Postanowienie SN z 25 listopada 2015, sygn. II CSK 723/14
Data orzeczenia
25 listopada 2015
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział II
Przewodniczący
SSN Henryk Pietrzkowski
Tagi
Podstawa prawna
Pokaż pozostałe podstawy prawne (3)
POSTANOWIENIE
Dnia 25 listopada 2015 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Hubert Wrzeszcz
SSN Maria Szulc
w sprawie z wniosku Z. L., H.L.
i G. L. Spółki Jawnej w Z.
o wpis w dziale II księgi wieczystej nr […],
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 25 listopada 2015 r.,
skargi kasacyjnej wnioskodawcy Z. L.
od postanowienia Sądu Okręgowego w Ł.
z dnia 26 maja 2014 r.,
uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi
Okręgowemu do ponownego rozpoznania i
rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
2
UZASADNIENIE
Z. L., H. L. oraz „G. L. - spółka jawna”, we wniosku z dnia 4 kwietnia 2013
roku, żądali dokonania w dziale II księgi wieczystej nr […] wpisu jako właściciela
szczegółowo opisanej nieruchomości: „G. L. spółka jawna” z siedzibą w Z. w
udziale wynoszącym 8/14 części. Do wniosku dołączono aneks do umowy tej
Spółki zobowiązujący wspólników do wniesienia do Spółki należących do nich
udziałów w nieruchomości, dla której prowadzona jest księga wieczysta nr […] oraz
zawartą w dniu 29 marca 2013 r. w formie aktu notarialnego umowę przeniesienia
udziałów w tej nieruchomości na rzecz Spółki.
Postanowieniem z dnia 26 maja 2014 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację od
postanowienia Sądu pierwszej instancji oddalającego wniosek o dokonanie
żądanego wpisu, wskazując, że wynikające z umowy spółki jawnej zobowiązanie do
przeniesienia własności nieruchomości było nieważne, nie została bowiem
zachowana w zakresie tego zobowiązania forma aktu notarialnego. Oznacza to, że
nieważna jest także umowa notarialna o przeniesieniu własności tych
nieruchomości, skoro jej ważność zależy od istnienia niewadliwej (ważnej)
czynności zobowiązującej.
W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie art. 23 w zw. z art. 2 k.s.h. i art.
158 k.c. przez ich niewłaściwe zastosowanie wskutek bezzasadnego uznania,
że umowa spółki jawnej powinna zostać zawarta w formie aktu notarialnego
co najmniej w zakresie oświadczenia o wniesieniu do spółki wkładu w postaci
nieruchomości.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 23 k.s.h. umowa spółki jawnej powinna zostać zawarta na
piśmie pod rygorem nieważności, a według art. 25 pkt 2 k.s.h. jej koniecznym
elementem jest m.in. określenie wkładów wnoszonych przez każdego wspólnika
i ich wartość. W zakresie wymagania odnoszącego się do formy zawarcia umowy
spółki jawnej jest to regulacja odmienna w stosunku do pozostałych spółek
osobowych, tj. partnerskiej, komandytowej i komandytowo-akcyjnej, dla których
ustawodawca przewidział formę aktu notarialnego (art. 92, 106 i 131 k.s.h.).
Jeżeli umowa spółki osobowej przewiduje wniesienie przez wspólnika wkładu
w postaci własności nieruchomości (użytkowania wieczystego gruntu), rozważenia
3
wymaga kwestia sposobu przeniesienia przez wspólnika własności nieruchomości na
taką spółkę. Zagadnienie to zostało wyjaśnione przez Sąd Najwyższy
w postanowieniu z dnia 14 stycznia 2015 r. II CSK 85/14 (LEX nr 1642869),
w którym wyrażono pogląd, że dopuszczalne jest zawarcie umowy spółki jawnej
w formie przewidzianej w art. 23 k.s.h., a więc w formie pisemnej zwykłej także
wtedy, gdy przedmiotem wkładu jest nieruchomość. W takim jednak przypadku
konieczne jest zawarcie umowy przenoszącej własność nieruchomości na spółkę -
po jej zarejestrowaniu.
Sąd Najwyższy w uzasadnieniu powołanego orzeczenia wskazał, że zgodnie
z art. 23 k.s.h. umowa spółki jawnej powinna zostać zawarta na piśmie pod
rygorem nieważności, a według art. 25 pkt 2 k.s.h. jej koniecznym elementem jest
m.in. określenie wkładów wnoszonych przez każdego wspólnika i ich wartość.
W zakresie wymagania odnoszącego się do formy zawarcia umowy spółki jawnej
jest to regulacja odmienna w stosunku do pozostałych spółek osobowych,
tj. partnerskiej, komandytowej i komandytowo-akcyjnej, dla których ustawodawca
przewidział formę aktu notarialnego (art. 92,106 i 131 k.s.h.). Sąd Najwyższy dodał
ponadto, że spółki osobowe powstają z chwilą wpisu do rejestru (art. 251
, 94, 109
i 134 k.s.h.).
Rozważając kwestię sposobu przeniesienia przez wspólnika własności
nieruchomości na taką spółkę Sąd Najwyższy podkreślił, że w przypadku spółek
partnerskiej, komandytowej i komandytowo-akcyjnej, zważywszy, że dla tych spółek
ustawodawca przewidział formę aktu notarialnego, postępowanie w przedmiocie
przeniesienia własności nieruchomości na spółkę przebiega bez komplikacji.
