Wyrok z 4 listopada 2025, sygn. III AUa 1372/25

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 listopada 2025 r.

Sąd Apelacyjny w Gdańsku - III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w składzie:

Przewodniczący: SSA Daria Stanek

po rozpoznaniu w dniu 4 listopada 2025 r. w Gdańsku na posiedzeniu niejawnym

sprawy R. P.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w G.

o ustalenie podlegania ustawodawstwu polskiemu w zakresie ubezpieczeń społecznych i wydanie zaświadczenia

na skutek apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w G.

od wyroku Sądu Okręgowego w Gdańsku VII Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 11 sierpnia 2025 r., sygn. akt VII U 1019/24

I. oddala apelację;

II. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w G. na rzecz R. P. kwotę 270,00 (dwieście siedemdziesiąt 00/100) złotych z ustawowymi odsetkami wynikającymi z art. 98 §1 ¹ k.p.c. tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym.

SSA Daria Stanek

Sygn. akt III AUa 1372/25

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 27 kwietnia 2021 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w G. odmówił wydania zaświadczenia A1 potwierdzającego, że w okresie od dnia 30 października 2020 r. do dnia 31 października 2021 r. do R. P. zastosowanie znajdowało ustawodawstwo polskie (pkt 1) oraz stwierdził, że R. P. nie podlegał ustawodawstwu polskiemu w okresie od dnia 30 października 2020 r. do dnia 31 października 2021 r. ze względu na podleganie ustawodawstwu szwedzkiemu (pkt 2).

Odwołanie od powyższej decyzji wywiódł ubezpieczony R. P., wnosząc o jej zmianę poprzez orzeczenie, że z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej pod firmą (...) podlegał ustawodawstwu polskiemu od dnia 30 października 2020 r. do dnia 31 października 2021 r. oraz o zasądzenie od organu rentowego na swoją rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o jego oddalenie oraz o zasądzenie od odwołującego na jego rzecz kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

Sąd Okręgowy w Gdańsku wyrokiem z dnia 29 czerwca 2022 r. (sygn. akt VII U 1870/21) na mocy art. 477 ¹⁴ § 2 ¹ k.p.c. uchylił zaskarżoną decyzję i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w G. oraz zasądził od pozwanego na rzecz ubezpieczonego koszty zastępstwa procesowego w wysokości 180 zł.

Pozwany złożył apelację od powyższego wyroku.

Sąd Apelacyjny w Gdańsku wyrokiem z dnia 6 marca 2024 r. wydanym w sprawie III AUa 1432/22 uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w Gdańsku do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania odwoławczego. W uzasadnieniu wskazano, że nie było podstaw do zastosowania art. 477 ¹⁴§2 ¹ k.p.c. i uchylenia zaskarżonej decyzji i w konsekwencji sąd nie rozpoznał istoty sprawy i nie rozstrzygnął o merytorycznej zasadności wniesionego odwołania.

W piśmie procesowym z dnia 20 maja 2024 r. ubezpieczony wskazał, iż ostatecznie cofnął wniosek z dnia 30 października 2020 r. złożony do ZUS Oddział w G. o wydanie zaświadczenia A1 dla osoby, która w Polsce wykonuje pracę na własny rachunek i będzie wykonywać działalność w innym państwie członkowskim UE, EOG lub w Szwajcarii. Jednocześnie ubezpieczony podtrzymał wszystkie pozostałe roszczenia objęte odwołaniem oraz podnoszone w toku prowadzonego postępowania twierdzenia i wnioski.

