Uzasadnienie z 29 czerwca 2026, sygn. VIII U 2790/25

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia (...) r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w S. stwierdził, że T. F. jako pracownik u płatnika składek (...) Sp. zo.o. nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu w okresie od (...)r.

W uzasadnieniu decyzji organ rentowy wskazał, że w świetle zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, celem zawartej na ½ etatu umowy o pracę na stanowisku pracownik gospodarczy nie było faktyczne wykonywanie pracy na jej podstawie, lecz nabycie prawa do wypłaty świadczeń z ubezpieczeń społecznych w związku z ciążą i macierzyństwem. Wobec tego, na podstawie art. 83 § 1 k.c. w zw. art. 300 k.p. stwierdzono, że zawarta między stronami umowa, jako zawarta dla pozoru jest nieważna, a zatem tego tytułu T. F. nie podlega ubezpieczeniom społecznym w spornym okresie.

/decyzja k. 70-78 w aktach ZUS/

Odwołanie od powyższej decyzji wniosła T. F., domagając się jej zmiany i ustalenia, iż podlegała ubezpieczeniom w spornym okresie. W uzasadnieniu powyższego stanowiska podniosła, że kwestionowana przez ZUS umowa była przez strony faktycznie realizowana - ubezpieczona mimo ciąży wykonywała umówione obowiązki pracownika gospodarczego w wymiarze 4 godziny dziennie.

/odwołanie k. 3 akt ZUS/

W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o oddalenie odwołania i zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego wg. norm przepisanych, podnosząc argumentację jak w zaskarżonej decyzji.

/odpowiedź na odwołanie k. 22-23/

Płatnik przyłączył się do stanowiska odwołującej.

/stanowisko procesowe płatnika protokół z rozprawy z dnia 23.03.2026 00:03:25- 00:05:49/

Na rozprawie w dniu 25.05.2026 r. bezpośrednio poprzedzającej wydanie wyroku wnioskodawczyni poparła odwołanie, płatnik przyłączył się do stanowiska wnioskodawczyni, pełnomocnik ZUS wniósł o oddalenie odwołania i zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego.

/końcowe stanowiska procesowe stron protokół z rozprawy z dnia 25.05.2026 r. 00:47:27-00:49:09/

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

Płatnik składek. (...) Sp. z o.o. jest zakładem produkcyjnym w zakresie konstrukcji stalowych i części do maszyn. Zatrudnia ok. 15 osób, w tym (...) osób na wydziale produkcyjnym, nadto współpracuje ze zleceniobiorcami. Produkcja wiąże się ze znacznym zapyleniem pomieszczeń. Pomieszczenia biurowe u płatnika znajdują się w osobnych pomieszczeniach niż pomieszczenia, w których odbywa się produkcja.

/bezsporne, a nadto listy pracowników i zleceniobiorców k. 43- 44, zaświadczenia lekarskie ubezpieczonych płatnika k. 42, zeznania w imieniu płatnika- F. S. protokół z rozprawy z dnia 25.05.2026 00:43:15 -00:47:27 w zw. z informacyjnymi wyjaśnieniami protokół z rozprawy z dnia 23.03.2026 00:23:55 -00:33:10, zeznania świadka Z. V. protokół z rozprawy z dnia 25.05.2026 00:05:45-00:17:06/

Wnioskodawczyni T. F. posiada wyksztalcenie wyższe - tytuł licencjata pedagogiki. Ukończyła resocjalizację na Wydziale (...).

/bezsporne, kopia dyplomu k. 24 akt ZUS/

W dniu (...)r. strony tj. płatnik (...) Sp. z o.o. i T. F. zawarły umowę, nazwaną umową o pracę na okres próbny od (...). na stanowisku(...)na ½ etatu z wynagrodzeniem w kwocie(...) zł brutto, jako miejsce wykonywania pracy wskazano siedzibę płatnika (...), dzień rozpoczęcia pracy (...) r.

/umowa o pracę k. 56 akt ZUS k. 5, nadto w dokumentach osobowych załączonych do akt sprawy/

Powyższa umowa formalnie została rozwiązana z upływem okresu, na który została zawarta.

/świadectwo pracy k. 18 -19, a nadto w aktach osobowych załączonych do akt sprawy/

Płatnik zgłosił T. F. do ubezpieczeń społecznych jako pracownika od (...)z kodem zawodu - (...). Dokument zgłoszeniowy został złożony tego samego dnia, a dokument wyrejestrowania w dniu
(...) r.

/bezsporne/

Bezpośrednio przed zatrudnieniem u płatnika, wnioskodawczyni nie posiadała tytułu do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia chorobowego, od(...) r. była osobą bezrobotną.

/bezsporne, a nadto zeznania wnioskodawczyni protokół z rozprawy z dnia 25.05.2026r. 00:38:52- 00:43:15 w zw. z informacyjnymi wyjaśnieniami - protokół z rozprawy z dnia 23.03.2026r. - 00:03:25-00:23:55/

W chwili zawarcia umowy o pracę wnioskodawczyni była w 7 miesiącu ciąży, o czym nie poinformowała pracodawcy. Twierdzi, że o stanie ciąży z uwagi na kłopoty zdrowotne w chwili zawarcia kwestionowanej umowy nie wiedziała. Opieką medyczną nad osobą ciężarną, objęto ją od 33 tygodnia ciąży w dniu (...) r.

/bezsporne , karta ciąży koperta k. 227, zeznania wnioskodawczyni protokół z rozprawy z dnia 25.05.2026r.- 00:38:52- 00:43:15 w zw. z informacyjnymi wyjaśnieniami protokół z rozprawy z dnia 23.03.2026 00:03:25-00:23:55 /

Wcześniej na stanowisku (...) nikt nie był u płatnika zatrudniony. Pomieszczenia biurowe i gospodarcze sprzątali sami pracownicy płatnika, zatrudnieni na innych stanowiskach.

/zeznania w imieniu płatnika- F. S. protokół z rozprawy z dnia 25.05.2026 00:43:15 -00:47:27 w zw. z informacyjnymi wyjaśnieniami protokół z rozprawy z dnia 23.03.2026 00:23:55 -00:33:10, zeznania świadka Z. V. protokół z rozprawy z dnia 25.05.2026 00:05:45-00:17:06, zeznania świadka W. Z. protokół z rozprawy z dnia 25.05.2026 00:17:06 - 00:25:50, zeznania świadka K. X. protokół z rozprawy z dnia 25.05.2026 00:25:50 -00:36:15/

Praca wnioskodawczyni miała nie wymagać nadzoru, a weryfikacja miała następować na bieżąco.

/zeznania w imieniu płatnika- F. S. protokół z rozprawy z dnia 25.05.2026 00:43:15 -00:47:27 w zw. z informacyjnymi wyjaśnieniami protokół z rozprawy z dnia 23.03.2026 00:23:55 -00:33:10/

Wnioskodawczyni była widywana jak sprzątała pomieszczenia w firmie płatnika w spornym okresie przez innych pracowników płatnika.

/zeznania świadka Z. V. protokół z rozprawy z dnia 25.05.2026 00:05:45-00:17:06, zeznania świadka W. Z. protokół z rozprawy z dnia 25.05.2026 00:17:06 - 00:25:50, zeznania świadka K. X. protokół z rozprawy z dnia 25.05.2026 00:25:50 -00:36:15/

Wnioskodawczyni podpisała listy obecności wpisując, iż pracowała w godzinach od 10.00 do 14.00.

