Wyrok z 17 lipca 2014, sygn. III Ca 572/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 lipca 2014 r.

Sąd Okręgowy w Gliwicach III Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie:

Przewodniczący - Sędzia SO Danuta Pacześniowska (spr.)

Sędzia SO Leszek Dąbek

Sędzia SR (del.) Anna Hajda

Protokolant Aneta Puślecka

po rozpoznaniu w dniu 17 lipca 2014 r. w Gliwicach na rozprawie

sprawy z powództwa D. G.

przeciwko Skarbowi Państwa – Dyrektorowi Zakładu Karnego w N.

o zapłatę

na skutek apelacji powoda

od wyroku Sądu Rejonowego w Zabrzu

z dnia 2 grudnia 2013 r., sygn. akt I C 576/09

1.  prostuje w części wstępnej zaskarżonego wyroku błędne oznaczenie strony pozwanej ze „Skarb Państwa – Zakład Karny w N.” na „Skarb Państwa – Dyrektor Zakładu Karnego w N.”;

2.  zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że:

a)  w punkcie 1 zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 1.500 (tysiąc pięćset) złotych z ustawowymi odsetkami od dnia uprawomocnienia się wyroku;

b)  dodaje punkt 4, w którym oddala powództwo w pozostałym zakresie;

c)  w punkcie 2 nie obciąża powoda kosztami procesu;

3.  oddala apelację w pozostałej części;

4.  nie obciąża powoda kosztami postępowania odwoławczego;

5.  przyznaje adwokatowi S. J. od Skarbu Państwa (Sądu Rejonowego w Zabrzu) kwotę 73,80 (siedemdziesiąt trzy złote i 80/100) złotych, w tym kwotę 13,80 (trzynaście złotych i 80/100) złotych podatku od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu powodowi w postępowaniu odwoławczym.

SSR (del.) Anna Hajda SSO Danuta Pacześniowska SSO Leszek Dąbek

UZASADNIENIE

Powód D. G. wniósł o zasądzenie na jego rzecz od pozwanego 50.000 zł z ustawowymi odsetkami od wydania wyroku oraz kosztów procesu. Podał, że żądana kwota stanowi zadośćuczynienie za złe traktowanie w trakcie odbywania kary pozbawienia wolności oraz osadzenie w przeludnionej celi posiadającej niewielkie pomieszczenie sanitarne i niewyposażonej w ciepłą wodę.

W odpowiedzi na pozew pozwany wniósł o oddalenie powództwa oraz o zasądzenie kosztów procesu. W uzasadnieniu przyznał, że w trakcie osadzenia w zakładzie powód mógł okresowo przebywać w celi mieszkalnej, w której nie była zachowana norma 3m ² na osobę. Miało to miejsce jedynie od 20 sierpnia 2009r. do 30 września 2009r. Podkreślał, że wyposażenie celi odpowiadało obowiązującym przepisom, osadzeni mieli dostęp do aktów prawnych oraz otrzymywali środki higieniczne. Raz w tygodniu mieli zapewniony dostęp do łaźni, a powód w trakcie osadzenia nie zgłaszał problemów z robactwem w celi.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Rejonowy oddalił powództwo, zasądził od powoda na rzecz pozwanego 2.400 zł tytułem zwrotu kosztów procesu oraz zasądził na rzecz ustanowionego dla niego pełnomocnika z urzędu wynagrodzenie za udzieloną pomoc prawną.

Orzeczenie powyższe zapadło przy ustaleniu, że powód odbywał karę pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym w N. w warunkach przeludnienia w okresie od 20 sierpnia 2009r. do 30 września 2009r. Cela nr 531, w której był osadzony miała powierzchnię 14,77m ², a przebywało w niej 5 osadzonych. Wyposażenie i sprzęt kwaterunkowy w celi odpowiadały powszechnie obowiązującym przepisom. W trakcie osadzenia żaden z nich nie zgłaszał potrzeby przeprowadzenia dezynfekcji lub deratyzacji. Osadzeni mieli dostęp do łaźni, otrzymywali środki czystości, a także aktów prawnych.

