Wyrok z 18 grudnia 2024, sygn. III AUa 370/24

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 grudnia 2024 r.

Sąd Apelacyjny w Szczecinie III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w osobie sędziego Urszuli Iwanowskiej, po rozpoznaniu w dniu 18 grudnia 2024 r., w S., na posiedzeniu niejawnym,

sprawy z odwołania E. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w S.

o wysokość świadczenia

na skutek apelacji organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie VI Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 24 lipca 2024 r., sygn. akt VI U 242/24,

uchyla zaskarżony wyrok oraz poprzedzającą go decyzję i sprawę przekazuje Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w S. do ponownego rozpoznania.

sędzia Urszula Iwanowska

sygn. akt III AUa 370/24

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 9 stycznia 2024 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S., w związku z wnioskiem E. K. o ponowne obliczenie świadczenia w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2023 r., odmówił ubezpieczonemu wznowienia postępowania w sprawie wskazując, że powołany wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie odnosi się ubezpieczonego, albowiem nie należy on do kategorii osób, o których mowa w tym orzeczeniu.

W odwołaniu od powyższej decyzji E. K. wniósł o przeliczenie emerytury zgodnie z treścią powołanego wyroku podnosząc, że sposób wyliczenia jego emerytury w czerwcu 2018 r. był dla niego krzywdzący.

W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o jego oddalenie podtrzymując argumentacją przytoczoną w zaskarżonej decyzji.

Wyrokiem z dnia 24 lipca 2024 r. Sąd Okręgowy w Szczecinie VI Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał ubezpieczonemu E. K. prawo do przeliczenia emerytury w oparciu o treść przepisu art. 25a ust. 2a i 2b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS.

Powyższe orzeczenie Sąd Okręgowy oprał o następujące ustalenia faktyczny i rozważania prawne:

H. S. urodził się w dniu (...) Wniosek o przyznanie emerytury złożył w dniu 10 maja 2018 r.

Decyzją z dnia 14 czerwca 2018 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. przyznał ubezpieczonemu emeryturę od dnia (...), tj. od dnia osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego.

W dniu 8 grudnia 2023 r. ubezpieczony złożył w organie rentowym wniosek o ponowne obliczenie świadczenia, z którego treści wynika, że wnosi on o ponowne naliczenie emerytury w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2023 r.

W odpowiedzi organ rentowy wydał zaskarżoną decyzję.

Po ustaleniu powyższego stanu faktycznego oraz na podstawie przepisów prawa niżej powołanych Sąd Okręgowy uznał, że odwołanie ubezpieczonego doprowadziło do zmiany zaskarżonej decyzji organu rentowego.

Sąd pierwszej instancji wskazał, że ustawą z dnia 24 czerwca 2021 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1621), na mocy art. 3 pkt. 1, dokonano zmiany art. 25a ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez zmianę brzmienia ust. 2 pkt. 2 tego artykułu na: „2) w drugim kwartale danego roku - ostatniej kwartalnej waloryzacji składek dokonuje się za czwarty kwartał poprzedniego roku, z uwzględnieniem ust. 2a;” oraz dodano po ust. 2 ust. 2a i 2b w brzmieniu: „2a. W przypadku ustalania wysokości emerytury w czerwcu danego roku waloryzacji składek dokonuje się w taki sam sposób jak przy ustalaniu wysokości emerytury w maju danego roku, jeżeli jest to korzystniejsze dla ubezpieczonego. 2b. Przepis ust. 2a stosuje się również do ubezpieczonego, który wiek uprawniający do emerytury osiągnął po dniu 31 maja danego roku.”.

Przy czym, zgodnie z treścią przepisu art. 17 ustawy z dnia 24 czerwca 2021 r., przepisy art. 25a ust. 2 pkt 2 oraz ust. 2a i 2b ustawy zmienianej w art. 3, w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, mają zastosowanie do emerytur przyznanych na wniosek zgłoszony po dniu 31 maja 2021 r. lub przyznanych na podstawie art. 24a ustawy zmienianej w art. 3 osobom, które wiek emerytalny ukończyły po dniu 31 maja 2021 r., oraz do rent rodzinnych przyznanych po osobach zmarłych po dniu 31 maja 2021 r. (ust. 1). W przypadku przyznania emerytury lub renty rodzinnej, o których mowa w ust. 1, przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, emerytura lub renta rodzinna podlega ponownemu przeliczeniu z uwzględnieniem przepisów art. 25a ust. 2 pkt 2 oraz ust. 2a i 2b ustawy zmienianej w art. 3, w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, w terminie 30 dni od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy (ust. 2).

