Wyrok SN z 6 listopada 2015, sygn. II CSK 52/15
Data orzeczenia
6 listopada 2015
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział II
Przewodniczący
SSN Agnieszka Piotrowska
Tagi
Podstawa prawna
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 6 listopada 2015 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Agnieszka Piotrowska (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Marian Kocon
SSN Karol Weitz
Protokolant Agnieszka Łuniewska
w sprawie z powództwa T. B. i Z. B.
przeciwko Skarbowi Państwa - Powiatowemu Lekarzowi Weterynarii w M.
o odszkodowanie,
po rozpoznaniu na rozprawie
w Izbie Cywilnej w dniu 6 listopada 2015 r.,
skargi kasacyjnej strony pozwanej
od wyroku Sądu Apelacyjnego
z dnia 30 września 2014 r.,
uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację strony
pozwanej (punkt I litera b i c, punkt II) oraz rozstrzygającej
o kosztach postępowania apelacyjnego (punkt III) i sprawę
przekazuje w tej części Sądowi Apelacyjnemu do ponownego
rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.
2
UZASADNIENIE
Sąd Okręgowy w P. zasądził od pozwanego Skarbu Państwa -
Powiatowego Lekarza Weterynarii w M. na rzecz powodów T. i Z. małżonków B.
kwotę 346 897,18 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 5 sierpnia 2009 r. do dnia
zapłaty, umorzył postępowanie w zakresie cofniętego powództwa co do kwoty 180
168,40 zł, w pozostałej części oddalił powództwo i orzekł o kosztach procesu. Sąd
ustalił, że powodowie byli właścicielami bydła, u którego pozwany stwierdził w
lutym 2008 roku wystąpienie choroby zakaźnej w postaci białaczki enzootycznej u
167 sztuk krów. W związku z tym pozwany wydał w dniu 19 marca 2008 r. decyzję,
stwierdzającą wystąpienie choroby zakaźnej, wyznaczył ognisko choroby, zawiesił
stadu status wolnego od choroby oraz nakazał odosobnienie chorych sztuk od
zdrowych, a nadto - m.in. - nakazał poddać chore sztuki ubojowi sanitarnemu w
wyznaczonym zakładzie ubojowym. Pozwany podjął podobną decyzję wobec stada
należącego do syna powodów J. B., który w kwietniu 2008 r. przekazał rodzicom
wszystkie sztuki bydła (także zdrowe).
Hodowla prowadzona przez powodów została poddana kompleksowej
kontroli - sprawdzeniu podlegała ilość bydła, jego pochodzenie i identyfikacja oraz
związane z tym wpisy w księdze rejestracji i paszportach poszczególnych krów.
W 67 przypadkach (w odniesieniu do chorych sztuk) stwierdzono uchybienia
polegające na braku u poszczególnych krów jednego kolczyka (23 sztuki), dwóch
kolczyków (14 sztuk), w 30 przypadkach wpisy w księdze rejestracji były
niekompletne (brakowało przyczyny przemieszczenia, daty przemieszczenia
z siedziby stada oraz numeru siedziby stada), w 37 przypadkach w części
5 paszportu brakowało podpisu posiadacza zwierzęcia. Kontrola wykazała ponadto
rozbieżności między wiekiem krów wynikającym z wpisu w paszporcie a wiekiem
rzeczywistym.
Powodowie nie zastosowali się do nakazów wynikających z decyzji
administracyjnych pozwanego w części odnoszącej się do odosobnienia chorych
sztuk od pozostałych krów, u których nie stwierdzono choroby. Jednakże od
3
momentu wykrycia białaczki nie doszło do przemieszczenia sztuk bydła ze stada na
zewnątrz, a powodowie podjęli decyzję o likwidacji całego stada.
Z powodu stwierdzonych uchybień w zakresie prawidłowej identyfikacji bydła
oraz wpisów w paszportach, Powiatowy Lekarz Weterynarii w dniu 21 marca 2008 r.
wydał decyzję nakazującą powodom uzupełnienie danych w rejestrach wskazanych
sztuk bydła, z podaniem przyczyny i daty przemieszczenia z siedziby stada oraz
numery tych siedzib stad, uzupełnienie kolczyków, uzupełnienie części 5 paszportu
oraz wpisanie kolejnych posiadaczy zwierzęcia. Powodowie w całości zastosowali
się do powyższego nakazu.
