Wyrok z 9 lipca 2025, sygn. III AUa 712/25

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 lipca 2025 r.

Sąd Apelacyjny w Gdańsku - III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w składzie:

Przewodniczący: SSA Daria Stanek

po rozpoznaniu w dniu 9 lipca 2025 r. w Gdańsku na posiedzeniu niejawnym

sprawy W. W.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w O.

o zwrot nienależnie pobranego świadczenia

na skutek apelacji W. W.

od wyroku Sądu Okręgowego w Gdańsku VII Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 5 marca 2025 r., sygn. akt VII U 1039/24

I. oddala apelację;

II. przyznaje od Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w Gdańsku na rzecz radcy prawnego K. K. kwotę 540,00 (pięćset czterdzieści 00/100) złotych powiększoną o należny podatek VAT tytułem wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną z urzędu w postępowaniu apelacyjnym.

SSA Daria Stanek

Sygn. akt III AUa 712/25

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 5 marca 2024 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. stwierdził, że ubezpieczony W. W. pobrał nienależnie świadczenie za okres od dnia 1 marca 2022 r. do dnia 31 grudnia 2023 r. w łącznej kwocie 10.500 zł z tytułu świadczenia uzupełniającego dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji. Organ rentowy zobowiązał ubezpieczonego do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń za ww. okres w kwocie należności głównej 10.500 zł wraz odsetkami ustawowymi za opóźnienie, naliczonymi za okres od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia, tj. 21 kwietnia 2022 r. do dnia zwrotu, ponieważ zgodnie z informacją z Aresztu Śledczego w B. ubezpieczony przebywał w areszcie.

Odwołanie od powyższej decyzji wywiódł ubezpieczony W. W.. W uzasadnieniu odwołania ubezpieczony wskazał, że przebywając w areszcie śledczym złożył do organu rentowego wniosek o przekazanie świadczenia uzupełniającego na adres Aresztu Śledczego w B..

W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o jego oddalenie. W uzasadnieniu odpowiedzi na odwołanie pozwany wskazał, że skarżący o fakcie przebywania w areszcie śledczym zawiadomił organ rentowy składając do Zakładu wniosek z dnia 14 marca 2023 r., o przekazanie świadczenia uzupełniającego na adres Aresztu Śledczego w B.. Ustosunkowując się do odwołania organ rentowy ponownie przeanalizował sprawę i podzielił stanowisko odwołującego o zawiadomieniu przez niego o pobycie w zakładzie karnym już w dniu 20 marca 2023 r., w wyniku czego organ nie wstrzymał wypłaty świadczenia uzupełniającego, tylko zmienił adres przekazywania świadczenia na adres Aresztu Śledczego w B.. W związku z powyższym organ zastosował art. 8 ust. 5 ustawy z dnia 31 lipca 2019 r. o świadczeniu uzupełniającym dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 256; dalej ustawa o świadczeniu uzupełniającym), zgodnie z którym nie można żądać zwrotu kwoty nienależnie pobranego świadczenia uzupełniającego za okres dłuższy niż 12 miesięcy, jeżeli osoba pobierająca świadczenie zawiadomiła organ właściwy o zajściu okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczenia i mając na uwadze powyższe pozwany wydał decyzję z dnia 28 marca 2024 r., którą uchylił zaskarżoną decyzję w części dotyczącej kwoty i okresu kiedy świadczenie zostało pobrane nienależnie, stwierdzając że obecnie skarżący zobowiązany jest do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia uzupełniającego za okres nie dłuższy niż 12 miesięcy, tj. od dnia 1 stycznia 2023 r. do dnia 31 grudnia 2023 r. Reasumując organ rentowy odstąpił od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia uzupełniającego za okres od dnia 1 kwietnia 2022 r. do dnia 31 grudnia 2022 r., natomiast nie znalazł podstaw prawnych do zaspokojenia roszczeń odwołującego w całości i w tym zakresie wniósł o oddalenie odwołania.

Decyzją z dnia 28 marca 2024 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. stwierdził, że ubezpieczony W. W. pobrał nienależnie świadczenie za okres od dnia 1 stycznia 2023 r. do dnia 31 grudnia 2023 r. w łącznej kwocie 6.000,00 zł z tytułu świadczenia uzupełniającego dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji. Organ rentowy zobowiązał ubezpieczonego do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń za ww. okres w kwocie należności głównej 6.000,00 zł, ponieważ zgodnie z informacją z Aresztu Śledczego w B. ubezpieczony przebywał w areszcie. Powyższą decyzją organ rentowy uchylił decyzję z dnia 5 marca 2024 r. w części dotyczącej kwoty i okresu za jaki ubezpieczony pobrał nienależnie świadczenie.

Odwołanie od powyższej decyzji wywiódł ubezpieczony W. W.. W uzasadnieniu odwołania ubezpieczony wskazał, że nie był świadomy tego, że nie może pobierać świadczenia uzupełniającego w czasie przebywania w areszcie śledczym, wskazując że jest osobą niewidomą, a wniosek o świadczenie wypełniał za niego kolega, który nie przeczytał mu, że nie może on pobierać świadczenia będąc w areszcie śledczym.