W piśmie procesowym z dnia 14 września 2024 r. pełnomocnik ubezpieczonego wskazał, że odwołujący nie cofa w całości odwołania od decyzji ZUS z dnia 27 kwietnia 2021 r., natomiast wobec cofnięcia wniosku o wydanie zaświadczenia A1, postępowanie winno zostać umorzone. Ubezpieczony wskazał jednocześnie, iż w sytuacji stwierdzenia braku podstaw do umorzenia postępowania w sprawie podtrzymuje złożone odwołanie. Ubezpieczony podał, że w zakresie pkt 1 decyzji z dnia 27 kwietnia 2021 r. odmawiającej wydania zaświadczenia A1, decyzja stała się całkowicie bezprzedmiotowa i z uwagi na upływ czasu odwołującemu niniejszy dokument nie jest już potrzebny. Odwołujący nie zgodził się natomiast ze stwierdzeniem zawartym w pkt 2 decyzji, iż nie podlegał ustawodawstwu polskiemu w okresie od dnia 30 października 2020 r. do dnia 31 października 2021 r. W tym przedmiocie wnioskodawca podtrzymał wszystkie wnioski oraz argumentację, przede wszystkim, że nie może zaistnieć taka sytuacja, że obywatel polski jest pozbawiony zabezpieczenia społecznego w Polsce, o ile nie ma zagwarantowanego ubezpieczenia w innym kraju. Ubezpieczony podkreślił, iż nigdy nie spełniał przesłanek do objęcia go ubezpieczeniem społecznym w Szwecji i nigdy nie podlegał ubezpieczeniom społecznym w tymże kraju.

Na rozprawie dniu 16 lipca 2025 r. pełnomocnik ubezpieczonego wniósł jak dotychczas i oświadczył, że ubezpieczony nie został objęty szwedzkim systemem zabezpieczenia społecznego oraz podtrzymuje swoje stanowisko co do tego, że w okresie od dnia 30 października 2020 r. do dnia 31 października 2021 r. wnioskodawca winien zostać objęty ustawodawstwem polskim.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Okręgowy w Gdańsku VII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 11 sierpnia 2025 r., sygn. akt VII U 1019/24 zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że stwierdził podleganie ustawodawstwu polskiemu przez R. P. w okresie od dnia 30 października 2020 r. do dnia 31 października 2021 r. (punkt pierwszy), w pozostałym zakresie umorzył postępowanie (punkt drugi) oraz zniósł koszty zastępstwa procesowego pomiędzy stronami (punkt trzeci).

Podstawę tego rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia i rozważania Sądu pierwszej instancji.

Wnioskodawca R. P. od dnia 5 września 2016 r. prowadzi działalność gospodarczą pod firmą F.U. (...). Przeważający przedmiot działalności stanowią pozostałe specjalistyczne roboty budowlane- gdzie indziej niesklasyfikowane. R. P. zgłosił się do ubezpieczeń z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej w Polsce od dnia 5 września 2016 r. W latach 2020-2021 ubezpieczony z uwagi na sytuację epidemiczną miał trudności w znalezieniu kontrahentów i zleceń w Polsce. W ramach prowadzonej działalności ubezpieczony podjął współpracę ze szwedzkim podmiotem- (...). Od października 2020 r. do maja 2021 r. oraz w grudniu 2021 r. ubezpieczony wystawiał faktury za wykonanie usług na rzecz szwedzkiego kontrahenta- (...). Wynagrodzenie za wykonane usługi szwedzki kontrahent przekazywał na rachunek bankowy ubezpieczonego prowadzony w Polsce. W dniach 16 czerwca 2021 r., 9 września 2021 r., 10 października 2021 r. ubezpieczony wykonywał usługi na rzecz kontrahentów mających siedzibę w Polsce. Ubezpieczony rozlicza podatki w Polsce oraz posiada konta bankowe w Polsce. Ubezpieczony nie ma zawartych kontraktów na prace realizowane w Szwecji. Wszelkie ustalenia w zakresie realizacji kontraktów w Szwecji są dokonywane ustnie, a z kontrahentami rozlicza się na podstawie faktury za wykonane prace. Ubezpieczony nie opłacał składek w Szwecji.