/listy obecności w aktach ZUS/

T. F. w dniach (...)miała korzystać z urlopu wypoczynkowego, w dniach od (...). korzystała z urlopu bezpłatnego na wniosek pracownika, w dniach(...) przypadały dni wolne od pracy sobota i niedziela a od (...). stała się niezdolna z do pracy z powodu choroby przypadającej w okresie ciąży.

/bezsporne, a nadto listy obecności k. 54-55 akt ZUS, k. 13-14 oraz w aktach osobowych załączonych do akt sprawy, wnioski o urlop w aktach osobowych załączonych do akt sprawy zeznania wnioskodawczyni protokół z rozprawy z dnia 25.05.2026 00:38:52- 00:43:15 w zw. z informacyjnymi wyjaśnieniami protokół z rozprawy z dnia 23.03.2026 00:03:25-00:23:55/

W dniu (...) r. wnioskodawczyni urodziła syna - D..

/bezsporne, a nadto odpis skrócony aktu urodzenia w aktach osobowych załączonych do akt sprawy nadto koperta k. 277, dokumentacja medyczna k. 58-264, karta informacyjna leczenia szpitalnego koperta k. 277 zeznania wnioskodawczyni protokół z rozprawy z dnia 25.05.2026 00:38:52- 00:43:15 w zw. z informacyjnymi wyjaśnieniami protokół z rozprawy z dnia 23.03.2026 00:03:25-00:23:55/

Łączny okres wykonywania pracy u płatnika miał wynosić 18 dni.

/bezsporne, a nadto listy obecności k. 54-55 akt ZUS, k. 13-14 oraz w aktach osobowych załączonych do akt sprawy, wnioski o urlop w aktach osobowych załączonych do akt sprawy/

Wynagrodzenie wypłacano wnioskodawczyni, co miesiąc na rachunek bankowy, przy czym w dniach (...) r. ww. miała pobrać zaliczki tygodniowe w gotówce na poczet wynagrodzenia, wobec czego na rachunek bankowy w dniu(...) r. wpływało wyłącznie odpowiednie wyrównanie do umówionej kwoty, oraz w dniu
(...) r. wynagrodzenie chorobowe.

/potwierdzenia wypłaty zaliczki oraz potwierdzenia przelewów k. 33-44 akt ZUS, k. 7-12, k.15-17, nadto w aktach osobowych załączonych do akt sprawy, karta wynagrodzeń pracownika k. 41/

Płatnik sporządził następującą dokumentację osobowo- płacową dotycząca wnioskodawczyni: umowę o pracę, listy obecności za (...)., orzeczenie lekarskie z (...). o braku przeciwskazań zdrowotnych do podjęcia pracy na stanowisku pracownik gospodarczy, kartę szkolenia wstępnego w zakresie BHP, kwestionariusz osobowy dla pracownika, wnioski o zaliczki z (...)., potwierdzenia przelewów wynagrodzenia za miesiące(...)., pozostałą dokumentację w aktach osobowych, w tym świadectwo pracy z (...) r.. Przy czym w kwestionariuszu osobowym dla pracownika sporządzonym rzekomo w dniu(...). wnioskodawczyni podała, iż w dniu (...) urodziła syna D.. Wnioskodawczyni wypełniła go po urodzeniu syna.

/kwestionariusz osobowy dla pracownika k. 51 akt ZUS oraz pozostała wskazana dokumentacja k. 52-56, 34-44, 26-30 akt ZUS k. 5-21, nadto w dokumentacji osobowej załączonej do akt sprawy zeznania wnioskodawczyni protokół z rozprawy z dnia 25.05.2026r. 00:38:52- 00:43:15 w zw. z informacyjnymi wyjaśnieniami protokół z rozprawy z dnia 23.03.2026 00:03:25-00:23:55 /

Płatnik składek złożył za T. F. dokumenty rozliczeniowe(...)r., w których wykazał 1/2 wymiaru czasu pracy. Obliczył i rozliczył składki na ubezpieczenia społeczne od miesięcznych podstaw ich wymiaru w wysokości:

- za (...) r. -(...) zł,

- za (...) r. - (...) zł,

- za(...) r. - (...) zł,

- za (...) r. -(...) zł.

Wykazał również za ww:

- (...)r. urlop bezpłatny - udzielony na pisemny wniosek pracownika,

-(...) r. - wynagrodzenie za czas niezdolności do pracy z powodu choroby, finansowane ze środków pracodawcy,

- (...) r. - zasiłek macierzyński z ubezpieczenia chorobowego.

/bezsporne/

Do oddziału wpłynął wniosek o wypłatę dla T. F. zasiłku macierzyńskiego za okres (...)r. i urlopu rodzicielskiego za okres(...) r.

/bezsporne/

Na miejsce wnioskodawczyni nikt nie został zatrudniony.

/bezsporne, a nadto zeznania w imieniu płatnika- F. S. protokół z rozprawy z dnia 25.05.2026 00:43:15 -00:47:27 w zw. z informacyjnymi wyjaśnieniami protokół z rozprawy z dnia 23.03.2026 00:23:55 -00:33:10, zeznania świadka Z. V. protokół z rozprawy z dnia 25.05.2026 00:05:45-00:17:06, zeznania świadka W. ny V. Z. protokół z rozprawy z dnia 25.05.2026 00:17:06 - 00:25:50/

Z tytułu działalności płatnik w 2025 r. do listopada osiągnął zysk w wysokości - (...) zł brutto.

/dokumentacja finansowa za 2025 r. k. 37-40/

Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie zgromadzonych dowodów w postaci dokumentów, zawartych w aktach ZUS, jak i złożonych do akt sprawy. Ponadto ustalenia poczyniono częściowo w oparciu o zeznania przesłuchanych w procesie świadków i częściowo w oparciu o zeznania występującego w imieniu płatnika F. S. i wnioskodawczyni.

Sąd jedynie częściowo dał wiarę zeznaniom płatnika i wnioskodawczyni oraz przedłożonym przez nich dokumentom, w zakresie w jakim posłużyły do poczynienia ustaleń. Sąd nie dał też wiary zeznaniom świadków Z. V., W. Z., K. X. w zakresie w jakim twierdzili, iż wnioskodawczyni w spornym okresie sprzątała pomieszczenia biurowe w godzinach 10.00-14.00. Ich zeznania w tej materii nie korespondowały ze sobą wzajemnie, nie odpowiadały też wyjaśnieniom wnioskodawczyni i płatnika, którzy ostatecznie przyznali, iż godziny pracy nie były stałe i zależały od potrzeb wnioskodawczyni, związanych z opieką nad starszym dzieckiem. Podkreślić należy też, iż z zeznań świadków nie wynika by widywali wnioskodawczynię w pracy codziennie, nie wiedzieli jak miał być weryfikowany jej czas pracy - listy obecności wedle ich relacji miały być podpisywane rano, a po 14.00 nikt w zakładzie miał nie pracować. Nie byli w stanie spójnie określić, jakie czynności wnioskodawczyni wykonywała, W. Z., wskazywała, że wnioskodawczyni miała sprzątać wszystkie pomieszczenia w zakładzie, pozostali - co korespondowało z twierdzeniami i płatnika i odwołującej podnosili, iż jej praca miała odnosić się tylko do części biurowej i socjalnej.

Oceniając zebrany w sprawie materiał dowodowy, Sąd nie dał wiary zeznaniom wnioskodawczyni i płatnika, w części w której wskazywali na realność zawartej pomiędzy nimi umowy o pracę oraz faktycznego świadczenia pracy przez wnioskodawczynię w reżimie stosunku pracy. W ocenie Sądu, w świetle zgromadzonego w postępowaniu materiału dowodowego, brak jest podstaw do przyjęcia, iż stosunek pracy na podstawie zawartej umowy faktycznie był realizowany. Zadaniem Sądu było przede wszystkim ustalenie rzeczywistej roli, jaką ubezpieczona w ramach zawartej umowy pełniła w spornym okresie u płatnika składek.