W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o jego oddalenie.

Sąd Okręgowy w Gdańsku VII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 5 marca 2025 r., sygn. akt VII U 1039/24 umorzył postępowanie w zakresie, w jakim decyzja z dnia 5 marca 2024 r., znak: (...) została uchylona decyzją z dnia 28 marca 2024 r., znak: (...) (punkt pierwszy), w pozostałym zakresie oddalił odwołania (punkt drugi), wniosek W. W. o odstąpienie przez organ rentowy od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia uzupełniającego jako nowy wniosek przekazał do rozpoznania zgodnie z właściwością rzeczową Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych (punkt trzeci) oraz przyznał od Skarbu Państwa Sądu Okręgowego w Gdańsku na rzecz r.pr. K. K. kwotę 720 zł powiększoną o należny podatek VAT tytułem wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną z urzędu (punkt czwarty).

Podstawę tego rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia i rozważania Sądu pierwszej instancji.

Decyzją z dnia 10 września 2019 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. przyznał ubezpieczonemu W. W. (ur. (...) r.) prawo do świadczenie uzupełniającego na stałe. W pkt II załączonego do niniejszej decyzji pouczenie wskazano, że prawo do świadczenia uzupełniającego nie przysługuje, jeżeli ustanie którykolwiek z warunków wymaganych do uzyskania tego prawa, ubezpieczony ma obowiązek zawiadomienia Zakładu o ustaleniu okoliczności będących podstawą przyznania świadczenia uzupełniającego, a więc o wszelkich zmianach, które mają wpływ na prawo i wypłatę tego świadczenia, a w szczególności o tymczasowym aresztowaniu (ppkt 7).

Ubezpieczony W. W. w okresie od dnia (...) r. przebywał w Areszcie Śledczym w B..

Pismem z dnia 16 marca 2023 r. (wpływ do ZUS w dniu 20 marca 2023 r.) ubezpieczony złożył wniosek o przekazywanie świadczenia uzupełniającego na rachunek bankowy Aresztu Śledczego w B.. Do niniejszego pisma została dołączona kserokopia dowodu osobistego, która został potwierdzona za zgodność z oryginałem przez Zakład Karny w B. (1) Dział Ewidencji. Natomiast na kopercie znajdował się stempel Aresztu Śledczego w B..

Pismem z dnia 20 marca 2023 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. poinformował ubezpieczonego, że zgodnie z art. 130 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych osobie odbywającej karę pozbawienia wolności, karę aresztu wojskowego albo karę aresztu za wykroczenie oraz osobie tymczasowo aresztowanej świadczenia wypłaca się:

1) za pośrednictwem osób prawnych prowadzących działalność w zakresie doręczania świadczeń pod adresem zakładu karnego lub aresztu albo

2) na wniosek tej osoby:

a) na jej rachunek płatniczy lub jej rachunek w banku, inny niż rachunek płatniczy,

b) na wskazany przez nią jej instrument płatniczy, na którym jest przechowywany pieniądz elektroniczny w rozumieniu ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o usługach płatniczych, albo

c) osobie przez nią wskazanej, po uprzednim pouczeniu jej o okolicznościach, o których mowa w art. 138 ust. 2 pkt 1.

W związku z powyższym organ rentowy poinformował ubezpieczonego, że świadczenie nie może być przekazywane na rachunek aresztu śledczego, dlatego ubezpieczony musi wskazać, czy świadczenie ma być przekazywane na adres aresztu śledczego oraz zaktualizować dane adresowe (w tym celu ubezpieczony może skorzystać z dołączonego formularza EZP).

W dniu 11 kwietnia 2023 r. (data wpływu do ZUS) ubezpieczony złożył wniosek o zmianę danych osoby zamieszkałej w Polsce, wskazując jako adres zameldowania i zamieszkania po zmianie ul. (...), (...)-(...) B., czyli adres Aresztu Śledczego w B..

Pismem z dnia 14 marca 2023 r. organ rentowy poinformował ubezpieczonego, że zaktualizował jego dane adresowe i od dnia 23 maja 2023 r. świadczenie będzie przekazywane za pośrednictwem poczty na adres ul. (...), (...)-(...) B..

W dniu (...) ubezpieczony został zwolniony z Aresztu Śledczego w B..

Decyzją z dnia 31 stycznia 2024 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. wstrzymał wypłatę świadczenia uzupełniającego przysługującego ubezpieczonemu W. W., ponieważ ustało prawo do tego świadczenia z powodu tymczasowego aresztowania.

W dniu 31 stycznia 2024 r. ubezpieczony złożył wniosek o zmianę danych osoby zamieszkałej w Polsce, wskazując jako adres zameldowania i zamieszkania po zmianie ul. (...), lok.(...), (...)-(...) B..