Ustalając stan faktyczny w sprawie Sąd pierwszej instancji oparł się na zeznaniach świadka Ł. R. uznając je za wiarygodne. Mając na uwadze powyższe ustalenia Sąd doszedł do przekonania, że żądanie pozwu nie zasługiwało na uwzględnienie. Sąd pierwszej instancji wskazał, iż podstawą roszczenia powoda była treść art. 24 kc w zw. z art. 448 § 1 kc. Tym samym powód zobowiązany był wykazać, że jego dobra osobiste zostały naruszone bezprawnym działaniem pozwanego. Oceniając postawę pozwanego względem powoda pod kątem jej bezprawności Sąd doszedł do wniosku, że nie doszło do naruszenia godności osobistej powoda. Sąd podkreślił, że powód został osadzony w celi przeludnionej w dniu 20 sierpnia 2009r., a pozew sporządził 4 dni później. Nadto do przewidzianej przepisami prawa normy brakowało jedynie 0,23m ² powierzchni celi. W rezultacie Sąd Rejonowy uznał, że poziom niewygody, jakie niosło za sobą dla powoda osadzenie w placówce penitencjarnej, w przedmiotowej sprawie nie stanowił naruszenia godności jednostki ludzkiej, ale stanowił element wymierzonej za przestępstwo kary. Nie doszło zatem do takiego naruszenia dóbr osobistych powoda, które uzasadniałoby udzielenie mu ochrony z art. 24 kc. O kosztach procesu orzeczono w oparciu o art. 98 kpc.

Apelację od powyższego wyroku wywiódł powód. Zarzucił sprzeczność istotnych ustaleń faktycznych z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego, mającą zasadniczy wpływ na treść wyroku, a polegającą na bezpodstawnym uznaniu, że wyposażenie celi nr 531, w której osadzony był powód odpowiadało powszechnie obowiązującym przepisom, gdy w rzeczywistości stan techniczny i sanitarny celi nie spełniał wymaganych standardów. Nadto zarzucił naruszenie przepisów prawa procesowego, a mianowicie art. 233 § 1 kpc przez niewszechstronne rozważenie zebranego materiału dowodowego, dokonanie ich oceny w sposób dowolny i fragmentaryczny, w szczególności przez bezpodstawne odmówienie wiarygodności twierdzeniom powoda i świadków P. G., R. W. i S. B., co do stanu technicznego i sanitarnego celi. Powód zarzucał także naruszenie prawa materialnego, a to art. 24 kc w zw. z art. 448 kc przez ich błędne niezastosowanie w sytuacji stwierdzenia, że powód przebywał w celi w warunkach przeludnienia oraz art. 6 kc w zw. z art. 24 kc przez uznanie, że na powodzie spoczywał ciężar dowodu w zakresie panujących w zakładzie karnym warunków oraz faktu naruszenia dóbr osobistych powoda, gdy ciężar ten spoczywał na pozwanym. W oparciu o tak podniesione zarzuty domagał się zmiany zaskarżonego orzeczenia przez zasądzenie na jego zadośćuczynienia objętego pozwem. Ewentualnie wniósł o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Nadto domagał się przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej mu z urzędu.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Apelacja jest częściowo uzasadniona.

Sąd prawidłowo, zgodnie z wynikającą z art. 3 kpc zasadą kontradyktoryjności przeprowadził w sprawie postępowanie dowodowe, jednak w oparciu o przeprowadzone dowody Sąd Okręgowy poczynił odmienne ustalenia niż Sąd pierwszej instancji.

Na wstępie należy zauważyć, że art. 233 kpc wyrażający zasadę swobodnej oceny dowodów stanowi w § 1, że Sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału. Ramy swobodnej oceny dowodów wyznaczone są wymogami prawa procesowego, doświadczeniem życiowym oraz regułami logicznego myślenia, według których sąd w sposób bezstronny, racjonalny i wszechstronny rozważa materiał dowodowy jako całość, dokonując wyboru określonych środków dowodowych i ważąc ich moc oraz wiarygodność, odnosi je do pozostałego materiału dowodowego (wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 14 sierpnia 2012r. III AUa 620/12). Stawiając zarzut naruszenia art. 233 § 1 kpc należy wykazać, że Sąd uchybił zasadom logicznego rozumowania lub doświadczenia życiowego.