W pierwszej kolejności zwrócić należy na niespójności i niekonsekwencje w zeznaniach stron, co do okoliczności i warunków, w jakich praca przez wnioskodawczynię miała być wykonywana.

Ww podkreślali, iż zatrudnienie wnioskodawczyni w oparciu o umowę o pracę u płatnika było determinowane potrzebą zapewnienia sprzątania pomieszczeń biurowych z uwagi na odejście w 2024 r. pracownika wykonującego te pracę. Tymczasem w procesie żaden dowód na fakt zatrudniania u płatnika pracownika gospodarczego, czy to w oparciu o umowę o pracę czy umowę zlecenia nie został przedstawiony. Z zeznań wszystkich przesłuchanych w procesie osób wynikało zaś, iż pomieszczenia te były sprzątane we własnym zakresie zarówno przed zatrudnieniem wnioskodawczyni, jak i w okresie późniejszym przez pozostałych pracowników biurowych płatnika (na miejsce wnioskodawczyni nikt nie został zatrudniony) - co świadczy o braku potrzeby gospodarczej zatrudnienia wnioskodawczyni stricte w oparciu o umowę o pracę.

Wątpliwym jest też fakt wykonywania pracy w reżimie art. 22 kp ,w szczególności pracy podporządkowanej. Sąd nie dał wiary zeznaniom wnioskodawczyni i występującego w imieniu płatnika prezesa zarządu, iż wnioskodawczyni świadczyła pracę w czasie i miejscu wyznaczonym przez płatnika, wykonując bieżące polecenia F. S.. Jak już wspominano, wnioskodawczyni miała sprzątać pomieszczenia biurowe codziennie, jednakże żaden ze świadków nie był w stanie potwierdzić, czy faktycznie stale je wykonywała i w jakich godzinach. W końcu nawet przyjmując, iż pewne czynności w tym zakresie wykonywała - wnioskodawczyni była bowiem widywana w biurze przy sprzątaniu przez świadków w spornym okresie - brak podstaw do uznania, iż powyższe odbywało się stricte pod kontrolą płatnika. Sam płatnik przyznał, iż nie był w biurze codziennie, nie sprawdzał jej pracy - generalnie jedynie było widać jak wykonuje obowiązki. Nie wykazano, iż była u płatnika osoba wyznaczona do kontrolowania pracy wnioskodawczyni Co prawda płatnik podnosił, że fakt pracy wnioskodawczyni mógł być weryfikowany przy pomocy monitoringu - sam miał skorzystać z tego parę razy - jednakże w procesie tych nagrań nie przedstawiono. Kwestia kontroli bieżącej nad pracą wnioskodawczyni pozostaje zatem fikcją. W tym zatem kontekście, nie można mówić o pracy podporządkowanej. Brak też podstaw do uznania, iż czas pracy był stricte kontrolowany przez płatnika i że rzeczywiście wnioskodawczyni wykonywała pracę w zakreślonym jej wymiarze. Jak już wskazywano w kontekście twierdzeń wnioskodawczyni i płatnika o różnych godzinach wykonywania pracy, zeznań świadków, zapisów na listach obecności co do faktu wykonywania pracy w godzinach 10.00 -14.00 nie można uznać za wiarygodne. Jednocześnie w sprawie nie zaoferowano żadnego dowodu w oparciu, o który można by ustalić, w jakim dniu i w jakich godzinach wnioskodawczyni świadczyła pracę. Wymiar i czas pracy wnioskodawczyni oraz kontrola nad nim płatnika - sposób rozliczenia nie został zatem w procesie wykazany. Powyższe wskazuje, iż wykonywane przez wnioskodawczynię czynności, jeśli miały miejsce nie odbywały się w reżimie stosunku pracy, skoro płatnik nie sprawował kontroli nad bieżącym czasem pracy wnioskodawczyni.

Tym samym sąd doszedł do przekonania, iż w zachodzących okolicznościach faktycznych brak jest dowodów wskazujących na potrzebę zatrudnienia i fakt wykonywania pracy przez wnioskodawczynię w warunkach określonych w reżimie stosunku pracy, a strony wykorzystały jedynie tak skonstruowaną sytuację prawną i czynności jakie ewentualnie mogła wykonywać na rzecz płatnika wnioskodawczyni, celem uzyskania przez ubezpieczoną świadczeń z ubezpieczenia społecznego przysługujących pracownikowi. Nieistotne jest przy tym czy płatnik o ciąży wnioskodawczyni oraz fakcie, iż będzie ona korzystać ze świadczeń z funduszu, w istocie wiedział. Wystarczy, iż strony wiedziały, że praca taka ewentualnie będzie wykonywana na jego rzecz, nie będzie podlegać reżimowi z art. 22 kp, a tak było w rozpoznawanej sprawie, skoro płatnik nie kontrolował czasu, miejsca wykonywania zadań, nie rozliczał wnioskodawczyni z konkretnych czynności, nie wydawał bieżących poleceń, a co najwyżej dawał wskazówki co do spodziewanych efektów pracy, a wnioskodawczyni z tak ustalonego systemu korzystała. Płatnik gwarantował wnioskodawczyni fikcyjny tytuł do ubezpieczeń, choć praca de facto miała być ewentualnie wykonywana na innych zasadach.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Odwołanie jako niezasadne podlegało oddaleniu.

Zgodnie z treścią art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 8 ust. 1 i art. 11 ust. 1 i art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 199) pracownicy, to jest osoby pozostające w stosunku pracy, podlegają obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym.

Stosownie do treści art. 1 ust 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 roku o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 501) osobom tym, w razie choroby lub macierzyństwa, przysługują świadczenia pieniężne na warunkach i w wysokości określonych ustawą.

O uznaniu stosunku łączącego dwie osoby za stosunek pracy rozstrzygają przepisy prawa pracy.

Według art. 22 § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 roku kodeks pracy, przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem.

Do cech pojęciowych pracy stanowiącej przedmiot zobowiązania pracownika w ramach stosunku pracy należą osobiste i odpłatne jej wykonywanie w warunkach podporządkowania na ryzyko pracodawcy za wynagrodzeniem. Zgodnie ze stanowiskiem judykatury stosunek ubezpieczeniowy jest następczy wobec stosunku pracy i powstaje tylko wówczas, gdy stosunek pracy jest realizowany. Jeżeli stosunek pracy nie powstał bądź też nie jest realizowany, wówczas nie powstaje stosunek ubezpieczeniowy, nawet jeśli jest odprowadzana składka na ubezpieczenie społeczne (wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia z dnia 17 stycznia 2006 roku III AUa 433/2005, Wspólnota 2007/25/51). Podleganie pracowniczemu tytułowi ubezpieczenia społecznego jest uwarunkowane nie tyle opłacaniem składek ubezpieczeniowych, ile legitymowaniem się statusem pracownika rzeczywiście świadczącego pracę w ramach ważnego stosunku pracy (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 października 2005 roku o sygn. akt II UK 43/05, OSNAPiUS rok 2006/15 – 16/251).

W przedmiotowej sprawie organ rentowy stanął na stanowisku, iż umowa o pracę zawarta między ubezpieczoną T. F. a płatnikiem składek (...) Sp. z o.o. została zawarta dla pozoru celem wyłudzenia świadczeń z funduszu ubezpieczeń społecznych.

Zgodnie z art. 83 § 1 k.c. nieważne jest oświadczenie woli złożone drugiej stronie za jej zgodą dla pozoru.

