Wyrok z 21 maja 2025, sygn. III AUa 899/24

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 maja 2025 r.

Sąd Apelacyjny w Poznaniu III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w składzie:

Przewodniczący: sędzia Marta Sawińska

Protokolant: Emilia Wielgus

po rozpoznaniu w dniu 21 maja 2025 r. w Poznaniu na posiedzeniu niejawnym

sprawy D. C.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w P.

o wysokość kapitału początkowego

na skutek apelacji D. C.

od wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu

z dnia 4 lipca 2024 r. sygn. akt VIII U 114/24

oddala apelację.

sędzia Marta Sawińska

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 14 listopada 2023 r., znak (...)-2004, Zakład Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w P., na podstawie ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2016 r., poz. 887), po rozpoznaniu wniosku z dnia 12 października 2023 r., odmówił D. C. ponownego ustalenia wartości kapitału początkowego na dzień 1 stycznia 1999 r.

W treści decyzji organ rentowy wskazał, że zgodnie z art. 7 ust. 7 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych do stażu pracy zalicza się okresy niewykonywania pracy spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad dziećmi przypadające przed nabyciem prawa do emerytury lub renty.

D. C., w formie i terminie przewidzianym prawem, odwołała się od powyższej decyzji, wnosząc o jej uchylenie i ponowne ustalenie wartości kapitału początkowego na dzień 1 stycznia 1999 r.

W uzasadnieniu odwołująca podkreśliła, że sposób wykładni art. 7 ust. 5 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest dyskryminujący dla matek, które z przyczyn zdrowotnych w trakcie narodzin dziecka nie pracowały, a pracy w ograniczonym zakresie nie mogły podjąć. Ustawodawca wprowadzając przepis o okresie nieskładkowym dla matek, które urodziły dziecko i na czas ich wychowywania zrezygnowały z pracy zarobkowej miał zamiar chronić osoby decydujące się na założenie rodziny. Nielogicznym i krzywdzącym jest uznanie, że matka, która z powodu choroby nie podjęła pracy zarobkowej w ograniczonym zakresie ma nie być chroniona finansowo, ponieważ przebywa na okresowej rencie chorobowej.

W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy, podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie i prezentowaną argumentację w całej rozciągłości, wnosząc o oddalenie odwołania i zasądzenie od odwołującej kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Wyrokiem z dnia 4 lipca 2024 r. Sąd Okręgowy w Poznaniu oddalił odwołanie (punkt 1.), zasądzając od D. C. na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w P. 180 zł (sto osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego wraz z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty (punkt 2.).

U podstaw powołanego rozstrzygnięcia legły następujące ustalenia faktyczne i rozważania prawne:

D. C. urodziła się (...)

Wnioskiem z dnia 9 października 2003 r. odwołująca zwróciła o ustalenie kapitału początkowego.

Decyzją z dnia 16 listopada 2004 r. organ rentowy ustalił kapitał początkowy na dzień 1 stycznia 1999 r. Do obliczenia podstawy wymiaru kapitału początkowego przyjęto wskaźnik wysokości podstawy wymiaru renty z tytułu niezdolności do pracy ustalony w decyzji o jej przyznaniu – w wysokości 54,19%. Organ rentowy uwzględnił także 11 lat, 6 miesięcy i 11 dni okresów składkowych oraz 3 lata, 0 miesięcy i 25 dni okresów nieskładkowych. Kapitał początkowy ustalony na dzień 1 stycznia 1999 r. wyniósł 59.247,32 zł.

Decyzją z dnia 27 lipca 2021 r. organ rentowy, z urzędu, ponownie ustalił kapitał początkowy na dzień 1 stycznia 1999 r. Do obliczenia podstawy wymiaru kapitału początkowego przyjęto podstawę wymiaru kapitału początkowego w kwocie 661,60 zł ustaloną w decyzji z dnia 16 listopada 2004 r. o ustaleniu kapitału początkowego. Organ rentowy uwzględnił 11 lat, 6 miesięcy i 11 dni okresów składkowych, 3 miesiące i 4 dni okresów nieskładkowych oraz 2 lata, 9 miesięcy i 21 dni okresów sprawowania opieki nad dzieckiem. Kapitał początkowy ustalony na dzień 1 stycznia 1999 r. wyniósł 61.544,23 zł.