W dniu 30 października 2020 r. ubezpieczony złożył w organie rentowym wniosek o wydanie zaświadczenia A1 dla osoby, która w Polsce wykonuje pracę na własny rachunek i będzie wykonywać działalność w innym państwie członkowskim UE, EOG lub w Szwajcarii. We wniosku wskazano, że w okresie od dnia 30 października 2020 r. do dnia 31 października 2021 r. ubezpieczony będzie wykonywał działalność w Szwecji.

Organ rentowy w dniu 27 kwietnia 2021 r. wydał zaskarżoną decyzję.

Po złożeniu przez ubezpieczonego odwołania od ww. decyzji, pismem z dnia 8 czerwca 2021 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych zawiadomił szwedzką instytucję ubezpieczeniową, że w stosunku do R. P. znajduje zastosowanie ustawodawstwo szwedzkie w okresie od dnia 30 października 2020 r. do dnia 31 października 2021 r. Wskazano także, że Zakład wydał decyzję nr (...) o odmowie wydania zaświadczenia A1 i stwierdził, że R. P. w okresie od dnia 30 października 2020 r. do dnia 31 października 2021 r. podlegał ustawodawstwu szwedzkiemu. W przypadku wniesienia przez instytucję szwedzką zastrzeżeń do ustalonego ustawodawstwa ZUS wniósł o wypowiedzenie się w terminie jednego miesiąca od daty dostarczenia pisma. Przedmiotowe pismo zostało odebrane przez instytucję szwedzką w dniu 28 czerwca 2021 r. Instytucja szwedzka nie wypowiedziała się w sprawie.

W toku prowadzonego postępowania sądowego ubezpieczony cofnął wniosek z dnia 30 października 2020 r. o wydanie zaświadczenia A1 dla osoby, która w Polsce wykonuje pracę na własny rachunek i będzie wykonywać działalność w innym państwie członkowskim UE, EOG lub w Szwajcarii.

Okoliczności faktyczne w niniejszej sprawie Sąd Okręgowy ustalił w oparciu o dokumenty zgromadzone w aktach ubezpieczeniowych oraz aktach niniejszej sprawy, oparł się także na zeznaniach ubezpieczonego R. P. oraz świadka R. K., przyznając im walor wiarygodności. Zdaniem sądu cechują się one logiką, koherencją i mają przekonywujący charakter.

W pierwszej kolejności wskazać należy, że wobec cofnięcia przez ubezpieczonego wniosku z dnia 30 października 2020 r. o wydanie zaświadczenia A1 dla osoby, która w Polsce wykonuje pracę na własny rachunek i będzie wykonywać działalność w innym państwie członkowskim UE, EOG lub w Szwajcarii zaistniały podstawy do umorzenia postępowania w trybie art. 355 k.p.c., albowiem wydanie wyroku w tejże materii stało się zbędne.

Stosownie do treści art. 355 k.p.c. sąd umorzy postępowanie, jeżeli powód ze skutkiem prawnym cofnął pozew, strony zawarły ugodę lub została zatwierdzona ugoda zawarta przed mediatorem albo z innych przyczyn wydanie wyroku stało się zbędne lub niedopuszczalne.

Mając na uwadze powyższe Sąd I instancji w pkt II sentencji wyroku, na mocy art. 355 k.p.c. umorzył postępowanie w tym zakresie.

W pozostałym zaś zakresie odwołanie wnioskodawcy, tj. co do pkt 2 zaskarżonej decyzji, czyli odmowy objęcia ubezpieczonego polskim ustawodawstwem w okresie od dnia 30 października 2020 r. do dnia 31 października 2021 r., podlegało dalszemu procedowaniu.

Sąd Okręgowy w rozważaniach prawnych odwołał się do regulacji prawnych ujętych w rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz. U. UE. L. z 2004 r., Nr 166, str. 1 z późn. zm.; zwanego dalej rozporządzeniem nr 883/2004) oraz rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 dotyczącego wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.U.UE. L. z 2009 r., Nr 284.1, zwanego dalej rozporządzeniem nr 987/2009).