Z czynnością prawną pozorną mamy do czynienia wówczas, gdy występują, łącznie, następujące warunki: oświadczenie woli musi być złożone tylko dla pozoru, oświadczenie woli musi być złożone drugiej stronie, adresat oświadczenia woli musi zgadzać się na dokonanie czynności prawnej jedynie dla pozoru, czyli być aktywnym uczestnikiem stanu pozorności. Pierwsza i zasadnicza cecha czynności pozornej wyraża się brakiem zamiaru wywołania skutków prawnych, jakie prawo łączy z tego typu i treścią złożonego oświadczenia. Jest to zatem z góry świadoma sprzeczność między oświadczonymi a prawdziwymi zamiarami stron, czyli upozorowanie stron na zewnątrz i wytworzenie przeświadczenia dla określonego kręgu (otoczenia), nie wyłączając organów władzy publicznej, że czynność o określonej treści została skutecznie dokonana. Jednakże zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego, wyrażonym w wyroku z 14 marca 2001 roku (sygn. akt III UKN 258/00, opubl. OSNAP 2002/21/527), nie można przyjąć pozorności oświadczeń woli o zawarciu umowy o pracę, gdy pracownik podjął pracę i ją wykonywał, a pracodawca świadczenie to przyjmował. Nie wyklucza to rozważenia, czy w konkretnym przypadku zawarcie umowy zmierzało do obejścia prawa (art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p.).

O czynności prawnej mającej na celu obejście ustawy można mówić wówczas, gdy czynność taka pozwala na uniknięcie zakazów, nakazów lub obciążeń wynikających z przepisu ustawy i tylko z takim zamiarem została dokonana. Nie jest natomiast obejściem prawa dokonanie czynności prawnej w celu osiągnięcia skutków, jakie ustawa wiąże z tą czynnością prawną. Skoro z zawarciem umowy o pracę ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych wiąże obowiązek ubezpieczenia emerytalno-rentowego, chorobowego i wypadkowego, podjęcie zatrudnienia w celu objęcia ubezpieczeniem i ewentualnego korzystania ze świadczeń z tego ubezpieczenia nie może być kwalifikowane jako obejście prawa.

W sytuacji, gdy wolą stron zawierających umowę było faktyczne nawiązanie stosunku pracy i doszło do świadczenia pracy za wynagrodzeniem, sama świadomość jednej ze stron umowy, a nawet obu stron, co do wystąpienia w przyszłości zdarzenia uprawniającego do świadczeń z ubezpieczenia społecznego, nie daje podstawy do uznania, że umowa miała na celu obejście prawa (wyrok SN z dnia 2 lipca 2008 roku, sygn. akt II UK 334/07, opubl. Legalis).

Sąd Okręgowy w całości podziela stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w wyroku z dnia 24 lutego 2010 roku w sprawie o sygn. akt II UK 204/09 (lex nr 590241), iż o tym czy strony istotnie nawiązały stosunek pracy stanowiący tytuł ubezpieczeń społecznych nie decyduje samo formalne zawarcie umowy o pracę, wypłata wynagrodzenia, przystąpienie do ubezpieczenia i opłacenie składki, wystawienie świadectwa pracy, ale faktyczne i rzeczywiste realizowanie elementów charakterystycznych dla stosunku pracy, a wynikających z art. 22 § 1 k.p. Istotne więc jest, aby stosunek pracy zrealizował się przez wykonywanie zatrudnienia o cechach pracowniczych.

Z uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego z dnia 21 maja 2010 r. w sprawie o sygn. akt I UK 43/10 (Lex nr 619658) wynika, że umowa o pracę jest zawarta dla pozoru, a przez to nie stanowi tytułu do objęcia ubezpieczeniami społecznymi, jeżeli przy składaniu oświadczeń woli obie strony mają świadomość, że osoba określona w umowie jako pracownik nie będzie świadczyć pracy, a podmiot wskazany jako pracodawca nie będzie korzystać z jej pracy, czyli strony z góry zakładają, iż nie będą realizowały swoich praw i obowiązków wypełniających treść stosunku pracy. Skoro z zawarciem umowy o pracę ustawa z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 roku, Nr 205, poz. 1585 ze zm.) wiąże obowiązek ubezpieczenia emerytalnego i rentowych oraz wypadkowego i chorobowego, to podjęcie zatrudnienia w celu objęcia tymi ubezpieczeniami i ewentualnie korzystania z przewidzianych nimi świadczeń nie jest obejściem prawa.

W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 sierpnia 2010 r. w sprawie o sygn. akt I UK 74/10 (lex numer 653664) stwierdzono zaś, że podstawą ubezpieczenia społecznego jest rzeczywiste zatrudnienie, a nie sama umowa o pracę (art. 22 k.p., art. 6 ust. 1 pkt 1 i art. 13 pkt 1 w/w ustawy). Umowa o pracę nie jest czynnością wyłącznie kauzalną, gdyż w zatrudnieniu pracowniczym chodzi o wykonywanie pracy. Brak pracy podważa sens istnienia umowy o pracę. Innymi słowy jej formalna strona, nawet połączona ze zgłoszeniem do ubezpieczenia społecznego, nie stanowi podstawy takiego ubezpieczenia.

Z powyższego jednoznacznie wynika, że motywacja skłaniająca do zawarcia umowy o pracę nie ma znaczenia dla jej ważności, przy tym wszak założeniu, że nastąpiło rzeczywiste jej świadczenia zgodnie z warunkami określonymi w art. 22 § 1 k.p. Tym samym nie można byłoby czynić odwołującej zarzutów, że zawarła umowę o pracę jedynie w celu uzyskania świadczeń z ubezpieczeń społecznych, pod tym wszakże warunkiem, że na podstawie kwestionowanej umowy realizowałaby zatrudnienie o cechach pracowniczych.

Jednocześnie należy mieć na uwadze, iż prawo nie zabrania zatrudniania kobiet w ciąży, a sama ciąża nie powoduje automatycznie niezdolności do pracy. Fakt pozostawania w ciąży w kontekście pozorności umowy może mieć znaczenie jedynie wtedy, gdyby ciąża w momencie zawarcia umowy o pracę w sposób oczywisty wykluczałaby możliwość świadczenia pracy przez pracownicę (wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 10 lutego 2016 r. III AUa 859/15). Zawarcie umowy o pracę w okresie ciąży, nawet jeśli głównym powodem jest chęć uzyskania zasiłku macierzyńskiego bądź odpowiednio wysokiego zasiłku, nie jest naganne ani tym bardziej sprzeczne z prawem, jeśli umowa faktycznie jest realizowana /wyrok Sądu Okręgowego w Łodzi - VIII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 25 października 2022 r. VIII U 1950/21, wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu - III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 30 czerwca 2022 r., III AUa 62/21/.

Reasumując w odniesieniu do umowy o pracę pozorność polega na tym, że strony nie zamierzają osiągnąć skutków wynikających z tej umowy, a określonych w art. 22 k.p. Należy przypomnieć, że pozorność umowy o pracę zachodzi także wówczas, gdy praca jest faktycznie świadczona, lecz na innej podstawie niż umowa o pracę. Znaczenie ma faktyczne niewykonywanie pracy albo jej wykonywanie jednak w realiach nie korespondujących z właściwościami pracowniczymi /wyrok Sądu Okręgowego Warszawa-Praga w Warszawie - VII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 24 sierpnia 2022 r., VII U 323/22/. Pozorność umowy o pracę (art. 83 k.c. w zw. z art. 300 k.p.) ma miejsce nie tylko wówczas, gdy mimo jej zawarcia praca w ogóle nie jest świadczona, ale również wtedy, gdy jest faktycznie świadczona, lecz na innej podstawie niż umowa o pracę /wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku - III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 3 listopada 2021 r., III AUa 1713/21/. Ocena, czy praca jest wykonywana na podstawie łączącego strony stosunku pracy, zależy przy tym od okoliczności konkretnej sprawy dotyczących celu, do jakiego zmierzały strony, oraz zachowania elementów konstrukcyjnych stosunku pracy, w tym w szczególności cechy podporządkowania pracownika w procesie świadczenia pracy /por. wyrok SN z dnia
8 lipca 2009 r, I UK 43/09, z dnia 12 maja 2011 r, II UK 20/11, oraz wyrok SA Łódź z dnia 17-09-2019 III AUa 39/19/.