Dalej Sąd Okręgowy wskazał, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 15 listopada 2023 r., wydanym w sprawie o sygn. akt P 7/22, orzekł, iż artykuł 17 ustawy z dnia 24 czerwca 2021 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1621) w związku z art. 25a ust. 2 pkt 2 i ust. 2a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1251 ze zm.; powoływana dalej jako: ustawa emerytalna) w zakresie, w jakim pomija emerytury przyznane na wniosek zgłoszony przed 1 czerwca 2021 r., jest niezgodny z art. 32 ust. 1 w związku z art. 67 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Konsekwencją wyroku Trybunału Konstytucyjnego jest możliwość ponownego obliczenia emerytury ubezpieczonego, która została naliczona wg stanu na czerwiec 2018 r. i przyznana od dnia 11 czerwca 2018 r., tj. od dnia osiągnięcia przez niego powszechnego wieku emerytalnego.

Sąd Okręgowy przypomniał, że ubezpieczony złożył w dniu 8 grudnia 2023 r. wniosek o ponowne obliczenie jego świadczenia z uwzględnieniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2023 r., czyli przy zastosowaniu regulacji zawartych w art. 25a ust. 2 pkt. 2a i 2b ustawy emerytalnej. Natomiast organ rentowy nie rozpoznał tego wniosku i miast tego wydał decyzję o odmowie wznowienia postępowania w sprawie. Decyzja ta w ocenie sądu meriti nie miała jakiejkolwiek podstawy faktycznej i prawnej albowiem w przypadku ubezpieczonego chodziło o ponowne obliczenie wysokości jego świadczenia przy zastosowaniu nowych regulacji prawnych, nie obowiązujących w dacie obliczania i przyznania jego emerytury. Wyżej wymieniony wyrok Trybunał Konstytucyjnego w żaden sposób nie odnosił się do konstytucyjności przepisów art. 25a ustawy emerytalnej obowiązujących w dacie przyznawania ubezpieczonemu emerytury a jedynie otworzył możliwości obliczenia emerytury w oparciu o nowe regulacje, tj. o nowo zmienione i dodane przepisy art. 25a ustawy emerytalnej (ust. 2 pkt. 2a i 2b), szerszemu kręgowi podmiotów.

Działanie organu rentowego, zdaniem Sądu Okręgowego, było celowe (biorąc pod uwagę masowość załatwiania analogicznych wniosków ubezpieczonych w taki sam sposób) i zmierzało do odsunięcia terminu merytorycznego rozpoznania sprawy z uwagi na ewentualną konieczność ponownego obliczenia i podjęcia wypłaty wyższego świadczenia bardzo dużej liczbie ubezpieczonych. Stąd, w ocenie Sądu Okręgowego, opisany modus operandi organu rentowego, musi być potraktowany jako celowe niewydanie decyzji, w sprawie wniosku o ponowne obliczenie świadczenia, w przewidzianym do tego terminie.

Dalej sąd pierwszej instancji podniósł, że zgodnie z treścią art. 477 ¹⁴ § 3 zd.1 k.p.c., jeżeli odwołanie wniesiono w związku z niewydaniem decyzji przez organ rentowy lub niewydaniem orzeczenia przez wojewódzki zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności lub decyzji przez ten zespół, sąd w razie uwzględnienia odwołania zobowiązuje organ lub zespół do wydania decyzji lub orzeczenia w określonym terminie, zawiadamiając o tym organ nadrzędny, albo orzeka co do istoty sprawy.

Sąd Okręgowy, po rozpoznaniu niniejszej sprawy, doszedł do przekonania, że mamy do czynienia z sytuacją celowego nie wydania decyzji odnoszącej się do meritum wniosku ubezpieczonego w przewidzianym do tego terminie. Oczywiście, możliwym było zastosowanie regulacji zawartej w art. 467 § 4 k.p.c., jednakże ocena postępowania organu rentowego w podobnych sprawach (taki sam „sposób rozpoznawania” analogicznych wniosków ma miejsce zarówno w okręgu tutejszego Sądu, jak i w okręgach innych Sądów), prowadzi do wniosku, że przyczyniło by się to jedynie do przedłużenia okresu rozpoznania wniosku ubezpieczonego albowiem organ rentowy wydał by decyzję o odmowie przeliczenia świadczenia (gdyż takie prezentuje merytoryczne stanowisko w sprawie) i Sąd musiałby to oczywiście niewłaściwe stanowisko skorygować, co znacznie przedłużyło by postępowanie.