Zgodnie z art. 11 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004, zasadą ogólną jest, że osoby, do których stosuje się niniejsze rozporządzenie, podlegają ustawodawstwu tylko jednego Państwa Członkowskiego. Ustawodawstwo takie określane jest zgodnie z przepisami tytułu II Rozporządzenia podstawowego.

Analizując normę wynikającą z art. 11 ust. 1 rozporządzeniem nr 883/2004 trzeba mieć na względzie, że oznacza to z jednej strony, że osoba przemieszczająca się w obrębie Unii nie może być pozbawiona ochrony socjalnej (wyłączona z systemu zabezpieczenia społecznego jakiegokolwiek państwa członkowskiego), z drugiej natomiast strony nie jest dopuszczalne podwójne obciążanie zainteresowanego z racji konieczności podlegania systemowi zabezpieczenia społecznego więcej aniżeli jednego państwa członkowskiego.

Kwestia ta ma decydujące znaczenie, albowiem sąd nie może spowodować sytuacji, w której osoba wykonująca pracę (żądająca ustalenia ustawodawstwa właściwego) nie będzie podlegała żadnemu ustawodawstwu (lub będzie podlegała ustawodawstwu więcej niż jednego państwa)- por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 6 czerwca 2012 r. (II UK 333/12, OSNP 2014/3/47). Taki skutek jest niezgodny z celem art. 48-51 TWE (art. 39 i 42 w tekście skonsolidowanym), którym jest zapewnienie, aby pracownicy, w rezultacie wykonywania prawa do swobodnego przepływu nie tracili korzyści należnych im z zabezpieczenia społecznego na podstawie ustawodawstwa danego państwa członkowskiego (por. wyroki ETS z dnia 10 września 1994 r., C-12/93, A.Drake, z dnia 26 maja 2005 r., C-249/04, J.Allard, z dnia 10 czerwca 1986 r., 60/85. M.E.S.Luijten). Wykładni przepisów rozporządzenia nr 883/2004 należy dokonywać w świetle art. 42 TWE, który ma na celu ułatwienie swobodnego przepływu pracowników, co oznacza, że pracownicy migrujący nie powinni tracić uprawnień do świadczeń z zabezpieczenia społecznego, ani otrzymywać świadczeń w niższej wysokości, tylko dlatego, że korzystają z prawa do swobodnego przepływu, które przyznaje im traktat (por. wyrok ETS z dnia 20 maja 2008 r., C-352/06 Bosmann).

Nadto zgodnie z treścią art. 13 ust. 2 rozporządzenia nr 883/2004 osoba, która normalnie wykonuje pracę na własny rachunek w dwóch lub w kilku Państwach Członkowskich podlega: a) ustawodawstwu Państwa Członkowskiego, w którym ma miejsce zamieszkania, jeżeli wykonuje znaczną część pracy w tym Państwie Członkowskim lub b) ustawodawstwu Państwa Członkowskiego, w którym znajduje się centrum zainteresowania dla jej działalności, jeżeli osoba ta nie zamieszkuje w jednym z Państw Członkowskich, w których wykonuje ona znaczną część swej pracy. Zatem osoba będzie podlegała ustawodawstwu tego państwa, w którym ma "centrum zainteresowania" dla działalności jeżeli uznać, że nie prowadzi znaczącej części działalności w kraju zamieszkania.