Decyzją z dnia 28 listopada 2008 r. pozwany odmówił wypłaty
odszkodowania za chore sztuki bydła poddane ubojowi wskazując na naruszenie
przez powodów obowiązków określonych w przepisach o systemie identyfikacji
i rejestracji zwierząt oraz obowiązków nałożonych ustawą o ochronie zdrowia
zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt. Uchybienia te polegały na
niewykonaniu nakazu odosobnienia chorych sztuk od reszty stada, nienależytym
okolczykowaniu zwierząt (23 sztuki z jednym kolczykiem, 14 bez dwóch kolczyków),
braku podpisu posiadacza w paszportach krów, niezgodności rzeczywistego wieku
12 sztuk bydła z zapisami w paszportach oraz na nieprawidłowościach
w prowadzonej księdze rejestracji (brak stosownych wpisów co do poszczególnych
sztuk bydła, trudności w ustaleniu rzeczywistej ilości bydła i ich pochodzenia).
Sąd pierwszej instancji ustalił, że wartość 167 chorych sztuk wyniosła 557 753,08 zł.
Za mięso powodowie otrzymali z ubojni kwotę 118 899,95 zł brutto.
Uwzględniając w części powództwo, Sąd Okręgowy wskazał, że skoro całe
stado zostało poddane ubojowi, a powodowie żądali jedynie odszkodowania za
sztuki chore, nie zastosowanie się przez nich do nakazu odosobnienia chorych
sztuk nie miało znaczenia i nie pozbawiało ich prawa do odszkodowania co
do zasady. Ocenił nadto wagę poszczególnych uchybień z punktu widzenia
celu ustawy o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych
zwierząt i uznał, że część z nich, w postaci braku prawidłowego i zgodnego
z ustawą okolczykowania zwierząt oraz braku podpisu posiadacza stada
w paszportach nie uzasadniała pozbawienia powodów prawa do odszkodowania
4
za sztuki dotknięte tymi nieprawidłowościami. Natomiast za istotne i powodujące
oddalenie roszczenia odszkodowawczego uznał Sąd nieprawidłowości w zakresie
wpisów w paszportach zwierząt i księdze rejestracji, dotyczące 30 sztuk zwierząt.
Sąd Apelacyjny oddalił apelację pozwanego, podzielając ustalenia faktyczne
i oceny prawne Sądu Okręgowego, korygując jedynie rozstrzygnięcie o kosztach
procesu. W skardze kasacyjnej pozwany zaskarżając wyrok w części oddalającej
jego apelację i orzekającej o kosztach postępowania apelacyjnego, zarzucił
naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 49 ust. 1 w zw. z art. 49 ust. 7
oraz w zw. z art. 44 ust. 1 ustawy z 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt
oraz zwalczania chorób zakaźnych zwierząt. Wniósł o uchylenie zaskarżonego
wyroku i przekazanie sprawy w tej części Sądowi Apelacyjnemu do ponownego
rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Powodowie będący hodowcami bydła prowadzili działalność nadzorowaną
w rozumieniu art. 1 punkt 1 ustawy z dnia 11 marca 2004 roku o ochronie zdrowia
zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt (tekst jedn.: Dz.U.2014 r.,
poz.1539- dalej jako u.o.z.z), szczegółowo regulowaną przepisami tej ustawy.
Działalność tę regulują także, między innymi, przepisy ustawy z dnia 2 kwietnia
2004 r. o systemie identyfikacji i rejestracji zwierząt (tekst jedn. Dz.U.2015 r.,
poz.1172) oraz przepisy unijne, w tym rozporządzenie Parlamentu Europejskiego
i Rady (WE) nr 1760/2000 z dnia 17 lipca 2000 r. ustanawiające system
identyfikacji i rejestracji bydła i dotyczące etykietowania wołowiny i produktów
z wołowiny oraz uchylające rozporządzenie Rady (WE) nr 820/97 (Dz. Urz. WE L
204 z 11.08.2000, str. 1; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 3, t. 30,
str. 248).