Powód w apelacji wskazał na konkretne istotne uchybienia, których w tym zakresie dopuścił się Sąd pierwszej instancji. Analizując materiał dowodowy zgromadzony w niniejszej sprawie należało odmiennie ocenić zeznania osadzonych, którzy podobnie jak powód zajmowali celę nr 531. Należy zwrócić uwagę, że zarówno świadek S. B., jak i świadek P. G. w swoich zeznaniach podkreślali, że w związku z umieszczeniem w celi dodatkowej osoby znacznemu ograniczeniu uległa jej powierzchnia, zrobiło się ciasno. S. B. wskazał, że gdy jedna z osób chciała wstać i poruszać się po celi pozostali osadzeni musieli siedzieć. Zeznania w tym zakresie należało uznać za w pełni wiarygodne. Znajdują one bowiem potwierdzenie nie tylko w zeznaniach powoda, ale również w przedłożonej przez pozwanego dokumentacji, z której wyraźnie wynika, że w okresie od 20 sierpnia 2009r. do 30 września 2009r. w celi nie była zachowana norma 3m ² na osobę. Dodatkowo należy zauważyć, że wskazani świadkowie zgadzali się ze sobą także co do warunków panujących w celi, kłopotów z pleśnią oraz stanem parkietu w celi. Podkreślali, że parkiet był zużyty, pod spodem stała woda i trzeba było go poprawiać, żeby się „nie zabić”. Zeznania te są spójne i w ocenie Sądu Okręgowego należało je uznać za wiarygodne. Tym bardziej w świadkowie Ci zeznając na temat panujących w jednostce penitencjarnej warunków wskazali nie tylko na uchybienia w tym zakresie ale potwierdzili także szereg twierdzeń pozwanego dotyczących zapewnienia osadzonym dostępu do łaźni, biblioteki, kantyny, możliwości korzystania z nabożeństw oraz zgodności sprzętu kwaterunkowego z rozporządzeniem.

Przymiotu wiarygodności nie posiadają zeznania świadka Ł. R.. W swoich zeznaniach odnosi się on ogólnie do warunków panujących w Zakładzie Karnym w N.. Wskazał, że był osadzony w wielu celach i nie pamięta by dzielił jedną z nich z powodem. Pozostałe zeznania odnoszą się nie tyle do warunków panujących w celi nr 531 lecz ogólnie do warunków odbywania kary w jednostce penitencjarnej, do zasad korzystania z biblioteki, kwestii związanych z wymianą pościeli, kąpielami czy zakupami w kantynie, a zatem do okoliczności, co do których naruszenia nie występowały. Nadto należy wskazać, że świadek ten miał w najbliższej przyszłości ponownie odbywać karę w pozwanej jednostce, a zatem należy do jego zeznań podejść z dużą dozą ostrożności.