Kontynuując Sąd Okręgowy wskazał, że z podobną sytuacją mielibyśmy do czynienia, kiedy Sąd - nie oglądając się na okoliczności wydania przedmiotowej decyzji - skupił by się jedynie na jej literalnej treści i oddalił odwołanie (polecając jednocześnie merytoryczne rozpoznanie wniosku ubezpieczonego) albowiem rzeczywiście nie istnieją jakiekolwiek podstawy do wznowienia postępowania w sprawie wniosku ubezpieczonego zakończonej decyzją z 2014 roku.

W konsekwencji, Sąd Okręgowy, w oparciu o treść przepisów art. 477 ¹⁴ § 3 zd. 1 k.p.c. zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że przyznał ubezpieczonemu prawo do przeliczenia emerytury w oparciu o treść przepisu art. 25a ust. 2a i 2b ustawy emerytalnej (przy czym orzeczenie dotyczy możliwości przeliczenia emerytury ubezpieczonego nie dając jednocześnie gwarancji, że zwiększy to jej wysokość).

Z powyższym wyrokiem Sądu Okręgowego w Szczecinie w całości nie zgodził się Zakład Ubezpieczeń Społecznych, który w wywiedzionej apelacji zarzucił mu:

1. obrazę przepisów prawa materialnego, tj.:

a)  art. 25a ust. 2a i 2b ustawy emerytalnej - poprzez błędne jego zastosowanie i nakazanie przeliczenia świadczenia ubezpieczonemu w oparciu o przepis, który nie ma do niego zastosowania, bowiem dotyczy on ubezpieczonych, którzy wiek uprawniający do emerytury osiągnęli po dniu 31 maja 2021 r., podczas gdy ubezpieczony ma ustalone prawo do emerytury od 11 czerwca 2018 r.;

b)  art. 17 ustawy z dnia 24 czerwca 2021 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2021 r., poz. 1621) - poprzez jego błędną wykładnię polegająca na uznaniu, iż przepisy art. 25a ust. 2 pkt 2 oraz ust. 2a i 2b ustawy emerytalnej mają zastosowanie do emerytur przyznanych na wniosek zgłoszony przed dniem 31 maja 2021 r. lub przyznanych na podstawie art. 24a ustawy emerytalnej osobom, które wiek emerytalny ukończyły przed dniem 31 maja 2021 r., sprzeczną z literalnym brzmieniem przepisu, który stanowi, iż przepisy art. 25a ust. 2 pkt 2 oraz ust. 2a i 2b ustawy emerytalnej, mają zastosowanie do emerytur przyznanych na wniosek zgłoszony po dniu 31 maja 2021 r. lub przyznanych na podstawie art. 24a ustawy emerytalnej osobom, które wiek emerytalny ukończyły po dniu 31 maja 2021 r.;

2. obrazę przepisów prawa procesowego, tj.:

- art. 477 ¹⁴ § 3 k.p.c. poprzez jego błędne zastosowanie i orzeczenie co do istoty sprawy podczas, gdy odwołanie nie zostało wniesione przez wnioskodawcę w związku z niewydaniem decyzji odnoszącej się co do meritum wniosku, a organ rentowy nie pozostawał w bezczynności i wydał decyzję odmawiająca wznowienia postępowania w związku z wyrokiem TK z dnia 15 listopada 2023 r.

Następnie apelujący wniósł o:

- zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie odwołania w całości

ewentualnie

- uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji,

a nadto

- zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych.

W uzasadnieniu skarżący szczegółowo omówił podniesione zarzuty.

W odpowiedzi na apelację E. K. wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie kosztów postępowania wskazując, że apelacja jest bezzasadna, a stanowisko i ocena prawna wyrażona w wyroku sądu pierwszej instancji są prawidłowe, bowiem uwzględniają wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2023 r., P 7/22.