Obowiązków realizacji przez hodowców istotnych wymagań sanitarnych oraz
formalnych, podyktowanych koniecznością ochrony interesu publicznego, jakim
jest zdrowie ludzi, ale także zdrowie zwierząt, dotyczą opracowane przez
ustawodawcę programy zwalczania chorób zakaźnych bydła, których hodowcy
muszą przestrzegać. Z powinnościami i obciążeniami hodowców z tego tytułu jest
skorelowane ich uprawnienie do otrzymania ze środków budżetu państwa
5
odszkodowania w sytuacji przewidzianej w art. 49 ust. 1 u.o.z.z, a więc
odszkodowania za bydło zabite lub poddane ubojowi z nakazu organów Inspekcji
Weterynaryjnej albo za takie zwierzęta padłe w wyniku zastosowania zabiegów
nakazanych przez te organy przy zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt
podlegających obowiązkowi zwalczania. Ustawodawca przyznając hodowcom
prawo do odszkodowania w opisanym wyżej wypadku, przewidział jednocześnie
w art. 49 ust.7 u.o.z.z., że nie przysługuje ono, jeżeli posiadacz zwierzęcia nie
zastosował się do obowiązków określonych w przepisach o systemie identyfikacji
i rejestracji zwierząt lub obowiązków określonych w art. 42 ust. 1 pkt 1 lub w art. 43
ust. 1, lub obowiązków nałożonych na podstawie art. 44 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 46
ust. 3 oraz art. 47 ust. 1 ustawy.
Z niekwestionowanych przez strony i wiążących Sąd Najwyższy przy
rozpoznaniu skargi kasacyjnej, ustaleń faktycznych wynika, że powodowie nie
dochowali wskazanych w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku obowiązków
określonych w przepisach o systemie identyfikacji i rejestracji zwierząt, a nadto nie
zastosowali się do nakazów wynikających z decyzji administracyjnych pozwanego
w części odnoszącej się do odosobnienia chorych sztuk od pozostałych krów,
u których nie stwierdzono choroby, co stanowiło naruszenie obowiązku nałożonego
na podstawie art. 44 ust. 1 u.o.z.z. Należy stwierdzić, że zachowanie powodów
wypełnia co do zasady hipotezę art. 49 ust. 7 u.o.z.z.; przedmiotem sporu jest
natomiast dopuszczalność pewnej relatywizacji przez sąd cywilny tych uchybień
w sądowym postępowaniu cywilnym o odszkodowanie, pewnej ich gradacji
i w związku z tym dopuszczalność przyznania hodowcom odszkodowania
w zakresie będącym konsekwencją oceny sądu co do wagi tych uchybień
w kontekście celów przepisów u.o.z.z.
Skarżący zarzucił Sądowi drugiej instancji naruszenie art. 49 ust. 1 w zw.
z art. 49 ust. 7 oraz w zw. z art. 44 ust. 1 ustawy z 11 marca 2004 r. o ochronie
zdrowia zwierząt oraz zwalczania chorób zakaźnych zwierząt przez błędną
wykładnię prowadzącą do niedopuszczalnego, zdaniem skarżącego, przyznania
powodom odszkodowania w kwocie wskazanej przez Sąd, podczas gdy zdaniem
skarżącego treść tych regulacji wyłącza możliwość przyznania odszkodowania
w razie dopuszczenia się przez hodowcę jakiegokolwiek uchybienia bez możliwości
6
stopniowania przez Sąd jego wagi lub znaczenia. Preferowana przez skarżącego
wykładnia literalna art. 49 ust. 7 u.o.z.z. istotnie może prowadzić do wniosku,
że niezastosowanie się przez posiadacza zwierzęcia do jakiegokolwiek
ze wskazanych w tym przepisie obowiązków, pozbawia go całkowicie prawa do
odszkodowania za sztuki poddane ubojowi przymusowemu z powodu choroby.
Wykładnia ta może jednak prowadzić do rozstrzygnięć nieracjonalnych, czego
przykładem jest niniejsza sprawa w odniesieniu do postulowanych przez
skarżącego konsekwencji braku wykonania przez powodów nakazu wynikającego
z art. 44 ust.1 u.o.z.z. dotyczącego obowiązku odseparowania sztuk chorych od
sztuk zdrowych w sytuacji przeznaczenia przez powodów do uboju całego stada
i domaganie się odszkodowania tylko za 164 sztuki objęte nakazem uboju. Sąd
Najwyższy podziela przyjętą przez Sąd Apelacyjny potrzebę dokonania wykładni
funkcjonalnej art. 49 ust. 7 u.o.z.z. z istotnym jednak zastrzeżeniem, że jej wyniki
nie mogą zagrażać spójności i skuteczności systemu zwalczania chorób zakaźnych
zwierząt oraz sprzyjać lekceważeniu zasad prawidłowego oznakowania
i identyfikowania zwierząt. Sąd Najwyższy podziela w związku z tym stanowisko
Sądu drugiej instancji, że w specyficznych okolicznościach faktycznych niniejszej
sprawy, nie wykonanie przez powodów nakazu odseparowania bydła chorego od
bydła zdrowego, nie pozbawiło powodów co do zasady, prawa do odszkodowania
za sztuki objęte ubojem przymusowym.