Odnosząc się do zarzutów naruszenia prawa materialnego wskazać należy, że niezbędnym warunkiem uzasadniającym uznanie za zasadne powództwa o zadośćuczynienie jest doznanie krzywdy przez osobę, która z takim roszczeniem wystąpiła. Analizując zebrany w sprawie materiał dowodowy, jak również aktualne orzecznictwo w tym zakresie, zarówno Sądu Najwyższego, jak i Sądu Apelacyjnego w Katowicach, stwierdzić należy, że nie w każdym wypadku stwierdzenie naruszenia dóbr osobistych wymaga zasądzenia odpowiedniego zadośćuczynienia. Ocena zasadności powództwa w tym przedmiocie możliwa jest po rozważeniu wszystkich okoliczności dotyczących warunków odbywania przez pokrzywdzonego tymczasowego aresztowania i kary pozbawienia wolności (wyrok Sądu Najwyższego z 14 czerwca 2012r., sygn. I CSK 489/11, Lex nr 1212799). W podobnym tonie wypowiedział się Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z 6 grudnia 2011r. sygn. I ACa 650/11 ( Biul.SAKa 2012/2/25-26) stwierdzając, że sam fakt przeludnienia nie daje automatycznie podstawy do przyjęcia, iż zostały spełnione przesłanki do zasądzenia zadośćuczynienia na podstawie art. 448 kc. Wynika to wprost z istotnej przesłanki omawianej regulacji, a mianowicie "wyrządzenia krzywdy na skutek naruszenia dóbr osobistych", a także zwrotu "może" stanowiącego element uznania sądu. Nie oznacza to oczywiście dowolności, lecz wskazany element uznania daje wyraz możliwości wyboru orzekania, zdeterminowany przesłankami, których ustawodawca wprawdzie nie precyzuje, ale są one możliwe do określenia w każdym indywidualnym zespole okoliczności konkretnej sprawy. Taka struktura przepisu, podobnie, jak w innych analogicznych wypadkach, mająca cechy normy "pozytywnej", jak i jednocześnie "negatywnej" w swej treści zawiera możliwość zarówno pozytywnego, jak i negatywnego rozstrzygnięcia przez sąd. Na jej podstawie, w razie spełnienia się przesłanek faktycznych, nie nazwanych w hipotezie, sąd uwzględni powództwo o zadośćuczynienie lub je oddali.

Z okoliczności niniejszej sprawy wynika bezsprzecznie, że powód przebywał w warunkach przeludnienia w okresie od 20 sierpnia do 30 września 2009r. Cela nr 531, w której był osadzony miała powierzchnię 14,77 m ², a przebywało w niej 5 osadzonych. Mimo, że taki stan nie trwał długo to jednak niósł ze sobą znaczną uciążliwość dla osadzonych. Choć fakt przeludnienia nie daje automatycznie podstawy do przyjęcia, że zostały spełnione przesłanki do zasądzenia zadośćuczynienia na podstawie art. 448 kc, to w niniejszej sprawie doszło do innych naruszeń, które dodatkowo spotęgowały poczucie krzywdy u powoda.

Na dyskomfort odbywania kary pozbawienia wolności, przekraczający jej zwykłą i dopuszczalną uciążliwość, wpłynął stan kącika sanitarnego oraz ograniczona możliwość zachowania higieny z uwagi na fakt, że korzystanie z miski znajdującej się w celi wiązało się z zalewaniem podłogi, a w konsekwencji z problemami z parkietem, który wymagał stałego osuszania i układania. Okoliczność tę potwierdza plan remontu przyjęty u pozwanego, który dopiero przewidywał przeprowadzenie remontu celi w przyszłości.

Reasumując zgromadzony materiał dowodowy, w ocenie Sądu Odwoławczego, daje podstawy do stwierdzenia, że powód odbywał karę w warunkach nie licujących z godnością człowieka. Powyższe musiało doprowadzić do zmiany zaskarżonego orzeczenia. Naruszenia te nie były jednak na tyle duże by uzasadniały zasądzenie na rzecz powoda żądanej w pozwie kwoty. W ocenie Sądu Okręgowego 1.500 zł stanowi wystarczające zadośćuczynienie, odpowiednie do stopnia stwierdzonych naruszeń i nie przekracza wysokości najniższego miesięcznego wynagrodzenia, a zatem jest adekwatne do długości ich trwania (ogółem 41 dni).

Z tych też powodów Sąd Okręgowy na podstawie art. 386 § 1 kpc zmienił zaskarżone orzeczenie w sposób wskazany w sentencji. Dalej idącą apelację oddalono na mocy art. 385 kpc.

O należnych pełnomocnikowi kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi w postępowaniu odwoławczym z urzędu orzeczono w oparciu o § 2 pkt 1 i 3 w zw. z § 6 pkt 25 i § 13 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2013r., poz. 461 j.t.). Uwzględniając trudną sytuację materialną powoda i okoliczność, że nie osiąga on aktualnie dochodów, odstąpiono od obciążania go kosztami postępowania odwoławczego, a to na zasadzie art. 108 § 1 kpc w zw. z art. 102 kpc.

SSR (del.) Anna Hajda SSO Danuta Pacześniowska SSO Leszek Dąbek