Organ rentowy w dniu 5 marca 2024 r. wydał zaskarżoną decyzję, którą następnie częściowo uchylono decyzją z dnia 28 marca 2024 r., a którą Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. stwierdził, że ubezpieczony W. W. pobrał nienależnie świadczenie za okres od dnia 1 stycznia 2023 r. do dnia 31 grudnia 2023 r. w łącznej kwocie 6.000,00 zł z tytułu świadczenia uzupełniającego dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji. Organ rentowy zobowiązał ubezpieczonego do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń za ww. okres w kwocie należności głównej 6.000,00 zł, ponieważ zgodnie z informacją z Aresztu Śledczego w B. ubezpieczony przebywał w areszcie.

W pierwszej kolejności należy wskazać, że Sąd w punkcie I sentencji wyroku, na mocy art. 355 k.p.c. umorzył postępowanie w zakresie, w jakim decyzja z dnia 5 marca 2024 r. znak: (...) została uchylona decyzją z dnia 28 marca 2024 r. znak: (...).

Organ rentowy wydając decyzję z dnia 28 marca 2024 r. wziął pod uwagę, że ubezpieczony zawiadomił o pobycie w zakładzie karnym już w dniu 20 marca 2023 r., w wyniku czego organ nie wstrzymał wypłaty świadczenia uzupełniającego, tylko zmienił adres przekazywania świadczenia na Areszt Śledczy w B.. W związku z powyższym organ zastosował art. 8 ust. 5 ustawy oświadczeniu uzupełniającym dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji, zgodnie z którym nie można żądać zwrotu kwoty nienależnie pobranego świadczenia uzupełniającego za okres dłuższy niż 12 miesięcy, jeżeli osoba pobierająca świadczenie zawiadomiła organ właściwym o zajściu okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczenia i wydał decyzję z dnia 28 marca 2024 r. którą uchylił zaskarżoną decyzję z dnia 5 marca 2023 r. w części dotyczącej kwoty i okresu kiedy świadczenie zostało pobrane nienależnie, stwierdzając że obecnie skarżący zobowiązany jest do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia uzupełniającego za okres nie dłuższy niż 12 miesięcy, tj. od 1 stycznia 2023 r. do 31 grudnia 2023 r. i tym samym odstąpił od żądania zwrotu nienależnie pobrane go świadczenia uzupełniającego za okres od dnia 1 kwietnia 2022 r. do 31 grudnia 2022 r.

Wyrokowanie w sprawie odwołania od decyzji z dnia 5 sierpnia 2020 r. w zakresie zobowiązania do zwrotu świadczenia za okres od dnia 1 kwietnia 2022 r. do 31 grudnia 2022 r. stało się zbędne i bezzasadne z uwagi na to, że decyzją z dnia 28 marca 2024 r. pozwany odstąpił od żądania zwrotu nienależnie pobrane go świadczenia uzupełniającego za ww. okres, tym samym uchylając decyzję z dnia 5 marca 2024 r. w tym zakresie.

Sąd Okręgowy w rozważaniach odwołał się do treści przepisów art. 4 ust. 3, art. 7 ust. 1-3, art. 8 ustawy o świadczeniu uzupełniającym w zw. z art. 138 ust. 1-2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 1631; dalej ustawa emerytalna). Tymczasowe aresztowanie jest okolicznością wykluczająca możliwość pobierania świadczenia uzupełniającego. Fakt tymczasowego aresztowania powoduje ustanie prawa do świadczenia uzupełniającego i tym samym świadczenie pobrane w okresie tymczasowego aresztowania, jeżeli ubezpieczony został pouczony o tym, że okoliczność tymczasowego aresztowania powoduje ustalenie prawa do świadczenia uzupełniającego, jest świadczeniem nienależnie pobranym.

Ubezpieczony w decyzji przyznającej mu prawo do świadczenia uzupełniającego został pouczony o okolicznościach powodujących ustanie prawa do świadczenie, w związku z powyższym świadczenie uzupełniające pobrane przez niego w czasie przebywania w Areszcie Śledczym w B. było świadczeniem nienależnie pobranym.