Sąd Apelacyjny rozważył, co następuje:

Sąd Apelacyjny rozważył sprawę i uznał, że apelacja jest zasadna w stopniu uzasadniającym uchylenie zaskarżonego wyroku i poprzedzającej go decyzji oraz przekazanie sprawy do rozpoznania bezpośrednio organowi rentowemu.

Na wstępie wskazać należy zasadę, że sąd drugiej instancji, jeśli nie oddala apelacji, zmienia zaskarżony wyrok i orzeka co do istoty sprawy (art. 385 i art. 386 § 1 k.p.c.). Uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania może więc nastąpić tylko wyjątkowo, gdy stwierdzono nieważność postępowania (art. 386 § 2 k.p.c. w zw. z art. 379 k.p.c.) lub w razie nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy albo gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości (art. 386 § 4 k.p.c.; por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 grudnia 2012 r., II UZ 58/12, OSNP 2014/1/14). W tym drugim wypadku, w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, dopuszczalne jest nie tylko uchylenie wyroku sądu pierwszej instancji, ale także zaskarżonej odwołaniem decyzji i przekazanie sprawy bezpośrednio organowi rentowemu, o czym stanowi art. 477 ^14a k.p.c. Przepis ten ma zatem zastosowanie wówczas, gdy konieczne jest skasowanie decyzji organu rentowego i wydanie nowej, po przekazaniu sprawy organowi rentowemu do ponownego rozpoznania i przeprowadzeniu prawidłowego postępowania przed tym organem, uwzględniającego wszelkie wymagania wynikające z prawa materialnego (zob. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 20 października 2016 r., I UZ 22/16, Legalis nr 1537373 i z dnia 26 września 2017 r., II UZ 51/17, Legalis nr 1696675).

Podkreślić także należy, że organy orzecznicze w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych zobowiązane są do szczególnej staranności przy ocenie sedna sporu. Uwaga ta dotyczy w szczególności organu rentowego, który powinien zweryfikować pismo wszczynające postępowanie i dołączone do niego dokumenty tak, aby odzwierciedlić jego prawdziwy sens i rozstrzygnąć o istocie sprawy. Wniosek ubezpieczonego oraz powołane w nim okoliczności i nowe dowody powinny zatem znajdować odzwierciedlenie w decyzji oraz w jej uzasadnieniu. Skoro przepis art. 477 ^14a k.p.c. upoważnia także do uchylenia decyzji organu rentowego, to zakłada, że również na etapie postępowania administracyjnego może dojść do nierozpoznania istoty sprawy (wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 28 lutego 2018 r., III AUa 999/16, Legalis nr 1743591). Zaznaczyć należy, iż w przypadku postępowania organu rentowego do nierozpoznania istoty sprawy dochodzi wówczas, gdy decyzja organu nie rozstrzyga o wniosku osoby ubezpieczonej bądź też rozstrzyga, ale w niepełnym zakresie lub w też w sytuacji, gdy wydana z urzędu decyzja jest przedwczesna w zakresie rozstrzyganej w niej materii (wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 5 lutego 2016 r., III AUa 1208/14, Legalis nr 1428349).

W niniejszej sprawie Sąd Apelacyjny dostrzegł, że wniosek E. K. z dnia 8 grudnia 2023 r. dotyczy ponownego przeliczenia emerytury w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego - jak w odwołaniu ubezpieczony wskazał - z dnia 15 listopada 2023 r. (k. 11 plik II akt ZUS). Wniosek ten nie zawiera wskazania w jaki sposób, na podstawie jakich przepisów organ rentowy ma tego dokonać. Należy ponownie podkreślić, że organ rentowy ma obowiązek działania na korzyść ubezpieczonych i zastosowania najkorzystniejszych obowiązujących przepisów.

Zdaniem sądu odwoławczego, organ rentowy błędnie ocenił, że złożony przez ubezpieczonego wniosek dotyczył żądania wznowienia postępowania w sprawie. Organ rentowy zupełnie pominął żądanie ubezpieczonego przeliczenia jego emerytury z uwzględnieniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2023 r.

Sąd odwoławczy ma również na uwadze, iż Zakład, w odpowiedzi na wniosek ubezpieczonego o ponowne obliczenie emerytury w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2023 r. odmówił wznowienia postępowania w sprawie wyjaśniając, iż wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie odnosi się do ubezpieczonego, gdyż nie należy on do kategorii osób, o których mowa w tym orzeczeniu.