Elementem akcentowanym w orzecznictwie Sądu Najwyższego jest też ustalenie, czy dana relacja zobowiązaniowa jest stosunkiem pracy, czy też strony łączy inny stosunek prawny, zależy nie od nazwy zawartej umowy, a od oceny cech tej umowy, nie tylko zapisanych w samej umowie, ale przed wszystkim zawartych w sposobie jej wykonywania (wyrok SN z dnia 11 września 1997 roku w sprawie II UKN 232/97, OSNAP 1998/ 13/407; wyrok SN z dnia 25 kwietnia 1997 roku w sprawie II UKN 67/97, OSNAP 1998/2/57). Sąd Najwyższy wielokrotnie w swoich orzeczeniach podkreślał, że nie nazwa umowy, ale jej treść i sposób wykonywania decydują o zakwalifikowaniu danej umowy jako umowy o pracę (vide wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11.09.1997 r., OSNAPiUS z 1998 r., nr 13, poz. 407; z dnia 11.04.1997 r., OSNAPiUS z 1998 r., nr 2, poz. 35). Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13.04.2000 r. (I PKN 594/99 niepubl.) stwierdził, iż o wyborze rodzaju podstawy prawnej zatrudnienia decydują zainteresowane osoby (art. 353 k.c. w zw. z art. 300 k.p.), kierując się nie tyle przesłanką przedmiotu zobowiązania, ile sposobu jej realizacji. Dla oceny prawidłowości dokonanego wyboru istotny jest sposób wykonywania tej pracy. Ocena charakteru świadczonej pracy dokonywana jest zarówno przez pryzmat zawartej umowy jak i pod kątem faktycznego sposobu jej wykonywania. O przyjęciu istnienia stosunku pracy decyduje więc sposób wykonywania pracy, a szczególnie realizowanie przez strony, nawet wbrew postanowieniom zwartej umowy – tych cech, które charakteryzują umowę o pracę i odróżniają tę umowę od innych umów o świadczenie usług (Komentarz do art. 22 kp w. U. Jackowiak, M. Piankowski, J. Stalina, W. Uziak, A. Wypych-Żywicka, M. Zieleniecki, Kodeks Pracy w komentarzem, Fundacja Gospodarcza 2004 r.). Decydujące znaczenie w procesie rozróżniania charakteru stosunku prawnego łączącego strony ma sposób wykonywania umowy, a w szczególności realizowanie przez kontrahentów – nawet wbrew postanowieniom umownym cech typowych dla danego stosunku (T. Romer, Prawo pracy. Komentarz, Warszawa 2000, s.101, postanowienie Sądu Najwyższego z 13 listopada 2008 r., II UK 209/08, Lex nr 737398).

Zasada ta jest powszechnie uznawana i akceptowana w doktrynie oraz praktyce i w konsekwencji dla oceny zobowiązania pracowniczego drugoplanowe znaczenie ma nazwa umowy oraz deklarowana w chwili jej zawarcia treść. Ważne jest, w jaki sposób strony kształtują więź prawną w trakcie jej trwania. Strony mogą dowolnie ustalać wzajemne stosunki prawne i układać relacje, jednak zasada swobody zawieranych umów doznaje ograniczenia w sytuacji, w której zawarcie postanowień umownych prowadzi do obejścia obowiązujących przepisów prawa, do nadużycia prawa, jego naruszenia, czy wreszcie naruszenia zasad sprawiedliwości społecznej. O tym, czy strony prawidłowo układają i realizują stosunek pracy, stanowiący tytuł ubezpieczeń społecznych, nie decyduje formalne zawarcie umowy o pracę, wypłata wynagrodzenia, przystąpienie do ubezpieczenia i opłacenie składki, ale faktyczna realizacja umowy, zgodnie z jej treścią i w warunkach charakterystycznych dla tego stosunku prawnego /wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie - III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 8 czerwca 2022 r., III AUa 444/21/. Bezwzględnie bowiem ani treść lub cel stosunku prawnego nie mogą sprzeciwiać się właściwości (naturze) tego stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego /wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie - III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 29 kwietnia 2021 r. III AUa 15/21/.

Mając na uwadze dotychczas poczynione rozważania prawne należy podkreślić, że w realiach niniejszej sprawy Sąd Okręgowy w celu dokonania kontroli prawidłowości zaskarżonej decyzji organu rentowego musiał zatem badać, czy pomiędzy ubezpieczoną a płatnikiem składek w spornym okresie od (...) r. istotnie doszło do nawiązania i realizacji stosunku pracy w warunkach określonych w art. 22 § 1 k.p.

Przesądzenie rzeczywistego charakteru pracowniczego zatrudnienia wymaga przekonującej oceny, że zostały spełnione formalne i realne warunki do podjęcia zatrudnienia, a następnie czy miało miejsce rzeczywiste wykonywanie przez osobę zainteresowaną obowiązków o cechach kreujących zobowiązanie pracownicze /III USK 117/21 - postanowienie SN - Izba Pracy z dnia 24-03-2021/.

Przy tym bezwzględnie należy mieć na uwadze, iż nawet krótkotrwałe świadczenie pracy przed skorzystaniem ze świadczeń z ubezpieczenia chorobowego nie jest wystarczającą przesłanką do stwierdzenia nieważności umowy o pracę w sytuacji, gdy zamiarem stron tej umowy było nawiązanie stosunku pracy, a zgodna wola stron znalazła odzwierciedlenie w faktycznej realizacji pracowniczego zatrudnienia, czyli wówczas, gdy został wdrożony proces świadczenia pracy, a pracodawca z tejże pracy korzystał /III AUa 38/18 - wyrok SA Kraków z dnia 07-04-2021/.

Każde postanowienie umowy o pracę, zmierzające do wyłudzenia świadczeń z ubezpieczenia społecznego, należy ocenić jako nieważne wobec istnienia zamiaru obejścia prawa albo przez swą sprzeczność z zasadami współżycia społecznego, wyrażającą się np. niegodziwością celu albo zderzeniem się z prawem innych ubezpieczonych. Z dotychczasowego orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika dopuszczalność stosowania przez ZUS art. 58 k.c. oraz art. 83 § 1 k.c. do oceny ważności czynności prawnych w sferze prawa ubezpieczeń społecznych /postanowienie Sądu Najwyższego - Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 12 stycznia 2022 r., II USK 557/21/.