Rozpatrując poprawność pouczenia Sąd Okręgowy miał na uwadze, że zarówno ubezpieczony w treści odwołania od decyzji z dnia 28 marca 2024 r., jak i jego pełnomocnik z urzędu na rozprawie w dniu 12 lutego 2025 r, podnosili, że ubezpieczony ma znaczne problemy ze wzrokiem, jest praktycznie niewidomy (co również było podstawą do przyznania mu przez organ rentowy prawa do świadczenia uzupełniającego). Jednakże zdaniem sądu powyższa okoliczność nie stanowi o niepoprawności pouczenia, nie upoważnia to jednak do uznania, że ubezpieczony nie był w stanie zapoznać się z pouczeniem, a w związku z powyższym nie został prawidłowo pouczony przez organ, a w konsekwencji nie ma obowiązku zwracać pobranego świadczenia, Zdaniem Sądu ubezpieczony miał możliwość zapoznania się z pouczeniem przy pomocy osób trzecich, np. w Oddziale ZUS lub telefonicznie kontaktując się za pośrednictwem infolinii z organem rentowym. Oceniając możliwości ubezpieczonego zapoznania się z pouczeniem Sąd wziął pod uwagę to, że ubezpieczony był w stanie skierować do ZUS wniosek o świadczenie uzupełniające, wnioski o zmianę adresu, czy poinformować o tym, że przebywa w Areszcie Śledczym, a więc niezależnie od tego, czy robił to samodzielnie, czy też pomagała mu w tym inna osoba, należy uznać, że miał on możliwość skutecznego działania w celu załatwiania swoich interesów, a tym samym analogicznie miał możliwość zapoznania się z pouczeniem. Na ZUS nie został nałożony przez ustawodawcę obowiązek wysyłania specjalnych pism dla osób niewidomych lub ze znacznie ograniczonym widzeniem, np. pisanych alfabetem Braille’a. Osoby, które mają jakiekolwiek trudność z przeczytaniem, czy zrozumienie decyzji lub pouczenia mają możliwość skorzystania z infolinii Zakładu lub stawienia się osobiście w Oddziale w celu zapoznania się z treścią decyzji i pouczenia.

Mając na uwadze powyższe Sąd I instancji doszedł do przekonania, że stanowisko organu rentowego jest słuszne i ubezpieczony prawidłowo został zobowiązany do zwrotu nienależnie pobranego świadczenie za okres od dnia 1 stycznia 2023 r. do dnia 31 grudnia 2023 r. w łącznej kwocie 6.000,00 zł z tytułu świadczenia uzupełniającego dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji.

Ustalając okres, za który ubezpieczony jest zobowiązany do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia organ rentowy słusznie wziął pod uwagę art. 8 ust. 5 ustawy o świadczeniu uzupełniającym, zgodnie z którym nie można żądać zwrotu kwot nienależnie pobranego świadczenia uzupełniającego za okres dłuższy niż 12 miesięcy, jeżeli osoba pobierająca świadczenie zawiadomiła organ właściwy o zajściu okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczenia lub zmianę jego wysokości, a mimo to świadczenie było jej nadal wypłacane. Ubezpieczony pismem, które wpłynęło do organu rentowego w dniu 20 marca 2023 r. poinformował organ rentowy o tym, że przebywa w areszcie śledczym. Pomimo tego, że ubezpieczony przebywał w areszcie od dnia (...), to jest zobowiązany do zwrotu nienależnie wypłaconego świadczenia za okres nie dłuższy niż 12 miesięcy, w tym przypadku od dnia 1 stycznia 2023 r. do dnia 31 grudnia 2023 r.

W związku z powyższym, Sąd w punkcie II sentencji wyroku na podstawie art. 477 ¹⁴ § 1 k.p.c. i powołanych przepisów oddalił odwołanie ubezpieczonego W. W. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. z dnia 5 marca 2024 r. w zakresie w jakim decyzja ta nie została uchylona decyzją z dnia 28 marca 2024 r. oraz od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. z dnia 28 marca 2024 r.

W punkcie III sentencji wyroku na podstawie art. 477 ¹⁰ § 2 k.p.c. Sąd przekazał wniosek ubezpieczonego W. W. o odstąpienie przez organ rentowy od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia uzupełniającego do rozpoznania zgodnie z właściwością rzeczową Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych. Powyższy wniosek złożył pełnomocnik z urzędu na rozprawie w dniu 12 lutego 2025 r. (protokół - k. 61-62 akt sprawy wraz z nagraniem - koperta k. 63 akt sprawy).

Z art. 477 ¹⁰ § 2 k.p.c. wynika reguła, zgodnie z którą niedopuszczalne jest dochodzenie przed sądem żądania, które nie było rozpoznane przez organ rentowy. Żądanie takie, zgłoszone w odwołaniu, bądź w toku postępowania przed Sądem, podlega przekazaniu przez Sąd do rozpoznania organowi rentowemu.

W punkcie IV sentencji wyroku na podstawie art. § 15 ust. 2 w zw. z § 4 ust. 2 i 3 rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. poz. 764 z późn. zm.), Sąd przyznał od Skarby Państwa - Sądu Okręgowego w Gdańsku na rzecz r.pr. K. K. kwotę 720 zł powiększoną o należny podatek VAT tytułem wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną z urzędu.