Nie może budzić wątpliwości, że instytucja miejsca zamieszkania osoby ubiegającej się o ustalenie ubezpieczenia społecznego w innym państwie może powziąć wątpliwości co do określenia mającego zastosowanie ustawodawstwa z uwagi na marginalny charakter takiej pracy w jednym z państw unijnych. Wątpliwości tych instytucja miejsca zamieszkania wnioskodawcy nie może sama rozstrzygać, lecz musi dostosować się do trybu rozwiązywania sporów co do ustalenia ustawodawstwa właściwego, wskazanego w szczególności w art. 6, 15 oraz 16 rozporządzenia nr 987/2009, które nakazują zwrócenie się- w przypadku istnienia wątpliwości bądź rozbieżności- do instytucji innego państwa członkowskiego. Instytucje niezwłocznie dostarczają lub wymieniają między sobą wszystkie dane niezbędne dla ustanowienia i określenia praw i obowiązków osób, do których ma zastosowanie rozporządzenie podstawowe. Przekazywanie tych danych odbywa się bezpośrednio pomiędzy samymi instytucjami lub za pośrednictwem instytucji łącznikowych. Zastosowanie znajduje również decyzja Nr A1 Komisji Administracyjnej w sprawie ustanowienia procedury dialogu i koncyliacji w zakresie ważności dokumentów, określenia ustawodawstwa właściwego oraz udzielania świadczeń na mocy rozporządzenia podstawowego. Poinformowanie więc przez osobę wykonującą pracę w dwóch lub więcej państwach członkowskich instytucji wyznaczonej przez właściwą władzę państwa członkowskiego, w którym ma miejsce zamieszkania, wymaga- ze względu na zaistnienie czynnika ponadkrajowego w ubezpieczeniu społecznym - zastosowania procedury przestrzegającej właściwości i kompetencji instytucji ubezpieczeń społecznych, przewidzianej w przepisach art. 16 rozporządzenia nr 987/2009. Informacja, o której mowa, jest podstawą do niezwłocznego, lecz tylko wstępnego i tymczasowego ustalenia dla niej ustawodawstwa właściwego, stosownie do zasad kolizyjnych ustalonych w art. 13 rozporządzenia podstawowego. O tymczasowym określeniu prawa, według którego obejmuje się tę osobę ubezpieczeniem społecznym, instytucja miejsca zamieszkania wnioskodawcy informuje wyznaczone instytucje państwa, w którym wykonywana jest praca. Od tej chwili biegnie termin dwóch miesięcy, w czasie których przynajmniej jedna z zainteresowanych instytucji może poinformować instytucję miejsca zamieszkania o niemożności zaakceptowania ustalonego ustawodawstwa lub o swojej odmiennej opinii w tej kwestii. Gdy to nie nastąpi, tymczasowe określenie ustawodawstwa staje się ostateczne.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy stwierdzić w pierwszej kolejności należy, iż organ rentowy bez przeprowadzenia powyższej procedury koordynacji zabezpieczenia społecznego, w zaskarżonej decyzji stwierdził, że R. P. podlega systemowi zabezpieczenia społecznego w Szwecji, czego bez właściwego przeprowadzenia procedury objętej koordynacją z szwedzką instytucją ubezpieczeniową nie był władny samodzielnie rozstrzygnąć.

Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 20 października 2016 r., I UZ 22/16, Zakład Ubezpieczeń Społecznych oraz sąd ubezpieczeń społecznych są pozbawione kompetencji do samodzielnej oceny stosunku prawnego stanowiącego tytuł ubezpieczenia społecznego w innym państwie członkowskim wobec osoby wnoszącej o ustalenie właściwego ustawodawstwa. Wydanie decyzji o ustaleniu ustawodawstwa właściwego musi poprzedzać wymagana przez art. 16 ust. 4 rozporządzenia nr 987/2009 procedura, a jej brak (niemożliwy do „naprawienia” w postępowaniu sądowym) oznacza, że organ rentowy, nie uzyskując stanowiska instytucji właściwej państwa świadczenia pracy przez ubezpieczonego, dokonał samodzielnej oceny stosunku prawnego stanowiącego tytuł ubezpieczenia społecznego w innym państwie członkowskim wobec osoby wnoszącej o ustalenie właściwego ustawodawstwa. Tego rodzaju rozstrzygnięcie nie tylko leży poza kompetencją organu rentowego, ale także nie stanowi decyzji co do istoty sprawy, którą wywołał wniosek o ustalenie ustawodawstwa mającego zastosowanie do zainteresowanego, obligujący do wspólnego porozumienia z instytucją właściwą państwa wykonywania pracy.

