Postanowienie SN z 11 grudnia 2015, sygn. III CSK 15/15
Data orzeczenia
11 grudnia 2015
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Józef Frąckowiak
Tagi
Podstawa prawna
Pokaż pozostałe podstawy prawne (1)
POSTANOWIENIE
Dnia 11 grudnia 2015 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący)
SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)
SSN Marta Romańska
w sprawie z powództwa Fundacji "M."
z siedzibą w K.
przeciwko Gminie Miejskiej K.
o zapłatę,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 11 grudnia 2015 r.,
skargi kasacyjnej strony powodowej
od postanowienia Sądu Apelacyjnego
z dnia 28 maja 2014 r.,
uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi
Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu
Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.
UZASADNIENIE
2
Wyrokiem z dnia 12 marca 2013 r. Sąd Okręgowy w K. oddalił powództwo
Fundacji „M.” w K. skierowane przeciwko Gminie Miasta K. o zasądzenie kwoty
8 041 265,33 zł z odsetkami z tytułu nakładów zwiększających wartość
nieruchomości pozwanej.
Na skutek apelacji powódki, Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia 28 maja
2014 r. uchylił ten wyrok i odrzucił pozew. Ustalił, że pozew i wszystkie następne
pisma składane przez Fundację zostały podpisane wyłącznie przez W. M., który -
powołując się na wypis z rejestru fundacji oraz na dokument pt. „Regulamin
Zarządu Fundacji „M.”, będący integralną częścią statutu uchwalony przez Radę
Fundacji” - twierdził, że pełni funkcję dyrektora zarządu. Z dokumentów tych wynika,
że w dniu 22 listopada 1993 r. W. M. został wpisany do rejestru, jako członek
zarządu, że zarząd składa się z 5 osób, w tym dyrektora powołanego przez radę
fundatorów, który reprezentuje Fundację jednoosobowo na zewnątrz oraz
że kadencja członka zarządu Fundacji trwa dwa lata i nie może być przedłużona ani
skrócona. W odpowiedzi na wezwanie do przedłożenia uchwały rady fundatorów
bądź rady Fundacji, którą uchwalono wspomniany regulamin oraz uchwał
o przedłużeniu kadencji dyrektora zarządu, W. M. poinformował, że uchwał takich
nie podjęto oraz że dyrektor Fundacji nie jest organem kadencyjnym i jest
uprawniony do jednoosobowej reprezentacji powódki.
Po zapoznaniu się z aktami toczącej się przed Sądem Rejonowym w K.
sprawy o likwidację powodowej Fundacji (sygn. akt … 221/13), Sąd Apelacyjny
postanowieniem z dnia 13 marca 2014 r. wezwał W. M. do przedłożenia uchwały
zarządu Fundacji wraz z protokołem posiedzenia, na którym została ona podjęta,
podpisanym przez wszystkich członków lub z uwierzytelnionym odpisem tego
protokołu, ustanawiającej go pełnomocnikiem Fundacji w niniejszej sprawie i
zatwierdzającej jego dotychczasowe czynności - w terminie 1 miesiąca pod
rygorem odrzucenia pozwu. Wyznaczony termin - pomimo doręczenia
postanowienia profesjonalnemu pełnomocnikowi ustanowionemu dla powódki z
urzędu oraz W. M. - upłynął bezskutecznie.
3
Z akt rejestrowych wynika, że Fundacja „M.” w K. została zarejestrowana w
dniu 13 listopada 1990 r. Do wniosku o jej rejestrację dołączono statut,
udokumentowano jego przyjęcie oraz powołanie zarządu Fundacji i komisji
rewizyjnej, nie przedkładano natomiast regulaminu zarządu ani nie wspomniano o
jego przyjęciu. Według § 10 i 11 statutu, zarząd Fundacji jest organem kierującym i
reprezentującym Fundację; składa się z dyrektora, skarbnika/głównego księgowego
i trzech członków powoływanych przez radę Fundacji. Statut nie zawiera wzmianki
o regulaminie zarządu ani o trybie jego uchwalania.