Stosunek pracy wyróżnia się koniecznością osobistego wykonywania pracy, podporządkowaniem pracownika pracodawcy, stałym wykonywaniem pracy na rzecz pracodawcy na jego ryzyko oraz odpłatnością pracy. Zasada osobistego świadczenia oznacza, iż pracownik ma obowiązek wykonywać pracę samodzielnie, osobiście i nie może samowolnie, bez zgody pracodawcy powierzyć pracy innej osobie. Wymóg osobistego świadczenia pracy wiąże się z osobistymi przymiotami pracownika takimi jak kwalifikacje, wiek, doświadczenie itp. Przy czym w świetle art. 22 § 1 ¹ oceny charakteru umowy należy dokonywać nie tylko na podstawie przyjętych przez jej strony postanowień, które mogą mieć na celu stworzenie pozoru innej umowy, lecz także na podstawie faktycznych warunków jej wykonywania. Dlatego zastrzeżenie w umowie możliwości zastępowania się w pracy przez wykonawcę inną osobą nie odbiera jej cech umowy o pracę, zwłaszcza gdy faktycznie takie zastępstwa nie nastąpiły, a inne cechy badanej umowy wskazują na przewagę cech charakterystycznych dla stosunku pracy (SN w wyroku z dnia 5 maja 2010 r., I PK 8/10, LEX nr 602668).

Zasada ciągłości świadczenia pracy polega na tym, iż pracownik ma obowiązek wykonać określone czynności w powtarzających się odstępach czasu, w okresie istnienia trwałej więzi łączącej go z pracodawcą. Nie chodzi tutaj zatem o sytuację jednorazowego wykonania pewnej czynności lub ich zespołu składającego się na określony rezultat. Właściwym przedmiotem umowy o pracę jest świadczenie pracy w sposób ciągły, powtarzający się i polegający na oddaniu swojej zdolności do pracy do dyspozycji innego podmiotu (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 grudnia 1999 r. I PKN 451/99 OSNP 2001/10/337, M.Prawn. 2001/11/575 Dz.U.2014.1502).

Przy tym podstawową zasadą odróżniającą stosunek pracy od wykonywania pracy na innej podstawie jest podporządkowanie pracownika polegające na obowiązku stosowania się do poleceń przełożonego związanych z organizacją i przebiegiem pracy. Praca powinna być świadczona przez pracownika w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę /patrz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 września 1999r I PKN 277/99 OSNP 2001/1/18, wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 21 października 2014 r. III AUa 61/14 LEX nr 1566959 wyr. SN z 18.5.2006 r., III UK 30/06, Legalis, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada 2005 r. I UK 68/05 Lex 177165/. Ustawodawca zastrzegł w przepisie art. 22 § 1 k.p., że pracownik wykonuje pracę pod kierownictwem pracodawcy, przy czym nie zdefiniował tej cechy zatrudnienia. W literaturze przedmiotu wyinterpretowano, że kierownictwo pracodawcy przejawia się w poleceniach, podporządkowaniu organizacyjnym oraz podporządkowaniu represywnym i dystrybutywnym. Przyjęcie, że pracownik wykonuje pracę pod kierownictwem pracodawcy oznacza, że przejawy takiego kierownictwa będą mieć miejsce w trakcie realizacji procesu pracy. Pracodawca wskazuje zadania oraz proces ich realizacji. Wykonywanie poleceń jest fundamentem wzajemnych relacji między stronami stosunku pracy. Innymi słowy, istotą pracy umownie podporządkowanej jest możliwość codziennego konkretyzowania pracownikowi jego obowiązków, a w szczególności określania czynności mieszczących się w zakresie uzgodnionego rodzaju pracy i sposobu ich wykonywania. Przy tym pracowniczego podporządkowania nie można utożsamiać z permanentnym nadzorem (obserwacją) przełożonego nad sposobem czy też właściwym tempem wykonywanych czynności, wystarczy bowiem wskazanie zadania i zakreślenie terminu jego wykonania, a następnie kontrola jakości i terminowości wykonanej pracy. Istotne natomiast jest to, że pracownik nie ma samodzielności w określaniu bieżących zadań, ponieważ to należy do sfery pracodawcy organizującego proces pracy. Wyznaczanie osobie zatrudnionej w sposób jednostronny miejsca, w którym ma ona wykonywać pracę, a także określanie godzin jej pracy, wskazuje na istnienie cechy charakterystycznej dla umowy o pracę. Codzienne stawianie się do pracy, bez z góry określonych czynności do wykonania i realizowanie na bieżąco poleceń przełożonych, zwykle świadczy o wykonywaniu pracy pod kierownictwem pracodawcy /II PK 27/18 - wyrok SN - Izba Pracy z dnia 16-05-2019/.

Nadto podkreślenia wymaga, iż to na pracodawcy spoczywa ryzyko ekonomiczne gospodarcze i osobowe związane z zatrudnieniem pracownika i powierzeniem mu określonej pracy. Należy też zauważyć, że w przypadku każdej umowy o pracę, podstawą jej zawarcia może być jedynie uzasadniona potrzeba o charakterze ekonomicznym, znajdująca oparcie w charakterze prowadzonej działalności. To potrzeba gospodarcza pracodawcy determinuje zatrudnienie. Z ugruntowanego orzecznictwa wynika, że przy ocenie pozorności umowy o pracę, racjonalność zatrudnienia, potrzeba zatrudnienia pracownika są przesłankami istotnymi dla oceny ważności umowy /III AUa 62/21 - wyrok SA Poznań z dnia 30-06-2022 III AUa 23/21 - wyrok SA Szczecin z dnia 20-10-2021 III AUa 396/20 - wyrok SA Szczecin z dnia
22-12-2020/. Pracodawca ma pełną swobodę w prowadzeniu działalności gospodarczej, tym bardziej w zatrudnianiu pracowników. Jednak ocena racjonalności jego postępowania (potrzeby zatrudnienia konkretnej osoby na konkretnym stanowisku i na określonych warunkach) ma wpływ na uznanie skuteczności zawartej umowy w zakresie podlegania ubezpieczeniom społecznym takiej osoby /II USKP 7/21 - wyrok SN - Izba Pracy z dnia 04-02-2021/.

Podsumowując, jak zauważa się w orzecznictwie, stosunek pracy to więź prawna o charakterze dobrowolnym i trwałym, łącząca pracownika i pracodawcę, której treścią jest obowiązek osobistego wykonywania pracy określonego rodzaju przez pracownika pod kierownictwem, na rzecz i na ryzyko pracodawcy oraz obowiązek pracodawcy zatrudnienia pracownika przy umówionej pracy i wypłacanie mu wynagrodzenia za pracę (wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie III APr 10/96, Apel.-Lub. 1997/2/10, Lex nr 29672).

Co do zasady tylko ważny i realny tytuł, a nie jedynie deklarowany wywiera skutki w prawie ubezpieczeń. Umowa zawarta dla pozoru nie stanowi tytułu do objęcia ubezpieczeniami społecznymi /wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku - III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 17 lutego 2022 r., III AUa 1145/21/. W tej sytuacji do Sądu należało przeprowadzenie oceny, czy analizowany stosunek prawny nosił konstytutywne cechy stosunku pracy.

W tym celu Sąd zbadał, czy odwołująca się osobiście świadczyła pracę podporządkowaną pracodawcy (pod kierownictwem pracodawcy) w wyznaczonym miejscu i czasie, w sposób ciągły, odpłatny, na rzecz i ryzyko pracodawcy w reżimie art. 22 kp. Dokonanie powyższego ustalenia miało bowiem znaczenie dla objęcia wnioskodawczyni obowiązkowymi ubezpieczeniami społecznymi: emerytalnym, rentowymi, chorobowym oraz wypadkowym z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę.

Zdaniem Sądu analiza zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego prowadzi do wniosku, że ubezpieczona w spornym okresie zatrudnienia mogła wykonywać pewne czynności na rzecz (...) Sp. zo.o. - przy sprzątaniu pomieszczeń biurowych w poszczególne dni była widywana przez świadków - innych pracowników płatnika. Należało jednak zważyć, czy przy uwzględnieniu całokształtu treści stosunku prawnego realizowanego przez strony, czynności wykonywane przez ubezpieczoną były przez nią świadczone w ramach zatrudnienia pracowniczego.