Stosując w tym zakresie, zgodnie z art. 2 k.s.h., przepisy art. 155 – 158 k.c. należy
dojść do wniosku, że umowy takich spółek zawierające zobowiązanie do
przeniesienia własności nieruchomości wywołują – zgodnie z art. 155 k.c. – skutek
rozporządzający. Przyjmując założenie, nie wywołujące zastrzeżeń w literaturze
oraz orzecznictwie, że rejestracja spółki nie jest warunkiem w rozumieniu art. 89
k.c., lecz jest warunkiem prawnym (kodeksowym), niezależnym od woli wspólników,
wspomniane zobowiązanie nie narusza art. 157 § 2 k.c. i spółka w chwili rejestracji
nabywa własność nieruchomości.
4
W uzasadnieniu powołanego orzeczenia Sąd Najwyższy zaznaczył ponadto,
że sposób przeniesienia przez wspólnika własności nieruchomości na spółkę jawną
– ze względu na odrębność w zakresie formy zawarcia umowy dotyczącej
zawiązania takiej spółki – jest odmienny. Podejmowane w doktrynie próby
pogodzenia unormowań przyjętych w kodeksie spółek handlowych dla spółki jawnej
z przepisami kodeksu cywilnego dotyczącymi przeniesienia własności
nieruchomości, zaowocowały poglądem, że jeżeli przedmiotem wkładu do spółki
jawnej ma być własność nieruchomości, to umowa spółki jawnej powinna być
zawarta w formie aktu notarialnego. Według innego stanowiska, obok umowy spółki
sporządzonej w formie zwykłej pisemnej, należy równolegle zawrzeć dodatkową
umowę w formie aktu notarialnego, której przedmiotem jest samo zobowiązanie do
wniesienia wkładu.
Takich konstrukcji ustawodawca zapewne chciał uniknąć – podkreślił Sąd
Najwyższy - wprowadzając uproszczone regulacje prawne dotyczące tworzenia
i funkcjonowania spółki jawnej oraz ustanawiając tylko zwykłą formę umowy
zawiązującej spółkę. Z tych względów obie przedstawione konstrukcje dotyczące
sposobu przeniesienia na spółkę jawną własności nieruchomości deklarowanej jako
wkład, ocenił Sąd Najwyższy w powołanym orzeczeniu za „budzące uzasadnione
wątpliwości”. W konsekwencji za bardziej przekonujący uznał pogląd
dopuszczający możliwość zawarcia umowy spółki jawnej w formie przewidzianej
w art. 23 k.s.h., a więc w formie pisemnej zwykłej także wtedy, gdy przedmiotem
wkładu jest nieruchomość. W takim jednak przypadku – jak zaznaczył - konieczne
jest zawarcie umowy przenoszącej własność nieruchomości na spółkę - po jej
rejestracji.
Przyjmując takie stanowisko Sąd Najwyższy przypomniał, że taką
konstrukcję przeniesienia własności nieruchomości wnoszonej tytułem aportu
w odniesieniu do spółek kapitałowych tworzonych zgodnie z przepisami Kodeksu
handlowego przyjęto w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia 1991 r.,
III CZP128/91 (OSNC 1992, nr 6, poz.106), stwierdzającej, że jeżeli wspólnik
pokrywa swój udział w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością wkładami
niepieniężnymi w postaci prawa użytkowania wieczystego gruntu (własności)
nieruchomości) – konieczne jest zawarcie odrębnej umowy w formie aktu
5
notarialnego dla przeniesienia tego prawa na rzecz spółki – po zarejestrowaniu
przez sąd. Stanowisko to wprawdzie straciło na aktualności w odniesieniu do
spółek kapitałowych ze względu na inny w zakresie ich podmiotowości stan prawny
ukształtowany przepisami kodeksu spółek handlowych, zachowało jednak wartość
merytoryczną przy rozważaniach dotyczących sposobu przeniesienia przez
wspólnika spółki jawnej własności nieruchomości jako wkładu w sytuacji, gdy
zgodnie z art. 23 k.s.h. umowa spółki zawarta została tylko w formie zwykłej
pisemnej.
Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną w niniejszej
sprawie podzielił argumentację przedstawioną w uzasadnieniu postanowienia z dnia
14 stycznia 2015 r. II CSK 85/14 i uznał, że w razie zawarcia umowy spółki jawnej
w zwykłej formie pisemnej, w której wspólnik zobowiązał się do wniesienia tytułem
wkładu własności nieruchomości, konieczne jest zawarcie - po zarejestrowaniu
spółki - odrębnej umowy w formie aktu notarialnego przenoszącej własność tej
nieruchomości na rzecz spółki. Warunki te zostały spełnione przez wnioskodawcę,
nie było więc powodów do oddalenia wniosku o dokonanie żądanego wpisu.
Z przytoczonych względów, stwierdzając naruszenie art. 23 k.s.h. oraz
art. 158 k.c. w zw. z art. 2 k.s.h., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 39815
§ 1 oraz art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821
k.p.c.).
kc