Apelację od wyroku wywiódł ubezpieczony reprezentowany przez pełnomocnika z urzędu, który zaskarżył pkt II wyroku i zarzucił naruszenie:

1) prawa procesowego, tj. art. 233 § 1 k.p.c. przez dowolną ocenę materiału dowodowego i pominięcie faktu, że ubezpieczony:

- jest osobą niewidomą i wniosków do ZUS nie mógł wypełniać samodzielnie,

-nie miał realnej możliwości zapoznania się z pouczeniem z decyzji z 2019 r. bez pomocy osób trzecich, co ogranicza jego odpowiedzialność za brak zawiadomienia,

2) naruszenie prawa materialnego:

- art. 8 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniu uzupełniającym w zw. z art. 138 ust. 2 pkt 1 ustawy emerytalnej przez błędną wykładnię i przyjęcie, że pobrane przez ubezpieczonego świadczenie było nienależne, mimo że ubezpieczony zawiadomił organ rentowy o okoliczności wpływającej na prawo do świadczenia (pobyt w areszcie) w terminie oraz wypłata świadczeń nastąpiła z winy organu, który nie wstrzymał wypłaty mimo posiadania wiedzy o areszcie,

- art. 8 ust. 5 ustawy o świadczeniu uzupełniającym przez jego błędną wykładnię i pominięcie, że skoro organ rentowy został zawiadomiony o pobycie w areszcie i mimo to wypłacał świadczenie, to skarżący nie może być obciążony obowiązkiem jego zwrotu - nawet w zakresie 12 miesięcy.

W związku z powyższymi zarzutami, wniesiono o: zmianę zaskarżonego wyroku w części oddalającej odwołania oraz uwzględnienie odwołań poprzez uchylenie decyzji pozwanego, zasądzenie kosztów procesu za obie instancje od organu na rzecz odwołującego oraz zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu w wysokości dwukrotności stawki minimalnej za obie instancje, a koszty te nie zostały opłacone w całości ani w części, a pełnomocnik odwołującego jest podatnikiem podatku VAT. 

Organ rentowy w odpowiedzi na apelację wniósł o jej oddalenie i zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja ubezpieczonego podlegała oddaleniu jako bezzasadna.

Przedmiotem sporu było, czy W. W. pobrał nienależnie świadczenie za okres od dnia 1 stycznia 2023 r. do dnia 31 grudnia 2023 r. w łącznej kwocie 6.000,00 zł z tytułu świadczenia uzupełniającego dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji.

W spornym zakresie Sąd Okręgowy przeprowadził stosowne postępowanie dowodowe, a w swych ustaleniach i wnioskach nie wykroczył poza ramy swobodnej oceny wiarygodności i mocy dowodów wynikające z przepisu art. 233 k.p.c., nie popełnił też uchybień w zakresie zarówno ustalonych faktów, jak też ich kwalifikacji prawnej uzasadniających ingerencję w treść zaskarżonego orzeczenia. W konsekwencji Sąd Odwoławczy oceniając jako prawidłowe ustalenia faktyczne i rozważania prawne dokonane przez Sąd pierwszej instancji uznał je za własne, nie widząc w związku z tym konieczności ich ponownego szczegółowego przytaczania (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 listopada 1998 r., I PKN 339/98, OSNAPiUS z 1999 r., z. 24, poz. 776).

Zgodnie z art. 4 ust. 3 ustawy z dnia 31 lipca 2019 r. o świadczeniu uzupełniającym dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 256 dalej ustawa o świadczeniu uzupełniającym), świadczenie uzupełniające nie przysługuje osobie uprawnionej, która jest tymczasowo aresztowana lub odbywa karę pozbawienia wolności, z wyjątkiem osoby uprawnionej, która odbywa karę pozbawienia wolności w systemie dozoru elektronicznego.

W myśl art. 7 ust. 1 ustawy o świadczeniu uzupełniającym w sprawach nieuregulowanych w niniejszej ustawie, dotyczących postępowania w sprawie świadczenia uzupełniającego, wypłaty tego świadczenia oraz wydawania orzeczeń, o których mowa w art. 2 ust. 1, stosuje się odpowiednio przepisy ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, z wyjątkiem art. 136 tej ustawy.

Osoba uprawniona jest obowiązana do informowania organu właściwego o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do świadczenia uzupełniającego oraz jego wysokość (ust. 2).

Jeżeli ustaną okoliczności będące podstawą przyznania świadczenia uzupełniającego, prawo do tego świadczenia ustaje od miesiąca, w którym nastąpiło zdarzenie będące podstawą utraty prawa do świadczenia uzupełniającego. Organ właściwy stwierdza decyzją ustanie prawa do świadczenia i wstrzymuje jego wypłatę (ust. 3).

W orzecznictwie przyjmuje się, że ustawodawca w art. 8 ustawy o świadczeniu uzupełniającym w sposób odrębny uregulował zasady zwrotu nienależnie pobranego świadczenia uzupełniającego i nie odesłał w tym zakresie do regulacji zawartych w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń społecznych. Wynika to jasno z art. 7 ust. 1 pkt 1 ustawy (wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 7 kwietnia 2022 r., III AUa 35/22, LEX nr 3355940).

Art. 8 ust. 1 ustawy o świadczeniu uzupełniającym stanowi, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenie uzupełniające, jest obowiązana do jego zwrotu.

Zgodnie z ust. 2 za nienależnie pobrane świadczenie uzupełniające uważa się świadczenie:

1) wypłacone mimo ustania okoliczności będących podstawą jego przyznania, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania;

2) wypłacone mimo zmiany okoliczności będących podstawą do ustalenia jego wysokości, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o okolicznościach mających wpływ na zmianę wysokości świadczenia;

3) przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą świadczenie;

4) przyznane na podstawie decyzji, której nieważność następnie stwierdzono, albo przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania, i osobie odmówiono prawa do świadczenia;

5) wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenie, z przyczyn niezależnych od organu właściwego.