W świetle ustalonych faktów nie budzi wątpliwości, że wykonywanie powierzonych wnioskodawczyni czynności mogło odbywać się w sposób osobisty - tylko wnioskodawczyni samodzielnie w spornym okresie miała sprzątać pomieszczenia biurowe. Należało tez przyjąć iż wykonywane czynności miały charakter odpłatny. Wnioskodawczyni otrzymywała zaliczki w gotowce, a następnie wyrównanie wynagrodzenia na konto. Trudno też uznać by wnioskodawczyni wykonywała wskazane czynności nieodpłatnie skoro nie miała żadnego innego źródła utrzymania. Niemniej jednak na gruncie rozpatrywanego przypadku wysoce wątpliwe jest występowanie głównego elementu konstrukcyjnego stosunku pracy, jakim jest pracownicze podporządkowanie w procesie świadczenia pracy. W ocenie Sądu w realiach badanej sprawy odtworzone fakty przeczą temu, że strony łączył realny stosunek pracy. Nie ma żadnych dowodów na to, że wnioskodawczyni wykonywała pracę stale w podporządkowaniu pracowniczym wobec płatnika w wyznaczonym przez niego miejscu i czasie. Czas pracy w świetle zgromadzonych sprawie dowodów nie był kontrolowany i rozliczany. Choć T. F. miała pracować po 4 godziny dziennie w pierwotnym założeniu od godz. 10.00 do 14.00, potem w różnych godzinach taki wymiar i rozkład czasu pracy pozostaje fikcją - płatnik nie kontrolował czasu pracy wnioskodawczyni nie wiadomo w jakie dni i w jakiej ilości pracę podejmowała, a podpisywane przez nią listy obecności -co ostatecznie przyznano - nie odzwierciedlały rzeczywistego stanu rzeczy. Ubezpieczona rzekomo miała pracować w połowie wymiaru w różnych godzinach, ale faktycznie nikt tego nie kontrolował i nie rozliczał. W końcu nie należy pomijać, iż zawierając umowę o pracę w dniu (...) wnioskodawczyni była w zawansowanej ciąży (urodziła dziecko w dniu (...).) - tym samym istnieje realna wątpliwość czy takie obciążenie pracą fizyczną - z uwagi na obciążenie jej organizmu w ogóle mogło mieć miejsce. Czas pracy nie był determinowany więc wyłącznie potrzebami pracodawcy, ale i jej własnymi potrzebami i zapatrywaniem. Wnioskodawczyni mogła więc podejmować określone czynności na rzecz płatnika, lecz przy braku rozliczenia ich czasu wypracowywanie założonego wymiaru miało charakter wyłącznie iluzoryczny.

Także ze sposobu wykonywania podejmowanych przez nią czynności w zakresie sprzątania pomieszczeń nikt nie sprawował żadnej kontroli. Płatnik nie bywał w biurze codziennie, nie wyznaczył osoby, która kierowałaby pracą wnioskodawczyni, jego sam udział w tym zakresie sprowadzał się zaś do oceny czy w ogóle wykonuje obowiązki i rzekomo parokrotnego sprawdzenia monitoringu - na co brak dowodów. Uznać należało zatem, iż wnioskodawczyni miała swobodę co do godzin w jakich pracę miała podejmować i sposobu wykonywania czynności - organizacja pracy i sposób jej wykonywania zleżał od jej własnej woli.

Zgromadzony materiał dowodowy nie pozwala też uznać, że wykonywanie tych czynności odbywało się pod kierownictwem pracodawcy. Brak dowodów na to by w badanym okresie płatnik sprawował bieżącą kontrolę i nadzór nad pracą wnioskodawczyni, przydzielał jej konkretne zadania, rozliczał z jakości ich wykonania. Tryb jej pracy nie był modyfikowany ani biorąc pod uwagę ilość i wyniki pracy dotychczas wykonanej ani czasem w jakim czynności wykonywała a jest to istotne, albowiem zatrudnienie pracownicze odwołuje się do staranności, a nie rezultatu. Udzielanie zaś wskazówek co do kierunku działania - oznaczenie generalnie pomieszczeń jakie miała sprzątać wnioskodawczyni - nie jest pracą pod kierownictwem.

Jeszcze raz należy powtórzyć, że Sąd nie kwestionuje, że wnioskodawczyni mogła wykonywać pewne czynności dla firmy płatnika w badanym okresie, ale z całokształtu zebranego materiału dowodowego nie wynika, że robiła to stricte jako pracownik. Temu ostatniemu przeczy bowiem brak podporządkowania pracowniczego w ramach charakterystycznego reżimu dla stosunku pracy.

Jasne przy tym jest, że cechy podporządkowania pracowniczego mogą być w określonym zakresie charakterystyczne również dla zobowiązań cywilnoprawnych, a nadto, że mogą występować z różnym nasileniem (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 10 października 2003 r., I PK 466/02 Pr. Pracy 2004, nr 3, s. 35). Dlatego zasadne jest rozważenie reguły umożliwiającej rozróżnienie, czy dany stan faktyczny charakteryzuje się podporządkowaniem pracowniczym, czy też więź łącząca strony nosi znamiona innej zależności (zbliżonej do kierownictwa pracodawcy). Ma to znaczenie, gdy weźmie się pod uwagę, że umowa mająca za przedmiot świadczenie pracy nie może mieć mieszanego charakteru, łączącego elementy umowy o pracę i umowy cywilnoprawnej (wyrok Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2002 r., I PKN 786/00, OSNP 2004, nr 2, poz.23. Z. Kubot, Rodzaje kontraktów menedżerskich, PPH 1999, nr 7, s. 12).

Sprawia to, że kwalifikacji prawnej umów o świadczenie pracy (usług) można dokonywać jedynie metodą typologiczną, to jest przez rozpoznanie i wskazanie cech przeważających (dominujących). Nie można przy tym pominąć, - na co już wskazywano - że decydujące znaczenie w procesie rozróżniania charakteru stosunku prawnego łączącego strony ma sposób wykonywania umowy, a w szczególności realizowanie przez kontrahentów – nawet wbrew postanowieniom umownym – tych cech, które charakteryzują umowę o pracę .

Zasada ta jest powszechnie uznawana i akceptowana w doktrynie oraz praktyce i w konsekwencji dla oceny zobowiązania pracowniczego drugoplanowe znaczenie ma nazwa umowy oraz deklarowana w chwili jej zawarcia treść. Ważne jest, w jaki sposób strony kształtują więź prawną w trakcie jej trwania. Zważywszy, że ustawodawca nie zdecydował się na wskazanie dla stosunku pracy elementów przedmiotowo istotnych, zrozumiałe jest, że klasyfikacja doniosłości cech charakterystycznych zobowiązania pracowniczego jest problematyczna. Mimo to za prawidłowy należy uznać pogląd podkreślający konieczność występowania kierownictwa pracodawcy w stosunkach pracy. Więź tą cechuje praca pod kierownictwem, które stanowi element sine qua non każdego zatrudnienia pracowniczego. Formułując tą tezę nie można pomijać, że kierownictwo pracodawcy w procesie rozróżniania reżimów umownych ma niewątpliwie pierwszoplanowe znaczenie. Jest tak dlatego, że nie występuje ono przy umowach cywilnoprawnych. Słuszne jest zatem stanowisko, zgodnie z którym kierownictwo pracodawcy jest jedyną cechą rzeczywiście odróżniającą stosunek pracy od umów cywilnoprawnych (Z. Hajn, glosa do wyroku Sądu Najwyższego z 16.12.1998 r., II UKN 394/98, OSP 2000, nr 12, poz. 177).