Wobec tego należy wyjaśnić, że nie sposób zaaprobować poglądu, iż wyrok Trybunału Konstytucyjnego odnosi się wyłącznie do tzw. "emerytów czerwcowych", a więc osób, które zgłosiły wniosek o ponowne ustalenie wysokości emerytury na podstawie art. 17 ustawy zmieniającej, i którym to organ wydał decyzję odmawiającą ponownego ustalenia wysokości emerytury na podstawie tego przepisu. Zaznaczenia jednak wymaga, że wbrew odmiennym twierdzeniom apelującego, wymóg złożenia wniosku o ponowne ustalenie wysokości emerytury na podstawie art. 17 ustawy zmieniającej celem ponownego ustalenia wysokości emerytury nie znajduje żadnego uzasadnienia prawnego, a przede wszystkim nie wynika z treści analizowanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego.

Zatem wskazać trzeba, że zgodnie z art. 17 ust. 2 ustawy z dnia 24 czerwca 2021 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1621) przepisy art. 25a ust. 2 pkt 2 oraz ust. 2a i 2b ustawy zmienianej w art. 3, w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, mają zastosowanie do emerytur przyznanych na wniosek zgłoszony po dniu 31 maja 2021 r. lub przyznanych na podstawie art. 24a ustawy zmienianej w art. 3 osobom, które wiek emerytalny ukończyły po dniu 31 maja 2021 r., oraz do rent rodzinnych przyznanych po osobach zmarłych po dniu 31 maja 2021 r. Natomiast jak wynika z brzmienia art. 17 ust. 2 tej ustawy, w przypadku przyznania emerytury lub renty rodzinnej, o których mowa w ust. 1, przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, emerytura lub renta rodzinna podlega ponownemu przeliczeniu z uwzględnieniem przepisów art. 25a ust. 2 pkt 2 oraz ust. 2a i 2b ustawy zmienianej w art. 3, w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, w terminie 30 dni od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy. Zmiana ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw z dnia 24 czerwca 2021 r. uregulowała tzw. kwestie "emerytur czerwcowych" rozwiązując związany z nimi problem wyłącznie na przyszłość, co oznacza, że pominięto przy tym osoby, których prawo o świadczenia emerytalnego przysługiwało wcześniej w latach 2009-2019 (tak jak odwołujący się E. K.).

Niniejsza ustawa nie przewiduje natomiast regulacji, która dawałaby możliwość ustalenia na nowo wysokości emerytury (z uwzględnieniem zmian dotyczących sposobu waloryzacji składek emerytalnych oraz kapitału początkowego) osobom, którym obliczono wysokość emerytury w czerwcu w latach poprzednich. Natomiast Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 15 listopada 2023 r., P 7/22, odpowiadając na pytanie Sądu Okręgowego w Elblągu "czy art. 25a ust. 2 pkt 2 oraz ust. 2a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r., poz. 504) w związku z art. 17 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 24 czerwca 2021 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1621) w zakresie, w jakim przepisy te nie przyznają prawa do obliczenia emerytury z uwzględnieniem art. 25a ust. 2 pkt 2 oraz ust. 2a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. tym osobom, które wniosek o emeryturę zgłosiły przed 1 czerwca 2021 r., są zgodne z art. 2, art. 32 oraz art. 67 ust. 1 Konstytucji" orzekł, że art. 17 ustawy z dnia 24 czerwca 2021 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1621) w związku z art. 25a ust. 2 pkt 2 i ust. 2a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1251 ze zm.) w zakresie, w jakim pomija emerytury przyznane na wniosek zgłoszony przed 1 czerwca 2021 r., jest niezgodny z art. 32 ust. 1 w związku z art. 67 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Zgodnie ze stanowiskiem Trybunału ustawodawca, kształtując system ubezpieczeń społecznych, ma obowiązek utrzymania odpowiedniego poziomu świadczeń, co wiąże się bezpośrednio z koniecznością istnienia mechanizmu ich waloryzacji. Z poważaniem dla powyższego, określając zakres i formy zabezpieczenia społecznego po osiągnięciu wieku emerytalnego, ustawodawca nie może zaniechać wprowadzenia odpowiedniej metody utrzymywania ich realnej wartości. Trybunał Konstytucyjny wyjaśnił, że prawo do waloryzacji świadczeń emerytalno-rentowych stanowi jeden z istotnych elementów konstytucyjnego prawa do zabezpieczenia społecznego (zob. w szczególności wyroki TK z dnia: 19 grudnia 2012 r., K 9/12, OTK ZU nr 11/A/2012, poz. 136; 17 grudnia 2013 r., SK 29/12, OTK ZU nr 9/A/2013, poz. 138 wraz z licznymi tam przywołanymi wcześniejszymi orzeczeniami Trybunału), jednocześnie zwracając uwagę na to, że prawo do waloryzacji należy odróżnić od konkretnej metody podwyższania nominalnej wartości ekonomicznej przyznanych świadczeń emerytalno-rentowych.