Wnioskiem z dnia 12 października 2023 r. odwołująca zwróciła się o ponowne przeliczenie kapitału początkowego poprzez uwzględnienie następujących okresów:



od 3 czerwca 1988 r. do 14 grudnia 1989 r. opieka nad dzieckiem i przebywanie na zasiłku wychowawczym,



od 1 sierpnia 1993 r. do 8 grudnia 1993 r. opieka nad dzieckiem i przebywanie na urlopie macierzyńskim,



od 28 lutego 1997 r. do 28 lutego 2001 r. opieka nad dzieckiem i przebywanie na rencie inwalidzkiej III grupy.

Zaskarżoną decyzją z dnia 14 listopada 2023 r. organ rentowy odmówił D. C. ponownego ustalenia wartości kapitału początkowego na dzień 1 stycznia 1999 r. W treści decyzji organ rentowy wskazał, że zgodnie z art. 7 ust. 7 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych do stażu pracy zalicza się okresy niewykonywania pracy spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad dziećmi przypadające przed nabyciem prawa do emerytury lub renty.

W okresie od 1 marca 1995 r. do 30 września 2003 r. odwołująca była uprawniona do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy.

Dnia 28 lutego 1997 r. odwołująca urodziła córkę, nad którą sprawowała opiekę do 28 lutego 2001 r.

Sąd przyjął, że dokumenty stanowiące podstawę rozstrzygnięcia są prawdziwe i wiarygodne. Strony nie kwestionowały ich wiarygodności, a Sąd nie znalazł podstaw, by czynić to z urzędu. Nadto ich treść i forma nie były kwestionowane przez żadną ze stron postępowania, a zatem i sąd nie znalazł podstaw, by czynić to z urzędu. Fakt niekwestionowania przez strony treści kserokopii dokumentów pozwolił na potraktowanie tychże kserokopii jako dowodów pośrednich istnienia dokumentów o treści im odpowiadającej.

Za wiarygodny Sąd uznał dowód z przesłuchania odwołującej odnośnie okresu sprawowania opieki nad dzieckiem urodzonym dnia (...) Dowód z przesłuchania odwołującej był zgodny ze złożonymi dokumentami.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd I instancji uznał, że odwołanie D. C. nie zasługiwało na uwzględnienie.

Na wstępie rozważań powołał art. 173 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2023 r., poz. 1251), w myśl którego dla ubezpieczonych urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r., którzy przed dniem wejścia w życie ustawy opłacali składki na ubezpieczenie społeczne lub za których składki opłacali płatnicy składek, ustala się kapitał początkowy.

Zgodnie z ust. 3 w/w przepisu wartość kapitału początkowego ustala się na dzień wejścia w życie cytowanej ustawy.

Stosownie do treści art. 174 ust. 1 cyt. ustawy kapitał początkowy ustala się na zasadach określonych w art. 53, z uwzględnieniem ust. 2-12.

Przy ustalaniu kapitału początkowego przyjmuje się przebyte przed dniem wejścia w życie ustawy:

1)  okresy składkowe, o których mowa w art. 6;

2)  okresy nieskładkowe, o których mowa w art. 7 pkt 5;

3)  okresy nieskładkowe, o których mowa w art. 7 pkt 1-4 i 6-12, w wymiarze nie większym niż określony w art. 5 ust. 2. (ust. 2)

Podstawę wymiaru kapitału początkowego ustala się na zasadach określonych w art. 15, 16, 17 ust. 1 i 3 oraz 18, z tym że okres kolejnych 10 lat kalendarzowych ustala się z okresu przed dniem 1 stycznia 1999 r. (ust. 3)

Jeżeli okres wskazany do ustalenia podstawy wymiaru kapitału początkowego obejmuje rok kalendarzowy, w którym ubezpieczony pozostawał w ubezpieczeniu społecznym na podstawie przepisów prawa polskiego jedynie przez część miesięcy tego roku, do obliczenia stosunku sumy kwot podstaw wymiaru składek i kwot, o których mowa w art. 15 ust. 3, w okresie tego roku do przeciętnego wynagrodzenia, przyjmuje się sumę kwot przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia ogłoszonego za ten rok kalendarzowy odpowiednią do liczby miesięcy pozostawania w ubezpieczeniu (3b).