Od kwot nienależnie pobranego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ust. 2 pkt 1, 3 i 5, są naliczane odsetki ustawowe za opóźnienie w wysokości i na zasadach określonych przepisami prawa cywilnego (ust. 3).

Należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia uzupełniającego ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat, licząc od dnia, w którym decyzja o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranego świadczenia stała się prawomocna (ust. 4).

Nie można żądać zwrotu kwot nienależnie pobranego świadczenia uzupełniającego za okres dłuższy niż 12 miesięcy, jeżeli osoba pobierająca świadczenie zawiadomiła organ właściwy o zajściu okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczenia lub zmianę jego wysokości, a mimo to świadczenie było jej nadal wypłacane, w pozostałych przypadkach - za okres dłuższy niż 3 lata (ust. 5).

Nienależnie pobrane świadczenie uzupełniające podlega egzekucji w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (ust. 6).

Kwoty nienależnie pobranego świadczenia uzupełniającego podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, z uwzględnieniem ust. 3, na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia do dnia zwrotu (ust. 7).

Podmiot prowadzący rachunek płatniczy oraz bank i spółdzielcza kasa oszczędnościowo-kredytowa prowadzące rachunek inny niż płatniczy, a także wydawca instrumentu płatniczego, są obowiązani zwrócić organowi właściwemu kwoty świadczeń uzupełniających przekazane na ten rachunek albo instrument płatniczy za miesiące następujące po miesiącu, w którym nastąpiła śmierć osoby uprawnionej do świadczenia (ust. 8).

Organ właściwy dokonuje zwrotu środków uzyskanych z tytułu nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami odpowiednio na rachunek bankowy Funduszu Solidarnościowego albo budżetu państwa (ust. 9).

Przypomnieć należy, że z okoliczności sprawy wynikało, że decyzją z dnia 10 września 2019 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. przyznał ubezpieczonemu W. W. (ur. (...)) prawo do świadczenie uzupełniającego na stałe. W pkt II załączonego do niniejszej decyzji pouczenie wskazano, że prawo do świadczenia uzupełniającego nie przysługuje, jeżeli ustanie którykolwiek z warunków wymaganych do uzyskania tego prawa, ubezpieczony ma obowiązek zawiadomienia Zakładu o ustaleniu okoliczności będących podstawą przyznania świadczenia uzupełniającego, a więc o wszelkich zmianach, które mają wpływ na prawo i wypłatę tego świadczenia, a w szczególności o tymczasowym aresztowaniu (ppkt 7). Ubezpieczony W. W. w okresie od dnia (...) przebywał w Areszcie Śledczym w B.. Pismem z dnia 16 marca 2023 r. (wpływ do ZUS w dniu 20 marca 2023 r.) ubezpieczony złożył wniosek o przekazywanie świadczenia uzupełniającego na rachunek bankowy Aresztu Śledczego w B.. Do niniejszego pisma została dołączona kserokopia dowodu osobistego, która został potwierdzona za zgodność z oryginałem przez Zakład Karny w B. (1) Dział Ewidencji. Natomiast na kopercie znajdował się stempel Aresztu Śledczego w B.. Pismem z dnia 20 marca 2023 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. poinformował ubezpieczonego o treści art. 130 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W związku z powyższym organ rentowy poinformował ubezpieczonego, że świadczenie nie może być przekazywane na rachunek aresztu śledczego, dlatego ubezpieczony musi wskazać, czy świadczenie ma być przekazywane na adres aresztu śledczego oraz zaktualizować dane adresowe (w tym celu ubezpieczony może skorzystać z dołączonego formularza EZP). W dniu 11 kwietnia 2023 r. (data wpływu do ZUS) ubezpieczony złożył wniosek o zmianę danych osoby zamieszkałej w Polsce, wskazując jako adres zameldowania i zamieszkania po zmianie ul. (...), (...)-(...) B., czyli adres Aresztu Śledczego w B.. Pismem z dnia 14 marca 2023 r. organ rentowy poinformował ubezpieczonego, że zaktualizował jego dane adresowe i od dnia 23 maja 2023 r. świadczenie będzie przekazywane za pośrednictwem poczty na adres ul. (...), (...)-(...) B.. W dniu (...) ubezpieczony został zwolniony z Aresztu Śledczego w B.. Decyzją z dnia 31 stycznia 2024 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. wstrzymał wypłatę świadczenia uzupełniającego przysługującego ubezpieczonemu W. W., ponieważ ustało prawo do tego świadczenia z powodu tymczasowego aresztowania. W dniu 31 stycznia 2024 r. ubezpieczony złożył wniosek o zmianę danych osoby zamieszkałej w Polsce, wskazując jako adres zameldowania i zamieszkania po zmianie ul. (...), lok. (...), (...)-(...) B..