Nadto Trybunał Konstytucyjny wyjaśnił, iż istotą jest to, czy ustawodawca, wprowadzając określone zmiany w ramach przyjętego przez siebie mechanizmu waloryzacji kwartalnej, uczynił to z poszanowaniem innych - wyrażonych w art. 32 ust. 1 oraz w art. 2 Konstytucji - wartości konstytucyjnych. Przy czym, nie można tracić z pola widzenia, że w samym systemie ubezpieczeń społecznych została sformułowana wprost zasada równego traktowania ubezpieczonych, którą przewiduje art. 2a ustawy systemowej. W myśl tej zasady wszyscy ubezpieczeni, bez względu na płeć, stan cywilny, stan rodzinny, są traktowani równo. Zasada ta dotyczy w szczególności warunków objęcia systemem ubezpieczeń społecznych, obowiązku opłacania i obliczania wysokości składek, obliczania wysokości świadczeń, okresu wypłaty świadczeń i zachowania prawa do świadczeń.

Trybunał Konstytucyjny zwrócił również uwagę, że zgodnie z art. 25 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS podstawę obliczenia emerytury, o której mowa w art. 24 tej ustawy (emerytura ubezpieczonych urodzonych po 31 grudnia 1948 r.), stanowi kwota składek na ubezpieczenie emerytalne, z uwzględnieniem waloryzacji składek zewidencjonowanych na koncie ubezpieczonego do końca miesiąca poprzedzającego miesiąc, od którego przysługuje wypłata emerytury, zwaloryzowanego kapitału początkowego oraz kwot środków zewidencjonowanych na subkoncie z tzw. kapitałowej części składki emerytalnej. Waloryzację składek przeprowadza się corocznie, od 1 czerwca każdego roku (art. 25 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS), przy czym waloryzacja składek za ostatni rok przed przejściem na emeryturę (zewidencjonowanych na koncie ubezpieczonego po 31 stycznia roku, za który przeprowadzono ostatnią waloryzację) dokonywana jest kwartalnie według sposobu określonego w art. 25a ustawy emerytalnej.

Jednocześnie Trybunał Konstytucyjny miał na uwadze, że praktyka stosowania art. 25a ustawy emerytalnej dość szybko pokazała, że osoby przechodzące na emeryturę w czerwcu mogą otrzymać niższe świadczenie, niż gdyby wysokość ich emerytur ustalano w innym miesiącu. Problem ten był dostrzegany powszechnie, zwracał na niego uwagę także Rzecznik Praw Obywatelskich w licznych interwencjach (odwołał się do nich pytający sąd oraz Rzecznik w swoim stanowisku przedstawionym w niniejszej sprawie). Co więcej, Trybunał Konstytucyjny zaznaczył, że w orzecznictwie sądów powszechnych zaczęła zarysowywać się pewna rozbieżność wykładni art. 25a ust. 2 pkt 2 i ust. 3 w związku z art. 25 ust. 1 i 3 ustawy emerytalnej (na co wskazał także pytający sąd, zob. również orzeczenia przywołane w stanowisku Rzecznika Praw Obywatelskich). Według jednego stanowiska - w przypadku ustalania wysokości emerytury w czerwcu danego roku, składki zewidencjonowane na koncie podlegają tylko waloryzacji rocznej, natomiast według drugiego stanowiska - niedopuszczalne jest dzielenie ubezpieczonych w zakresie sposobu obliczenia emerytury na składających wnioski przed i po 1 czerwca danego roku. Powziąwszy wątpliwości w zakresie wykładni wskazanych przepisów ustawy emerytalnej, sądy przedstawiały Sądowi Najwyższemu związane z tym problemem zagadnienia prawne. Choć Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 6 października 2015 r., III UZP 9/15, odmówił podjęcia uchwały, to w jego uzasadnieniu wyjaśnił kwestie dotyczące mechanizmu waloryzacji składek na ubezpieczenie emerytalne zaewidencjonowanych na koncie ubezpieczonego dla ustalenia podstawy obliczenia emerytury oraz zobrazował je przykładami. Trybunał Konstytucyjny mając powyższe na uwadze, wskazał, że choć stanowisko Sądu Najwyższego było na ogół respektowane w orzecznictwie sądów powszechnych, to jednak nie oznaczało to, że problem "emerytur czerwcowych" został rozwiązany. Mimo, że problem "emerytur czerwcowych" był dostrzegany powszechnie w praktyce stosowania przepisów regulujących waloryzację kwartalną, przez wiele lat nie podjęto działań naprawczych takiego stanu rzeczy, poprzestając jedynie na działaniach o charakterze informacyjnym.