W niniejszej sprawie odwołująca domagała się uwzględnienia do przeliczenia kapitału początkowego poprzez doliczenie okresu sprawowania opieki nad dzieckiem, przypadający w czasie korzystania prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy.

Zgodnie z art. 7 ust. 5 w/w ustawy okresami nieskładkowymi są przypadające przed dniem nabycia prawa do emerytury lub renty okresy urlopu wychowawczego, urlopu bezpłatnego udzielonego na podstawie przepisów w sprawie bezpłatnych urlopów dla matek pracujących opiekujących się małymi dziećmi, innych udzielonych w tym celu urlopów bezpłatnych oraz okresy niewykonywania pracy - z powodu opieki nad dzieckiem:

a)  w wieku do lat 4 - w granicach do 3 lat na każde dziecko oraz łącznie - bez względu na liczbę dzieci - do 6 lat,

b)  na które ze względu na jego stan fizyczny, psychiczny lub psychofizyczny przysługuje zasiłek pielęgnacyjny - dodatkowo w granicach do 3 lat na każde dziecko.

Wykładnia powołanego przepisu była przedmiotem analizy w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z 7 grudnia 2017 r. (II UK 620/16), okres sprawowania opieki nad dzieckiem do lat 4, przypadający w czasie korzystania z prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, nie jest okresem nieskładkowym w rozumieniu art. 7 pkt 5 ustawy emerytalnej (teza 2 wyroku). W uzasadnieniu wyroku z 23 sierpnia 2005 r. (I UK 347/04), Sąd Najwyższy szczegółowo wyjaśnił, że przepis art. 7 wymienia w dwunastu punktach okresy nieskładkowe. Zarówno okresy składkowe jak i nieskładkowe mogą zbiegać się z okresami pobierania renty z tytułu niezdolności do pracy. W przypadku okresów składkowych jest to oczywiste, gdyż w tych okresach opłacane są składki na ubezpieczenie społeczne. Natomiast okresy nieskładkowe mogą przypadać w okresie pobierania renty, jeżeli nie wyłączają tego przepisy określające te okresy. Wyłączenia takie wymienione są w trzech punktach - 5, 6 i 7. Jednocześnie Sąd Najwyższy podkreślił, że sformułowanie zamieszczone w początkowej części tych przepisów („przypadające przed dniem nabycia prawa do emerytury lub renty okresy”) w żaden sposób nie uprawnia do wniosku, że chodzi o okresy przypadające przed przyznaniem prawa do świadczenia, o które zainteresowany aktualnie się ubiega. Jest bowiem oczywiste, że wszystkie okresy zarówno składkowe, jak i nieskładkowe, niezbędne do spełnienia warunku posiadania wymaganego okresu uprawniającego do emerytury lub renty, muszą przypadać przed przyznaniem tego prawa. Wynika to z treści art. 100 ust. 1, który stanowi, że prawo do świadczeń powstaje z dniem spełnienia wszystkich warunków do przyznania tego prawa. Wszystkie okresy wymagane do nabycia prawa do emerytury ubiegający się o to świadczenie powinien wykazać we wniosku, a więc siłą rzeczy przypadają one przed przyznaniem prawa. Zastrzeżenie, że określone okresy muszą przypadać przed przyznaniem prawa do świadczenia jest zbyteczne i nie występuje ono w pozostałych punktach art. 7. Określony w punktach 5-7 warunek posiadania okresu opieki nad dzieckiem lub innym członkiem rodziny przed przyznaniem prawa do emerytury lub renty oznacza, że okresy przypadające po przyznaniu jednego z tych świadczeń, z którego uprawniony korzystał przed ubieganiem się o prawo do kolejnego świadczenia, nie są okresami nieskładkowymi. Okres sprawowania opieki nad dzieckiem do lat 4 przypadający w czasie korzystania z prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy nie jest więc okresem nieskładkowym w rozumieniu art. 7 pkt 5 ustawy. Wymienione w art. 7 okresy nieskładkowe są okresami niewykonywania pracy i niepodlegania ubezpieczeniu społecznemu z powodu przeszkód uniemożliwiających jakąkolwiek działalność, na przykład represji politycznych (pkt 4), nauki w szkole wyższej (pkt 9), dokształcania zawodowego lekarzy (pkt 10). Taką przeszkodą jest również sprawowanie opieki nad dzieckiem lub innym członkiem rodziny. Jednak w tym ostatnim przypadku ustawodawca uznał, że zarówno przy ustalaniu prawa do świadczeń, jak i ich wysokości nie są uwzględniane okresy niewykonywania pracy, w których wypłacane były świadczenia z ubezpieczenia społecznego - emerytura lub renta - także w przypadku, gdy emeryt lub rencista opiekował się dzieckiem lub innym członkiem rodziny wymagającym opieki.

