zdaniem Sądu, nawet gdyby przedstawione stanowisko nie było słuszne, a więc gdyby przyjąć, że z jakichś względów można i należy rozważyć możliwość przyznania odwołującemu się świadczenia po zmarłym bracie w oparciu o wskazany art. 136 ustawy emerytalnej, to nie ma podstaw do pozytywnego rozstrzygnięcia. Wskazany przepis określa kilka grup uprawnionych do pobrania świadczenia w razie śmierci osoby, która zgłosiła wniosek o świadczenia określone ustawą. Są to małżonek i dzieci, z którymi osoba, która zmarła, prowadziła wspólne gospodarstwo domowe, a w razie ich braku - małżonek i dzieci, z którymi osoba ta nie prowadziła wspólnego gospodarstwa domowego. W dalszej kolejności, w razie braku takich osób, świadczenie, które w wyniku śmierci nie zostało pobrane, przysługuje innym członkom rodziny, uprawnionym do renty rodzinnej lub na których utrzymaniu pozostawała ta osoba.

Odwołujący się z całą pewnością nie jest członkiem rodziny zmarłego I. E., uprawnionym do renty rodzinnej, jak też nie wykazał, by brat pozostawał na jego utrzymaniu. Podczas przesłuchania został wprost o te okoliczność zapytany, ale nie udzielił odpowiedzi twierdzącej. Wskazał jedynie, że mieszkał z bratem i prowadził z nim wspólne gospodarstwo domowe. Podkreślał także, że ma wyższe świadczenie emerytalne niż to, które pobierał brat. Te okoliczności nie są jednak wystarczające, aby przyjąć, że I. E. do czasu swojej śmierci pozostawał na utrzymaniu odwołującego się. Według orzecznictwa, za osoby pozostające na utrzymaniu innych członków rodziny w rozumieniu art. 136 ust. 1 ustawy emerytalnej uważa się osoby, które bądź to nie posiadają żadnych własnych świadczeń emerytalno-rentowych (gdyż dopiero wystąpiły z wnioskiem o nie), bądź też pobierają wprawdzie takie świadczenia, ale w najniższej wysokości przewidzianej ustawą, a koszt zaspokajania ich usprawiedliwionych potrzeb jest znacznie wyższy ( wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 15 marca 2017r., III AUa 1817/16, LEX nr 2287517).

W analizowanym przypadku I. E. posiadał prawo do własnego świadczenia emerytalnego. Było ono wprawdzie niższe niż to, które pobierał odwołujący się, ale sam ten fakt nie pozwala Sądowi na przyjęcie, zgodnie z przytoczoną linią orzeczniczą, że zmarły pozostawał na utrzymaniu swojego brata V. E.. Nawet, jeśli odwołujący się w większym stopniu niż brat pokrywał koszty utrzymania, czy opłaty za mieszkanie, to tylko takie okoliczności nie są wystarczające do stawiania kategorycznej tezy o pozostawaniu I. E. na utrzymaniu odwołującego się. W związku z powyższym Sąd ocenił, że brak jest podstaw do uznania, że w przedmiotowej sprawie spełnione zostały przesłanki art. 136 ust. 1 ustawy emerytalnej.

Bez wpływu na ocenę zasadności zaskarżonej decyzji pozostaje podnoszona przez odwołującego się okoliczność, że zdarzało mu się odbierać świadczenia emerytalne adresowane do jego brata jeszcze za jego życia. Z ustalonego stanu faktycznego wynika bowiem, że odwołujący się nie posiadał formalnego upoważnienia do odbioru emerytury I. E., a jedynie sporadycznie odbierał przekazy z uwagi na wspólne zamieszkiwanie. Należy wskazać, że mimo tolerowania takiej praktyki przez doręczyciela przekazu pocztowego, nie skutkuje ona powstaniem po stronie V. E. prawa do pobierania świadczenia po śmierci uprawnionej do niego osoby. W konsekwencji należało przyjąć, że fakt wcześniejszego odbierania przez odwołującego się emerytury I. E. nie zwalnia go z obowiązku zwrotu świadczenia pobranego już po śmierci brata.

Odwołujący się podnosił także, że był przekonany, że świadczenie za miesiąc, w którym nastąpił zgon, może zostać pobrane przez członka rodziny. Okoliczność ta nie mogła jednak prowadzić do zmiany zaskarżonej decyzji, gdyż dobra wiara osoby pobierającej świadczenie oraz jej przeświadczenie o legalności takiego postępowania nie uchylają obowiązku zwrotu świadczenia.

Bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy pozostaje również ewentualne przeznaczenie pobranych przez V. E. środków na wydatki związane z pogrzebem lub innymi kosztami powstałymi po śmierci I. E.. Okoliczności te mogą mieć znaczenie przy ubieganiu się o zasiłek pogrzebowy, jednak nie stanowią podstawy do zatrzymania świadczenia emerytalnego pobranego po śmierci osoby uprawnionej. Dla obowiązku zwrotu świadczenia, który wynika z art. 138 ust. 1 ustawy emerytalnej, istotny jest bowiem sam fakt pobrania świadczenia przez osobę nieuprawnioną.

Mając na uwadze powyższe, Sąd na podstawie art. 477 ¹⁴ § 1 k.p.c. oddalił odwołanie jako bezzasadne.

sędzia Agnieszka Stachurska