Trybunał Konstytucyjny zauważył, że to przede wszystkim ustawodawca jest zobowiązany - dostrzegając ułomność dotychczasowych rozwiązań - dążyć do naprawienia stanu rzeczy przy pomocy narzędzi prawodawczych. Podobnie w wyroku z dnia 6 marca 2019 r. (P 20/16, OTK ZU A/2019, poz. 11) dotyczącym tzw. wcześniejszych emerytur kobiet urodzonych w 1953 r., Trybunał Konstytucyjny wskazał, że prawodawca został wyposażony w fachowy aparat i niezbędne narzędzia służące prawidłowości i realności planowania finansowego w odpowiednio długiej perspektywie czasu. Nie może zatem wykorzystywać swoich władczych kompetencji, by przerzucać na obywateli skutki swoich decyzji podejmowanych na podstawie błędnych założeń. Pierwszym krokiem podjętym przez ustawodawcę w kierunku zmiany mechanizmu waloryzacji "emerytur czerwcowych" było rozwiązanie przyjęte w ustawie osłonowej. Wprowadzono wówczas regulację jednorazową, a mianowicie w art. 53 tej ustawy postanowiono, że w przypadku ustalania w czerwcu 2020 r. wysokości emerytury na podstawie ustawy emerytalnej, waloryzacji składek, o której mowa w art. 25a ustawy o emeryturach i rentach z FUS, dokonuje się w taki sam sposób jak przy ustalaniu wysokości emerytury w maju 2020 r., jeżeli jest to korzystniejsze dla ubezpieczonego. Ten sposób waloryzacji kwartalnej w przypadku ustalania wysokości emerytury w czerwcu został następnie wprowadzony do ustawy emerytalnej - ustawą nowelizującą z 2021 r. zmieniono art. 25a ust. 2 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz dodano w tym artykule (między innymi) ust. 2a - o treści i zakresie zastosowania wcześniej wzmiankowanych.

Zaznaczenia wymaga także, że Trybunał Konstytucyjny zbadał, czy ustawodawca mógł dokonać takiego zróżnicowania w grupie "emerytów czerwcowych". W związku z powyższym wyjaśnił, iż ocena, czy kwestionowana regulacja narusza zasadę równości, musi być poprzedzona analizą, czy zachodzi podobieństwo określonych podmiotów, a więc czy możliwe jest wskazanie wspólnej cechy istotnej uzasadniającej równe traktowanie tych podmiotów. Ustalenie to wymaga analizy celu i treści aktu normatywnego, w którym zawarta została kontrolowana norma prawna. W treści art. 17 ust. 1 ustawy nowelizującej z 2021 r. ustawodawca wyróżnił między innymi grupę osób, którym emerytury przyznano na wniosek zgłoszony po 31 maja 2021 r. W ustępie 2 tego przepisu postanowił, że w przypadku poprzedzającego wejście w życie tej ustawy przyznania emerytury, następuje ponowne przeliczenie świadczenia z uwzględnieniem nowego mechanizmu waloryzacji kwartalnej. Tymczasem w takiej samej sytuacji jak osoby, którym przyznano emeryturę na wniosek zgłoszony po 31 maja 2021 r., są także osoby, którym przyznano emeryturę na takich samych zasadach w latach wcześniejszych. Trybunał Konstytucyjny zaznaczył przy tym, że mają rację i pytający sąd, i Rzecznik Praw Obywatelskich, wskazując, że podmiotami podobnymi są zatem ubezpieczeni urodzeni po 31 grudnia 1948 r. (objęci systemem zdefiniowanej składki), którzy wystąpili o emeryturę w czerwcu, ich emerytura została ustalona z zastosowaniem art. 25a ust. 2 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w brzmieniu ustalonym ustawą nowelizującą z 2004 r. i obowiązującym do wejścia w życie ustawy nowelizującej z 2021 r. W obrębie wyróżnionej wyżej grupy podmiotów - wskutek postanowienia wyrażonego w art. 17 ust. 1 i 2 ustawy nowelizującej z 2021 r. - doszło do zróżnicowania: część osób uzyskała możliwość przeliczenia wcześniej przyznanej emerytury z uwzględnieniem nowego korzystniejszego sposobu waloryzacji kwartalnej, natomiast części osób takiej możliwości odmówiono. W ocenie Trybunału wprowadzenie zróżnicowania sposobu waloryzacji składek w grupie podmiotów o ustalonej wyżej wspólnej cesze istotnej w żaden sposób nie służy realizacji zasady równego traktowania ubezpieczonych w systemie zdefiniowanej składki.