Powyższe stanowisko znajduje potwierdzenie również w późniejszym orzecznictwie Sądu Najwyższego, w tym wyroku z dnia 7 grudnia 2017 r. (II UK 620/16), z dnia 18 marca 2010 r. (II UK 266/09) oraz z dnia 7 lutego 2018 r. (II UK 679/16).

W konsekwencji należy zgodzić się z organem rentowym, że niemożliwe okazało się uwzględnienie do przeliczenia wysokości kapitału początkowego okresu sprawowania opieki nad dzieckiem przypadający w czasie korzystania z prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, tj. okresu od 28 lutego 1997 r. do 28 lutego 2001 r.

Mając na względnie powyższe, Sąd Okręgowy, w myśl art. 477 ¹⁴ § 1 k.p.c. oddalił odwołanie – punkt 1 sentencji wyroku.

W przedmiocie kosztów procesu Sąd orzekł w punkcie 2 sentencji wyroku na podstawie art. 98 § 1, 1 ¹ i 3 k.p.c. w zw. z art. 99 k.p.c. i zasądził od odwołującej na rzecz pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w P. kwotę 180 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego wraz z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty – stosownie do treści § 9 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1935).

Apelację od powołanego orzeczenia wywiodła D. C., domagając się „uchylenia zaskarżonej decyzji i ponowne ustalenie wartości kapitału początkowego odwołującej na dzień 1 stycznia 1999 r.

Zarzuty apelacji objęły:

-naruszenie art.7 ust.5 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS poprzez jego błędną wykładnię i uznanie, że odwołująca nie może zaliczyć do stażu pracy okresów nieskładkowych z tytułu opieki nad małoletnią córką z uwagi na pobieranie w tym okresie renty umożliwiającej pracę zawodową i przyznanej na czas rekonwalescencji zdrowotnej,

-błędne ustalenie faktyczne polegające na pominięciu okoliczności, iż renta z tytułu częściowej niezdolności do pracy nie uniemożliwiała pracy zawodowej.

Organ rentowy nie zajął wobec wniesionej apelacji merytorycznego stanowiska.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja D. C. jest bezzasadna.

Konkludując, spór w niniejszej sprawie, wbrew zarzutom apelacji, sprowadza się jedynie do naruszenia prawa materialnego i zarzutu, jakoby Sąd Okręgowy dokonał wadliwej subsumpcji ustalonego prawidłowo stanu faktycznego do obowiązujących przepisów ustawy emerytalnej, błędnie pomijając treść art. 7 pkt 5 tej ustawy.

Zgodnie z powołanym przepisem okresami nieskładkowymi są okresy: przypadające przed dniem nabycia prawa do emerytury lub renty okresy urlopu wychowawczego, urlopu bezpłatnego udzielonego na podstawie przepisów w sprawie bezpłatnych urlopów dla matek pracujących opiekujących się małymi dziećmi, innych udzielonych w tym celu urlopów bezpłatnych oraz okresy niewykonywania pracy - z powodu opieki nad dzieckiem:

a) w wieku do lat 4 - w granicach do 3 lat na każde dziecko oraz łącznie - bez względu na liczbę dzieci - do 6 lat,

b) na które ze względu na jego stan fizyczny, psychiczny lub psychofizyczny przysługuje zasiłek pielęgnacyjny - dodatkowo w granicach do 3 lat na każde dziecko.

Jak słusznie naprowadzał sąd I instancji wykładnia powołanego przepisu była przedmiotem analizy w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z 7 grudnia 2017 r., w sprawie II UK 620/16 (por. też wyrok SN z 23 sierpnia 2005 r., I UK 347/04), okres sprawowania opieki nad dzieckiem do lat 4, przypadający w czasie korzystania z prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, nie jest okresem nieskładkowym w rozumieniu art. 7 pkt 5 ustawy emerytalnej (teza 2 wyroku). W uzasadnieniu wyroku z 23 sierpnia 2005 r., I UK 347/04, zapadłym w zbliżonym stanie faktycznym, Sąd Najwyższy szczegółowo wyjaśnił, że "przepis art. 7 wymienia w dwunastu punktach okresy nieskładkowe. Zarówno okresy składkowe jak i nieskładkowe mogą zbiegać się z okresami pobierania renty z tytułu niezdolności do pracy.