Zdaniem Sądu Apelacyjnego ubezpieczony jest zobowiązany do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w rozumieniu art. 8 ust. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu uzupełniającym - świadczenie wypłacone mimo zmiany okoliczności będących podstawą do ustalenia jego wysokości, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o okolicznościach mających wpływ na zmianę wysokości świadczenia.

Po pierwsze uznać należało, że ubezpieczony został w sposób prawidłowy pouczony w decyzji przyznającej prawo do świadczenia uzupełaniającego o okolicznościach powodujących ustanie prawa do świadczenia. Apelujący kwestionował prawidłowość tego pouczenia wskazując, że jest osobą niewidomą i nie mógł zapoznać się z jego treścią.

Odwołać się należy do ugruntowanego już stanowiska judykatury, które odnosi się do analogicznego obowiązku pouczenia wnioskodawcy przez organ rentowy ujętego w art. 138 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 1631; dalej ustawa emerytalna).

W postanowieniu z dnia 9 marca 2021 r., III USK 81/21, LEX nr 3268805 Sąd Najwyższy wskazał, że judykatura wypracowała wspólne stanowisko, przyjmując, że na gruncie art. 138 ust. 2 pkt 1 ustawy emerytalnej chodzi o klasyczne pouczenie, w którym organ rentowy informuje ubezpieczonego, że utraci on prawo do świadczenia, gdy wystąpią okoliczności, które zgodnie z przepisami prawa spowodują utratę tego prawa (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 czerwca 2010 r., II UK 66/10, M.P.Pr. 2011 nr 1, s. 49-51). Za wystarczające dla wypełnienia przesłanki pouczenie o okolicznościach, których wystąpienie powoduje brak prawa do świadczenia, można uznać przytoczenie przepisów określających te okoliczności, o ile jest ono na tyle zrozumiałe, aby ubezpieczony mógł je odnieść do własnej sytuacji. Z art. 138 ust. 2 pkt 1 ustawy emerytalnej wynika jednoznacznie, że warunkiem uznania świadczenia za nienależne jest pouczenie o okolicznościach, których wystąpienie w czasie pobierania świadczenia powoduje utratę prawa do niego. Nie chodzi tu zatem o pouczenie "o braku prawa do ich pobierania", jak stanowi powołany wyżej przepis, albowiem dyspozycja tego przepisu byłaby w istocie trudna do zrealizowania, gdyby opierać się jedynie na jego wykładni językowej (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 lutego 2009 r., II UK 204/08, LEX nr 7367362). Pouczenie o okolicznościach, których wystąpienie spowoduje brak prawa do świadczeń, nie może też odnosić się indywidualnie do pobierającego świadczenie, gdyż nie da się przewidzieć, które z okoliczności przewidzianych w licznych przepisach wystąpią u konkretnego świadczeniobiorcy. W takim sensie wystarczające jest przytoczenie przepisów określających te okoliczności. Jednakże pouczenie musi być na tyle zrozumiałe, aby pobierający świadczenie mógł je odnieść do własnej sytuacji (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2019 r., III UK 22/18, LEX nr 2617382).

Ponadto Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 23 marca 2010 r., I UK 300/09, LEX nr 585732 wskazał, że żądanie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia nie jest oparte na obowiązku wykazania, że osoba zapoznała się z doręczonym jej pouczeniem o braku prawa do świadczenia w określonych okolicznościach. To adresat pouczenia może zarzucać, że pouczenie było nieprawidłowe i dlatego go nie zrozumiał. (…) Przepis nie różnicuje pouczenia i nie nakazuje jego indywidualizacji w zależności do różnych grup adresatów, w tym choćby ze względu na różną sytuację świadczeniobiorców. Zakłada się bowiem, że w otoczeniu społecznym osoba niewidoma, nawet niezdolna do samodzielnej egzystencji (…) może korzystać z przysługujących jej praw konstytucyjnych (na przykład wyborczych - por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 lipca 2009 r., III SW 17/09, OSNP 2010 nr 1-2, poz. 29) i wykonywać obowiązki (na przykład podatkowe) z pomocą innych osób. Przepisy nie ustanawiają tu obligatoryjnego ustawowego zastępstwa przez inną osobę, która miałaby pomagać niewidomym w zrozumieniu i wykonywaniu obowiązków. Zasada powszechnej znajomości prawa dotyczy również niewidomych (tak też wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 lipca 2011 r., I UK 39/11, LEX nr 1043985).