Przenosząc wskazane zapatrywanie do stanu faktycznego sprawy, należy przyjąć, że określenie zadań pracownika jedynie poprzez wskazanie zakresu obowiązków, jak również niestosowanie żadnego sposobu weryfikacji i rozliczania wyników z bieżącej pracy ubezpieczonej w kontekście rzekomo ustalonego etatu, brak podporządkowania co do czasu pracy w jakim wnioskodawczyni wykonywała na rzecz płatnika pewne czynności i ich wymiaru, sposobu ich wykonywania przesądza o tym, że sporny stosunek prawny nie nosił cechy pracowniczego podporządkowania, a z drugiej strony kierownictwa pracodawcy nad pracą wykonywaną przez ubezpieczoną. Konkluzja ta oznacza, że stron nie łączyła umowa o pracę. W rezultacie Sąd uznał, że wykonywane przez ubezpieczoną na rzecz płatnika składek czynności nie odbywały się w reżimie charakterystycznym dla stosunku pracy, tj. zgodnie z dyspozycją art. 22 § 1 k.p.

Brak też podstaw do uznania, iż istniało realne zapotrzebowanie na pracę wnioskodawczyni w spornym okresie w ramach stosunku pracy, choć co już podnoszono płatnik z uwagi na charakter prowadzonej działalności chciał by powierzone jej czynności były wykonywane. Płatnikowi nie chodziło jednak o wykonywanie pracy podporządkowanej, ale o określony efekt posprzątanie pomieszczeń biurowych - co mogło być zrealizowane na różnych drogach także w ramach stosunku pracy - jednakże tu sposób realizacji umowy wykluczał istnienie takiej więzi prawnej.

Sąd ma przy tym na uwadze, iż płatnik utrzymywał, że wnioskodawczyni miała zastąpić innego pracownika, który odszedł z pracy w 2024 r.- niemniej jednak, faktu wcześniejszego zatrudnienia sprzątaczki w oparciu o umowę o pracę w firmie płatnika nie wykazano. Nie wykazano też, że prace te były wykonywane w oparciu o inną podstawę prawną. Prace porządkowe u płatnika bezpośrednio przed zatrudnieniem wnioskodawczyni, jak i później wykonywali inni pracownicy płatnika. Wątpliwa jest więc potrzeba ekonomiczna czy gospodarcza zatrudnienia takiego pracownika.

Dodać należy, że swoboda kontraktowa stron nie jest wartością absolutną. Strony mogą łączyć się dowolną więzią prawną, w tym umową o pracę, ale wybierając ten model zatrudnienia zobowiązane są przestrzegać jego cech charakterystycznych. Wybór przez strony formy zatrudnienia ma daleko idące konsekwencje. Połączenie się stron zobowiązaniem pracowniczym skutkuje koniecznością przestrzegania reguł określonych w Kodeksie pracy i innych aktach prawa pracy. O wykreowaniu stosunku pracy nie decyduje wyłącznie wola stron. Jest ona nieodzowna przy nawiązaniu zatrudnienia pracowniczego, jednak w sytuacji, gdy strony realizują więź prawną w oderwaniu od jej konstrukcyjnych cech, możliwe i konieczne jest zweryfikowanie charakteru prawnego zobowiązania. Zapatrywanie to wynika z przyjęcia założenia, że o rodzaju umowy decydują w pierwszej kolejności przepisy prawa.

Czynność prawna – jaką jest w realiach niniejszej sprawy umowa o pracę zawarta przez strony - była sprzeczna z ustawą tzn. przepisem art. 22 § 1 k.p. w tym znaczeniu, że strony ostatecznie zawarły i realizowały w istocie inne zobowiązanie, którego przedmiotem było wykonywanie pewnych czynności na rzecz firmy płatnika składek, ale nie w reżimie stosunku pracy. Kwalifikacja ta ma znaczenie z dwóch powodów: po pierwsze, zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 11 ust. 1 oraz art. 12 ust. 1 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, prowadzi do uznania, że wnioskodawczyni nie podlega ubezpieczeniom społecznym jako pracownik u płatnika w spornym okresie, a po drugie, stanowisko to, zważywszy na treść zaskarżonej przez wnioskodawczynie decyzji uniemożliwia wypowiedzenie się co do podlegania ubezpieczeniu społecznemu ubezpieczonej ewentualnie na innej podstawie prawnej. Sąd Okręgowy nie może w tym postępowaniu tej kwestii przesądzać, gdyż przedmiotem zaskarżonej decyzji jest wyłącznie podleganie ubezpieczeniom społecznym jako pracownik u płatnika (art. 6 ust 1 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych).

Jeszcze raz podnieść należy, że zawarcie umowy o pracę i jej realizacja muszą odpowiadać ww. ustawowym kryteriom tej umowy, bowiem właśnie przez te kryteria jest definiowana istota umowy o pracę. Natomiast zgłoszenie do ubezpieczenia społecznego i podleganie ubezpieczeniom są pochodne w stosunku do zawartej i realizowanej umowy. Bez umowy o pracę nie ma podstaw do ubezpieczenia. Zatem jeżeli umowa o pracę, mimo zgłoszenia do ubezpieczenia jest wykonywana w taki sposób, że nie realizuje ustawowych przesłanek, czyli nie realizuje się co do istoty, to nie można mówić o legalnym istnieniu umowy o pracę, a to oznacza że nie ma formalnoprawnych podstaw do objęcia ubezpieczeniem społecznym. Przy takim rozumieniu istoty umowy o pracę nie można więc legalnie wywodzić, że celem tego rodzaju umowy może być już tylko objęcie ubezpieczeniem społecznym. Ubezpieczenie społeczne, przysługuje nie tym podmiotom, które kreują doraźne podstawy faktyczno-prawne tylko po to, by przy znikomym nakładzie własnym na system ubezpieczenia społecznego pozyskać rażąco nadmierne korzyści, lecz tym podmiotom które dysponują realnym tytułem ubezpieczenia, w związku z którym systematycznie i sumiennie opłacają składki, czyli w istocie budują ten system, a nie tylko konsumują /wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie - III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 16 listopada 2021 r. III AUa 332/21. III AUa 279/21 - wyrok SA Szczecin z dnia 23-09-2021/.

Na gruncie rozpoznawanej sprawy nawiązanie pozorne umowy o pracę– bez ujawnionego zamiaru ciągłego i stałego jej wykonywania - wbrew naturze stosunku pracy wynikającej z art. 22 k.p. nie mogło stanowić podstawy do objęcia obowiązkowymi ubezpieczeniami pracowników. W niniejszej sprawie chociaż strony umowy zawarły ją formalnie zgodnie z przepisami, to jednak nie zasługuje ona na ochronę z punktu widzenia ubezpieczeń społecznych, bo jej celem nie było świadczenie pracy na warunkach określonych w art. 22 k.p. Tym samym wnioskodawczyni nie mogą przysługiwać korzyści związane z posiadaniem statusu pracownika.

W tym stanie rzeczy, organ rentowy słusznie zakwestionował tę umowę, tak z uwagi na treść, jak i okoliczności jej wykonywania.

Mając na uwadze powyższe, Sąd Okręgowy orzekł jak w punkcie pierwszym sentencji wyroku na podstawie art. 477 ¹⁴ § 1 k.p.c.

O kosztach procesu wraz z odsetkami Sąd orzekł na podstawie art.98 k.p.c., a wysokość wynagrodzenia pełnomocnika organu rentowego w odniesieniu do odwołującej ustalił zgodnie z § 9 ust.2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2026 r., poz.118).