Tymczasem w niniejszej sprawie, wbrew twierdzeniom pozwanego, nie została wyczerpana procedura współdziałania ze szwedzką instytucją ubezpieczeniową, o jakiej mowa w art. 16 ust. 4 rozporządzenia nr 987/2009.

Z ustalonego stanu faktycznego wynika co prawda, iż informacja skierowana przez pozwanego o tym, że polskie ustawodawstwo nie ma zastosowania wobec skarżącego w okresie od dnia 30 października 2020 r. do dnia 31 października 2021 r. i że odmówiono wydania zaświadczenia A1 za ten okres, została doręczona szwedzkiej instytucji ubezpieczeniowej. Co istotne jednak w sprawie zawiadomienie to zostało sporządzone dopiero w dniu 8 czerwca 2021 r., a zatem już po wydaniu zaskarżonej w niniejszym postępowaniu decyzji z dnia 27 kwietnia 2021 r., w której organ rentowy jednostronnie rozstrzygnął, że w ww. okresie właściwe wobec skarżącego będzie ustawodawstwo szwedzkie. Co istotne, szwedzka instytucja ubezpieczeniowa nie udzieliła pozwanemu żadnej odpowiedzi, czy wyjaśnień co do sytuacji prawnej R. P. w zakresie ubezpieczenia społecznego. Wbrew twierdzeniom pozwanego nie ustalono zatem, aby szwedzka instytucja zajęła stanowisko w sprawie.

W przedmiotowej sprawie kluczowy jest również fakt, że szwedzka instytucja ubezpieczeniowa nie objęła odwołującego swoim systemem zabezpieczenia. Tym samym, zdaniem Sądu, mając na uwadze powołane wyżej rozważania, nie może aktualnie budzić wątpliwości, że w odniesieniu do ubezpieczonego nie będzie miało zastosowanie ustawodawstwo szwedzkie z zakresu ubezpieczeń społecznych. W przeciwnym razie ubezpieczony przestałby podlegać ustawodawstwu polskiemu, a jednocześnie nie zostałby objęty ustawodawstwem szwedzkim. W takiej sytuacji doszłoby do materializacji ryzyka niepodlegania żadnemu ustawodawstwu, co z kolei jest ewidentnie sprzeczne z zasadą podlegania jednemu ustawodawstwu właściwemu i efektywnością prawa unijnego w tym zakresie (wyrok SN z dnia 10 września 2020 r., III UK 296/19, LEX nr 3060760).

W przedmiotowej sprawie w świetle poczynionych wyżej rozważań jedynym ustawodawstwem, które może mieć zastosowanie w odniesieniu do ubezpieczonego jest ustawodawstwo polskie.

Utrzymanie w mocy zaskarżonej decyzji co do pkt 2 spowodowałoby sytuację niedopuszczalną i nieakceptowalną, w postaci braku ustalenia jakiegokolwiek ustawodawstwa właściwego dla odwołującego. W takiej sytuacji nadal zostałby utrzymany stan, w którym ubezpieczony już wielu lat pozbawiony jest w okresie objętym sporem jakiegokolwiek ustawodawstwa i w konsekwencji podlegania ubezpieczeniom społecznym, co może wpływać na jego dalsze uprawnienia emerytalno-rentowe.

Dlatego też, na podstawie przywołanych przepisów oraz art. 477 ¹⁴ § 2 k.p.c. Sąd Okręgowy w pkt I wyroku zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że stwierdził podleganie ustawodawstwu polskiemu przez R. P. w okresie od dnia 30 października 2020 r. do dnia 31 października 2021 r. (dot. pkt 2 decyzji).

W punkcie III sentencji wyroku Sąd Okręgowy, na zasadzie art. 100 k.p.c. zniósł koszty zastępstwa procesowego między stronami. Zgodnie z treścią powyższej regulacji Sąd w przypadku częściowego uwzględnienia żądania może dokonać kompensacji kosztów procesu, poprzez wzajemne zniesienie kosztów.