Nie sposób jest oczywiście twierdzić, iż sytuacja wnioskodawcy jest tak samo komfortowa jak osoby widzącej i oczywiście dyskomfort ten przekłada się na możliwości zapoznania się ze wszelkimi pouczeniami. Podobne jednak trudności z zapoznaniem się z pisemnym pouczeniem może mieć jednak choćby osoba nie umiejąca czytać lub osoba nie władająca językiem polskim. Osoby takie celem poznania całej treści decyzji jako dokumentu, z którego wynikają określone prawa, ale także obowiązki musi dołożyć z pewnością większych starań. Nic nie stoi jednak na przeszkodzie, aby każda z wyżej wymienionych osób udała się do inspektoratu ZUS celem odczytania całej treści decyzji przez pracowników pozwanego. Ubezpieczony jest beneficjentem świadczeń z budżetu państwa, zatem ciążą na nim nie tylko przywileje, ale i obowiązki, które musi wypełniać. Z uwagi na liczbę świadczeniobiorców korzystających ze świadczeń z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, a także specyfiki świadczeń, które są przyznawane osobom niezdolnym do pracy, czy też niezdolnym do samodzielnej egzystencji, a także często osobom, które z uwagi na stan umysłowy, deficyt intelektu, czy schorzenia psychiatryczne nie mają możliwość zrozumienia jakiegokolwiek pouczenia - ustawodawca nie dostrzegł potrzeby zróżnicowania tych pouczeń. Podzielić zatem należy stanowisko Sądu I instancji, wbrew zarzutom apelującego, że oceniając jego możliwości zapoznania się z pouczeniem należy wziąć pod uwagę to, że ubezpieczony był w stanie skierować do ZUS wniosek o świadczenie uzupełniające, wnioski o zmianę adresu, czy poinformować o tym, że przebywa w Areszcie Śledczym, a więc niezależnie od tego, czy robił to samodzielnie, czy też pomagała mu w tym inna osoba, należy uznać, że miał on możliwość skutecznego działania w celu załatwiania swoich interesów, a tym samym analogicznie miał możliwość zapoznania się z pouczeniem. Na ZUS nie został nałożony przez ustawodawcę obowiązek wysyłania specjalnych pism dla osób niewidomych lub ze znacznie ograniczonym widzeniem, np. pisanych alfabetem Braille’a. Osoby, które mają jakiekolwiek trudność z przeczytaniem, czy zrozumienie decyzji lub pouczenia mają możliwość skorzystania z infolinii Zakładu lub stawienia się osobiście w Oddziale w celu zapoznania się z treścią decyzji i pouczenia.

Drugą kwestią pozostaje zarzut naruszenia art. 8 ust. 5 ustawy o świadczeniu uzupełniającym, gdyż zdaniem skarżącego skoro organ rentowy został powiadomiony o pobycie w areszcie śledczym, to ubezpieczony nie jest obciążony obowiązkiem zwrotu- nawet za okres 12 miesięcy.

Sąd Apelacyjny nie zgadza się z tym stanowiskiem, bowiem apelujący pomija, że przebywał w areszcie od dnia (...) i dopiero z dniem 20 marca 2023 r. złożył wniosek o przekazanie świadczenia uzupełniającego na rachunek bankowy Aresztu Śledczego w B.. Faktycznie uznać należy, że dalsza wypłata świadczeń była błędem pozwanego, który ostatecznie wstrzymał wypłatę świadczenia dopiero od dnia 1 stycznia 2024 r. Nie zmienia to oceny, że ubezpieczony od kwietnia 2022 r. – do marca 2023 r. nie miał prawa do świadczenia uzupełniającego i pobrane przez niego świadczenie było nienależne (art. 7 ust. 3 w zw. z art. 4 ust. 3 ustawy o świadczeniu uzupełniającym).

Organ rentowy w tej sytuacji prawidłowo przyjął w oparciu o art. 8 ust. 5 ustawy o świadczeniu uzupełniającym [nie można żądać zwrotu kwot nienależnie pobranego świadczenia uzupełniającego za okres dłuższy niż 12 miesięcy, jeżeli osoba pobierająca świadczenie zawiadomiła organ właściwy o zajściu okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczenia lub zmianę jego wysokości, a mimo to świadczenie było jej nadal wypłacane, w pozostałych przypadkach - za okres dłuższy niż 3 lata], że ma prawo żądać zwrotu nienależnie pobranych świadczeń za okres od dnia 1 stycznia 2023 r. do dnia 31 grudnia 2023 r. w łącznej kwocie 6.000,00 zł z tytułu świadczenia uzupełniającego dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji.

Biorąc pod uwagę poczynione wyżej ustalenia i rozważania w ocenie Sądu Odwoławczego apelacja ubezpieczonej była nieuzasadniona, wobec czego na podstawie art. 385 k.p.c. Sąd Apelacyjny orzekł, jak w punkcie pierwszym sentencji wyroku.

Na podstawie art. 108 § 1 k.p.c. w związku z § 4 ust. 3 w zw. z § 15 ust. 2, § 16 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 764) Sąd Apelacyjny w punkcie drugim sentencji wyroku przyznał kwotę 540 zł powiększoną o należny podatek VAT tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej ubezpieczonemu z urzędu w drugiej instancji.

Wniosek pozwanego złożony w odpowiedzi na apelację o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego za II instancję nie podlegał uwzględnieniu, gdyż pozwanego nie reprezentował pełnomocnik fachowy.

SSA Daria Stanek