W dniu 7 lutego 2003 r. Fundacja złożyła wniosek o wpis do rejestru W. M.,
jako członka zarządu i dyrektora Fundacji. Do wniosku dołączono uchwałę rady
Fundacji z dnia 19 lutego 1996 r., zmieniającą statut przez nadanie § 11 brzmienia:
„§ 11.1. Na czele zarządu Fundacji stoi dyrektor zarządu, ponoszący
odpowiedzialność za gospodarkę finansową Fundacji i jej majątek. § 11.2. Dyrektor
zarządu upoważniony jest do oświadczania i podpisywania w imieniu Fundacji oraz
reprezentowania jednoosobowo Fundacji na zewnątrz (…)”. Uchwała została
podpisana „Za Radę Fundacji” przez jedną osobę, której podpis jest nieczytelny.
Dołączono też protokół z posiedzenia rady Fundacji w dniu 19 lutego 1996 r., w
którym uczestniczyło 11 spośród 15 członków. W protokole jest mowa o
przedyskutowaniu uchwały o zmianie statutu, nie stwierdzono w nim jednak, że
uchwała została przyjęta. Do wniosku dołączono ponadto protokół posiedzenia rady
Fundacji w dniu 12 lutego 1993 r., na którym wybrano W. M. na stanowisko
dyrektora Fundacji. Wniosek z dnia 7 lutego 2003 r. został jednak przez sąd
rejestrowy zwrócony na podstawie zarządzenia z dnia 18 kwietnia 2003 r.
W dniu 20 lutego 2012 r. Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego złożył
wniosek o likwidację powodowej Fundacji. Postępowanie w tej sprawie nie zostało
dotąd zakończone.
Sąd Apelacyjny stwierdził, że jeżeli statut fundacji nie określa organizacji
zarządu ani obowiązków i uprawnień tego organu i jego członków, fundację -
zgodnie z art. 10 w związku z art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 6 kwietnia 1984 r.
o fundacjach (jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 46, poz. 203 ze zm. - dalej: „u.f.”) -
reprezentuje zarząd w pełnym składzie. Taki sposób reprezentacji wynika
4
również z § 11 statutu Fundacji, statut nie reguluje bowiem sposobu wykonywania
reprezentacji przez zarząd, a próby wprowadzenia regulacji upoważniającej
dyrektora zarządu do jednoosobowej reprezentacji nie przyniosły rezultatu.
Z akt postępowania rejestrowego oraz z przebiegu dotychczasowego postępowania
wynika, że zarząd Fundacji faktycznie nie funkcjonuje, a w jego imieniu działa
jedynie W. M.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego, niedziałanie zarządu uprawnionego do
reprezentacji strony powodowej in corpore, należy traktować jak brak w składzie
właściwego organu osoby prawnej, o którym mowa w art. 70 § 1 k.p.c. Ze względu
na to, że Sąd pierwszej instancji nie podjął czynności prowadzących do
uzupełnienia tego braku, Sąd Apelacyjny wezwał stronę powodową do wskazania
prawidłowej reprezentacji i uzupełnienia braków w tym zakresie w wyznaczonym
terminie. Brak, o którym mowa nie został uzupełniony, wobec czego pozew
podlegał odrzuceniu na podstawie art. 199 § 1 pkt 3 k.p.c.
W skardze kasacyjnej od postanowienia Sądu Apelacyjnego strona
powodowa wniosła o jego uchylenie. Powołując się na obie podstawy kasacyjne
przewidziane w art. 3983
§ 1 k.p.c., wskazała na naruszenie przepisów: art. 391 § 1
w związku z art. 199 § 1 pkt 3 i art. 199 § 1 pkt 2 w związku z art. 70 § 1 k.p.c.