W przypadku okresów składkowych jest to oczywiste, gdyż w tych okresach opłacane są składki na ubezpieczenie społeczne. Natomiast okresy nieskładkowe mogą przypadać w okresie pobierania renty, jeżeli nie wyłączają tego przepisy określające te okresy. Wyłączenia takie wymienione są w trzech punktach - 5, 6 i 7." Jednocześnie Sąd Najwyższy podkreślił, że "sformułowanie zamieszczone w początkowej części tych przepisów ("przypadające przed dniem nabycia prawa do emerytury lub renty okresy") w żaden sposób nie uprawnia do wniosku, że chodzi o okresy przypadające przed przyznaniem prawa do świadczenia, o które zainteresowany aktualnie się ubiega. Jest bowiem oczywiste, że wszystkie okresy zarówno składkowe jak i nieskładkowe, niezbędne do spełnienia warunku posiadania wymaganego okresu uprawniającego do emerytury lub renty, muszą przypadać przed przyznaniem tego prawa.

Wynika to z treści art. 100 ust. 1, który stanowi, że prawo do świadczeń powstaje z dniem spełnienia wszystkich warunków do przyznania tego prawa. Wszystkie okresy wymagane do nabycia prawa do emerytury ubiegający się o to świadczenie powinien wykazać we wniosku, a więc siłą rzeczy przypadają one przed przyznaniem prawa. Zastrzeżenie, że określone okresy muszą przypadać przed przyznaniem prawa do świadczenia jest zbyteczne i nie występuje ono w pozostałych punktach art. 7. Określony w punktach 5-7 warunek posiadania okresu opieki nad dzieckiem lub innym członkiem rodziny przed przyznaniem prawa do emerytury lub renty oznacza, że okresy przypadające po przyznaniu jednego z tych świadczeń, z którego uprawniony korzystał przed ubieganiem się o prawo do kolejnego świadczenia, nie są okresami nieskładkowymi. Okres sprawowania opieki nad dzieckiem do lat 4 przypadający w czasie korzystania z prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy nie jest więc okresem nieskładkowym w rozumieniu art. 7 pkt 5 ustawy. Wymienione w art. 7 okresy nieskładkowe są okresami niewykonywania pracy i niepodlegania ubezpieczeniu społecznemu z powodu przeszkód uniemożliwiających jakąkolwiek działalność, na przykład represji politycznych (pkt 4), nauki w szkole wyższej (pkt 9), dokształcania zawodowego lekarzy (pkt 10). Taką przeszkodą jest również sprawowanie opieki nad dzieckiem lub innym członkiem rodziny. Jednak w tym ostatnim przypadku ustawodawca uznał, że zarówno przy ustalaniu prawa do świadczeń jak i ich wysokości nie są uwzględniane okresy niewykonywania pracy, w których wypłacane były świadczenia z ubezpieczenia społecznego - emerytura lub renta - także w przypadku, gdy emeryt lub rencista opiekował się dzieckiem lub innym członkiem rodziny wymagającym opieki."

Przekładając powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy Sąd Okręgowy prawidłowo, zgodnie z treścią cyt. art. 7 pkt 5, nie zaliczył wnioskodawczyni do okresów nieskładkowych okresu sprawowania opieki nad dzieckiem po dacie przyznania jej prawa do renty.

Dywagacje co do wpływu na tę ocenę kwalifikacji rentowej nie ma znaczenia. Cytowany przepis ustawy emerytalnej nie odnosi się do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy a do renty jako świadczenia z tytułu niezdolności do pracy jako takiej, a więc zarówno częściowej jak i całkowitej.

W rezultacie prawidłowa jest treść zaskarżonych decyzji o ustaleniu kapitału początkowego.

Mając na względzie całość przywołanej argumentacji orzeczono na podstawie art.385 k.p.c. o oddaleniu apelacji jako bezzasadnej.

sędzia Marta Sawińska