Apelację od wyroku wywiódł organ rentowy zaskarżając go w zakresie pkt 1 i 3 i zarzucił mu naruszenie przepisu prawa materialnego:

-błędną wykładnię art. 16 ust. 4 rozporządzenia nr 987/2009 poprzez uznanie, iż nie została wyczerpana procedura współdziałania pomiędzy państwami,

- niewłaściwe zastosowanie art. 11 ust. 3a rozporządzenia nr 883/2004 poprzez uznanie, iż ubezpieczony R. P. podlegał polskiemu ustawodawstwu z zakresu ubezpieczeń społecznych w okresie od dnia 1 grudnia 2019 r. do dnia 30 listopada 2020 r.

Wskazując na powyższe pozwany wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie odwołania wnioskodawcy, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd I instancji, a także zasądzenie na swoją rzecz kosztów zastępstwa procesowego za obie instancję według norm przepisanych

W uzasadnieniu apelacji organ rentowy wskazał, że możliwość podlegania ustawodawstwu państwa członkowskiego przewidziana jest dla podmiotów, które prowadzą już działalność na terenie danego kraju, gdzie znaczny ciężar tej działalności jest umiejscowiony, a jedynie okresowo przenosi się miejsce wykonywania tejże działalności. W powyższym stanie faktycznym warunki takie nie zostały spełnione. Pomimo, iż płatnik posiada tutaj siedzibę firmy, nie przedłożył faktury z działalności wykonywanej w Polsce oraz kontraktu na pracę w Szwecji, jak i dokumentacji potwierdzającej prowadzenia działalności gospodarczej w Polsce w okresie 2 miesięcy poprzedzających jej przeniesienie na teren Szwecji. Pozwany pismem z dnia 8 czerwca 2021 r. poinformował zagraniczną instytucję szwedzką o ustalonym ustawodawstwie. Szwedzka instytucja ubezpieczeniowa nie wniosła zastrzeżeń.

Aby nie spowodować wykluczenia ubezpieczonego spod działania jakiegokolwiek ustawodawstwa z zakresu ubezpieczeń społecznych w spornym okresie, zdaniem Sądu I instancji nie ma innej możliwości jak dokonanie zmiany zaskarżonej decyzji. Pozwany nie zgadza się z taką interpretacją. Umknęło Sądowi I instancji uzasadnienie zapadłego w dniu 16 listopada 2023 r. orzeczenie Trybunału Sprawiedliwości UE o sygn. akt C-422/23, że artykuły 5, 6 i 16 rozporządzenia nr 987/2009, należy interpretować w ten sposób, że instytucja wydająca zaświadczenie Al, która w następstwie przeprowadzenia z urzędu ponownego badania informacji, na których oparto wydanie tego zaświadczenia, stwierdza nieprawdziwość tych informacji, może wycofać omawiane zaświadczenie bez uprzedniego wszczynania przewidzianej w art. 76 ust. 6 rozporządzenia nr 883/2004 , procedury dialogu i koncyliacji z właściwymi instytucjami zainteresowanych państw członkowskich celem określenia ustawodawstwa krajowego mającego zastosowanie”.

Pozwany podkreślił, iż poinformował szwedzką instytucje ubezpieczeniową o wydanej decyzji.

Podstawą do wydania decyzji o wyłączeniu z polskiego ustawodawstwa (na rzecz ustawodawstwa szwedzkiego) było ustalenie przez organ rentowy, że głównym miejscem wykonywania działalności przez płatnik składek było inne państwo Unii Europejskiej, tj. Szwecja. Zdaniem pozwanego płatnik nie prowadził od pewnego czasu działalności gospodarczej na terenie Polski, co wyklucza możliwość zastosowania przepisów rozporządzenia nr 883/2004. Pozwany dochował właściwej procedury i poinformował instytucie państwa członkowskiego o przyjętym ustawodawstwie dla ubezpieczonego. Nie otrzymał zastrzeżeń co do wydanego rozstrzygnięcia.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja pozwanego nie zasługuje na uwzględnienie.