Następnie Trybunał Konstytucyjny podkreślił, że przedmiotem jego oceny nie był sam mechanizm waloryzacji kwartalnej, ani w kształcie obowiązującym przed wejściem w życie ustawy nowelizującej z 2021 r., ani po wejściu w życie tejże ustawy. Trybunał badał jedynie, czy ustawodawca, zmieniając ten mechanizm, uczynił to zgodnie ze standardem konstytucyjnym wynikającym z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Przeanalizowawszy treść kwestionowanej regulacji, jej otoczenia normatywnego i kontekstu, Trybunał stwierdził, że nie spełnia ona warunków konstytucyjnie dopuszczalnego odstępstwa od zasady równości. Ustawodawca, poza formalnym odwołaniem się do konieczności ochrony równowagi budżetowej i stabilności systemu, nie uzasadnił ani relewantności, ani konieczności, ani proporcjonalności pominięcia w art. 17 ustawy nowelizującej z 2021 r. (w związku z art. 25a ust. 2 pkt 2 i ust. 2a ustawy o emeryturach i rentach z FUS) emerytów, którym przyznano emerytury na wniosek zgłoszony przed 1 czerwca 2021 r.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, w stanie faktycznym niniejszej sprawy zaskarżona decyzja w istocie nie rozstrzygała o wniosku ubezpieczonego, który domagał się przeliczenia emerytury z uwzględnieniem powołanego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego, a więc przepisów art. 25a ust. 2 pkt. 2 i 2b ustawy emerytalnej. Taki wniosek w sposób nie budzący żadnych wątpliwości ubezpieczony sformułował w złożonym odwołaniu z dnia 1 lutego 2024 r. Organ rentowy jednak potraktował wniosek wyłącznie jako żądanie wznowienie postępowania administracyjnego i doprowadził do przeredagowania wniosku złożonego przez ubezpieczonego, tak by żądanie wznowienie postępowania administracyjnego jednoznacznie wynikało z treści jego pisma. Tymczasem organ powinien był rozważyć to żądanie, w pierwszej kolejności na gruncie przepisów ustawy emerytalnej.

Przy rozpoznawaniu niniejszej sprawy obowiązkiem organu będzie rozważenie zasadności żądania ubezpieczonego, w przedmiocie merytorycznego rozstrzygnięcia o prawie do przeliczenia emerytury przy zastosowaniu przywołanej powyższej regulacji. W sprawie należy też mieć na uwadze, że E. K. nie złożył wniosku o przeliczenie świadczenia od daty przyznania, a wniósł o przeliczenie tego świadczenia w związku z wydanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego, którego skutkiem jest wyeliminowanie ograniczenia czasowego osób uprawnionych do przeliczenia świadczenia z uwzględnieniem art. 25a ust. 2 pkt. 2 i 2b ustawy emerytalnej.

Podsumowując, organ rentowy nie rozstrzygnął o możliwości przeliczenia emerytury, chociaż w ocenie sądu odwoławczego był do tego zobowiązany, zarówno wnioskiem, jak też obowiązkiem działania na korzyść ubezpieczonej.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Apelacyjny na podstawie art. 477 ^14a k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok oraz poprzedzającą go decyzję organu i przekazał sprawę organowi rentowemu celem ponownego rozpoznania.

sędzia Urszula Iwanowska