przez odrzucenie pozwu bez podjęcia działań służących uzupełnieniu braku
w składzie organu osoby prawnej, art. 391 § 1 w związku z art. 70 § 1 i art. 603
k.p.c. oraz w związku z art. 42 k.c. przez zaniechanie zwrócenia się do sądu
rejestrowego o wyznaczenie dla powodowej Fundacji kuratora, ewentualnie przez
zaniechanie wezwania do usunięcia braku i wyznaczenie odpowiedniego terminu,
umożliwiającego wystąpienie do sądu rejestrowego z wnioskiem o ustanowienie
kuratora, art. 42 k.c. przez przyjęcie, że przepis ten nie ma w sprawie zastosowania,
i art. 45 ust. 1 Konstytucji przez pozbawienie powódki prawa do sądu.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Z art. 199 § 1 pkt 3 k.p.c. wynika, że jeżeli jedna ze stron nie ma zdolności
sądowej albo jeżeli powód nie ma zdolności procesowej, a nie działa za niego
przedstawiciel ustawowy albo jeżeli w składzie organów jednostki organizacyjnej
będącej powodem zachodzą braki uniemożliwiające jej działanie, pozew podlega
5
odrzuceniu. Jednakże, stosownie do art. 199 § 2 k.p.c., z powodu braku zdolności
sądowej jednej ze stron albo zdolności procesowej powoda i niedziałania
przedstawiciela ustawowego lub braku w składzie organów jednostki organizacyjnej
będącej powodem, uniemożliwiającego jej działanie, sąd odrzuci pozew dopiero
wówczas, gdy brak nie będzie uzupełniony zgodnie z przepisami kodeksu.
Sposób uzupełnienia braków, o których mowa, został uregulowany w art. 70 k.p.c.,
a konsekwencje ich nieuzupełnienia - w art. 71 k.p.c.
Zgodnie z art. 70 § 1 k.p.c., jeżeli braki w zakresie zdolności sądowej lub
procesowej albo w składzie właściwych organów dają się uzupełnić, sąd wyznaczy
w tym celu odpowiedni termin. W wypadkach, w których ustanowienie
przedstawiciela ustawowego powinno nastąpić z urzędu, sąd zwraca się o to do
właściwego sądu opiekuńczego. Przytoczony przepis ma przy tym zastosowanie
zarówno wtedy, gdy właściwy organ strony będącej osobą prawną nie jest w ogóle
obsadzony, jak i wtedy, gdy składzie tego organu występują braki uniemożliwiające
osobie prawnej działanie w procesie w charakterze strony. Uzupełnienie braków
w składzie właściwych organów może polegać, np. na uzupełnieniu w stosownej
drodze składu właściwego organu osoby prawnej. Jeżeli natomiast osoba prawna
nie może prowadzić swoich spraw z braku powołanych do tego organów, sąd -
zgodnie z art. 42 k.c. - ustanawia dla niej kuratora.
Według art. 603 § 1 k.p.c., w brzmieniu ustalonym przez art. 1 pkt 37 ustawy
z dnia 17 grudnia 2009 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz
niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2010 r. Nr 7, poz. 45 - dalej: „ustawa
nowelizująca”), kuratora dla osoby prawnej ustanawia sąd rejestrowy, w którego
okręgu osoba ta ma lub miała ostatnią siedzibę. Sąd może wszcząć postępowanie
z urzędu (art. 603 § 2 k.p.c.). Przed wejściem w życie ustawy nowelizującej art. 603
k.p.c. stanowił, że kuratora dla osoby prawnej ustanawia sąd opiekuńczy, w którego
okręgu osoba ta ma lub miała ostatnią siedzibę. Brzmienie tego przepisu było
wówczas zharmonizowane z brzmieniem art. 70 § 1 k.p.c., w którym jest mowa
o zwróceniu się o ustanowienie przedstawiciela ustawowego do sądu opiekuńczego.
Po nowelizacji art. 603 k.p.c. brak już takiej harmonizacji, niemniej dyrektywy
systemowe i funkcjonalne przemawiają za przyjęciem, że w odniesieniu do osób
prawnych użyte w art. 70 § 1 k.p.c. pojęcie sądu opiekuńczego obejmuje także sąd
6
rejestrowy; innymi słowy, dla osób prawnych sądem opiekuńczym w rozumieniu art.