Ostrożniej jednak należy oceniać kwestię możliwości gradacji przez sąd
w sprawie cywilnej o zasądzenia odszkodowania, o którym mowa w art. 49 ust. 1
u.o.z.z., popełnionych przez powodów oczywistych uchybień dotyczących
prawidłowej identyfikacji i rejestracji zwierząt, a to z uwagi na realne
niebezpieczeństwo demontażu spójnego systemu identyfikacji i rejestracji zwierząt,
a także osłabienia skuteczności systemu zwalczania chorób zakaźnych zwierząt
i niwelowania negatywnych skutków przymusowego uboju sanitarnego chorych
zwierząt przez obniżenie wymagań stawianych hodowcom w kontekście możliwości
uzyskania przez nich opisanego odszkodowania ze środków publicznych.
Oznakowanie zwierząt gospodarskich jest szczegółowo uregulowane
w ustawie z dnia 2 kwietnia 2004 roku o systemie identyfikacji i rejestracji zwierząt,
w rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1760/2000 z dnia
7
17 lipca 2000 r. ustanawiającego system identyfikacji i rejestracji bydła
i dotyczącego etykietowania wołowiny i produktów z wołowiny oraz uchylającego
rozporządzenie Rady (WE) nr 820/97, a także w rozporządzeniu Komisji (WE)
nr 911/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 roku w sprawie wykonania rozporządzenia nr
1760/2000 Parlamentu Europejskiego i Rady w zakresie kolczyków, paszportów
i rejestrów gospodarstw. Zarówno ustawodawca unijny, jak i ustawodawca polski
przywiązują dużą wagę do prawidłowego i zgodnego z tymi regulacjami
oznakowania i identyfikowania zwierząt, o czym świadczy choćby drobiazgowe
wręcz uregulowanie postępowania w przypadku utraty kolczyka lub kolczyka
zawierającego elektroniczny identyfikator lub uszkodzenia go w sposób
uniemożliwiający identyfikację zwierzęcia, a także uregulowanie postępowania
dotyczącego identyfikatora zwierzęcia gospodarskiego, które zostało poddane
ubojowi, zostało zabite lub padło. Treść art. 49 ust. 7 u.o.z.z. prowadzi do wniosku,
że perspektywa utraty możliwości uzyskania odszkodowania, o którym mowa
w art. 49 ust. 1 tej ustawy, ma mobilizować hodowców do przestrzegania
obowiązków wskazanych w ustępie 7 pkt 1 tego przepisu, a odszkodowanie może
być uznane za swoistą gratyfikację dla hodowców za ich przestrzeganie. W związku
z tym należy podzielić zarzuty skarżącego, że nie sposób przypisać uchybieniom
powodów w zakresie prawidłowego i zgodnego z przytoczonymi regulacjami
oznakowania zwierząt, charakteru uchybień drobnych i nie rzutujących na
wysokość należnego powodom odszkodowania. Nie można podzielić poglądu Sądu
Apelacyjnego, że braki w kolczykowaniu zwierząt nie utrudniały identyfikacji
zwierząt, albowiem każda z krów miała własny boks z tabliczką identyfikacyjną,
skoro umieszczenie nieprawidłowo oznakowanej sztuki bydła w określonym boksie
nie dawało pewności, że jest to sztuka tożsama ze sztuką wskazaną na tabliczce.
W tym stanie rzeczy skarga kasacyjna pozwanego podlegała uwzględnieniu
mimo zasadności tylko części sformułowanych w niej zarzutów. Przychylając się do
stanowiska Sądu drugiej instancji, że nie zostało wyłączone prawo powodów do
odszkodowania co do zasady, Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok w całości
z uwagi na to, że wydanie nowego rozstrzygnięcia z uwzględnieniem powyższych
rozważań Sądu Najwyższego, wymaga poczynienia ustaleń faktycznych co do
ilości sztuk dotkniętych wskazanymi wyżej uchybieniami w zakresie zgodnego
8
z przytoczonymi przepisami oznakowania i identyfikowania bydła i w związku z tym
obliczenia na nowo przysługującej powodom kwoty odszkodowania.
W tym stanie rzeczy orzeczono jak w sentencji (art. 39815
§ 1 k.p.c.).
eb