70 § 1 k.p.c. jest sąd rejestrowy. Świadczy o tym również - jak trafnie zauważa
skarżąca - uzasadnienie projektu ustawy nowelizującej, w którym podkreślono,
że sądem opiekuńczym jest sąd rodzinny (art. 568 k.p.c.), natomiast przedmiot
sprawy o ustanowienie kuratora dla osoby prawnej odbiega od celów i funkcji
wyodrębnionego sądownictwa rodzinnego. Zatem u podstaw nowelizacji art. 603
k.p.c. legł jedynie wzgląd na brak przygotowania sądów rodzinnych do prowadzenia
tego rodzaju spraw oraz ich funkcjonalne powiązanie z przedmiotem kognicji sądów
rejestrowych (zob. Druk Sejmowy VI kadencji nr 1925).
Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 8 marca 2012 r., III CZP 95/11
(OSNC 2012, nr 11, poz. 125), kurator ustanowiony dla osoby prawnej na
podstawie art. 42 k.c. jest jej przedstawicielem ustawowym. Powinien więc -
w zakresie czynności mieszczących się w granicach jego umocowania
i skierowanych na wywołanie skutków prawnych w odniesieniu do osoby
pozostającej pod kuratelą, także procesowych (art. 66 i 67 § 1 k.p.c.) - działać
w imieniu tej osoby.
Brak organu powołanego do prowadzenia spraw osoby prawnej - jak wyjaśnił
z kolei Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 18 lipca 2012 r., III CZP 40/12
(OSNC 2013, nr 2, poz. 18) - oznacza nie tylko nieistnienie organu, ale również
sytuację, w której organ wprawdzie istnieje, ale nie może kierować działalnością
osoby prawnej lub reprezentować jej na zewnątrz (w wypadku fundacji i spółdzielni)
albo prowadzić spraw osoby prawnej lub jej reprezentować (w wypadku spółki
z ograniczoną odpowiedzialnością i spółki akcyjnej).
Przechodząc od uwag natury ogólnej na grunt niniejszej sprawy,
trzeba przyjąć, że - pomimo określonych w art. 71 k.p.c. konsekwencji
nieuzupełnienia braków w składzie właściwych organów - strona, która kwestionuje
prawidłowość zastosowania przez sąd drugiej instancji przepisów art. 70 § 1
i art. 199 § 2 k.p.c., jest legitymowana do wniesienia skargi kasacyjnej
od niekorzystnego dla niej orzeczenia mającego charakter wyłącznie procesowy,
także wtedy, gdy w składzie organów tej strony zachodzą braki uniemożliwiające jej
działanie. Odmienne stanowisko byłoby bowiem równoznaczne z pozbawieniem
7
strony prawa do sądu, co z kolei prowadziłoby do naruszenia art. 45 ust. 1
Konstytucji.
Sąd Apelacyjny nie ustalił, czy w Fundacji „M.” w K. działa rada Fundacji,
która - zgodnie z § 10 pkt 1 statutu - jest uprawniona do powołania zarządu.
Ograniczył się jedynie do stwierdzenia, że zarząd Fundacji „faktycznie nie
funkcjonuje”, co było jedną z przyczyn złożenia przez Ministra Kultury i Dziedzictwa
Narodowego wniosku o likwidację Fundacji. W tej sytuacji, skoro zarząd, który -
według oceny Sądu Apelacyjnego – powinien działać in corpore, z braku pełnej
obsady nie może kierować działalnością Fundacji ani reprezentować jej na
zewnątrz (art. 10 u.f.) - wezwanie W. M. do przedłożenia uchwały zarządu bliżej
opisanej w postanowieniu z dnia 13 marca 2014 r. nie było prawidłowym
wypełnieniem obowiązku określonego w art. 70 § 1 w związku z art. 199 § 2 k.p.c.
Podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia tych przepisów trzeba więc
uznać za uzasadniony. Jeżeli powołanie zarządu przez radę Fundacji nie było
możliwe, Sąd Apelacyjny powinien - zgodnie z art. 70 § 1 zdanie drugie k.p.c. -
zwrócić się do właściwego sądu rejestrowego o ustanowienie kuratora.
Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815
§ 1 oraz art. 108
§ 2 w związku z art. 39821
k.p.c. uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał
sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu
Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.
eb