Nietrafny jest wniosek organu rentowego o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. W myśl obowiązujących przepisów uchylenie wyroku może nastąpić jedynie w przypadkach wskazanych w art. 386 § 2 i § 4 k.p.c., tj. w razie stwierdzenia nieważności postępowania, nierozpoznania przez Sąd I instancji istoty sprawy albo w sytuacji, gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. W niniejszej sprawie żadna z tych okoliczności nie miała miejsca.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego Sąd Okręgowy przeprowadził stosowne postępowanie dowodowe, a w swych ustaleniach nie wykroczył poza ramy swobodnej oceny wiarygodności i mocy dowodów wynikające z przepisu art. 233 k.p.c., nie popełnił też uchybień w zakresie ustalonych faktów. Zaskarżony wyrok odpowiada prawu, choć częściowo z innych przyczyn niż wskazane w uzasadnieniu wyroku.

Przechodząc do rozważań prawnych wskazać należy, że w preambule do rozporządzenia nr 883/2004 podkreślono, iż pracownicy najemni i osoby prowadzące działalność na własny rachunek przemieszczające się we Wspólnocie powinny być objęte systemem zabezpieczenia społecznego tylko jednego Państwa Członkowskiego w celu uniknięcia zbiegu właściwych ustawodawstw i wynikających z tego komplikacji. Koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego została oparta na czterech ogólnych zasadach: równego traktowania obywateli własnych i obcych, stosowania ustawodawstwa tylko jednego państwa członkowskiego, zachowania praw w trakcie nabywania i zachowania praw nabytych. Zasada stosowania ustawodawstwa jednego państwa członkowskiego polega na podporządkowaniu ustawodawstwu tylko jednego państwa członkowskiego, co oznacza stosowanie jego postanowień tak, jakby zainteresowany realizował swoją aktywność zawodową w całości na terytorium tego państwa (por. T. Bińczycka-Majewska: Koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego w Unii Europejskiej, Kraków 1999; T. Bińczycka-Majewska: Włączenie polskiego systemu zabezpieczenia społecznego w proces wspólnotowej koordynacji, PiZS 2004 Nr 5, s. 9).

W art. 11 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004 wyrażono generalną zasadę podlegania ustawodawstwu jednego państwa członkowskiego. Oznacza to z jednej strony, że osoba przemieszczająca się w obrębie Unii nie może być pozbawiona ochrony socjalnej (wyłączona z systemu zabezpieczenia społecznego jakiegokolwiek państwa członkowskiego), z drugiej natomiast strony nie jest dopuszczalne podwójne obciążanie zainteresowanego z racji konieczności podlegania systemowi zabezpieczenia społecznego więcej aniżeli jednego państwa członkowskiego.

Celem koordynacji jest wszakże unikanie nadmiernych obciążeń. W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości stwierdzano jednoznacznie, że w zakresie dotyczącym ustalania ustawodawstwa właściwego generalną zasadą było podleganie tylko jednemu ustawodawstwu państwa członkowskiego (wyroki: z dnia 12 czerwca 1986 r., 302/84, Ten H.; z dnia 10 lipca 1986 r., 60/85, L.). Sformułowano także zakaz podwójnego obciążania migrujących pracowników składkami wynikającymi z systemów zabezpieczenia społecznego różnych państw członkowskich (orzeczenie TS z dnia 15 lutego 2000 r., C-34/98, Komisja v. Francja) – por. Krzysztof Ślebzak, Komentarz do rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego).

Art. 12 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004 stanowi, że osoba, która wykonuje działalność jako pracownik najemny w państwie członkowskim w imieniu pracodawcy, który normalnie prowadzi tam swą działalność, a która jest delegowana przez tego pracodawcę do innego państwa członkowskiego do wykonywania pracy w imieniu tego pracodawcy, nadal podlega ustawodawstwu pierwszego państwa członkowskiego, pod warunkiem że przewidywany czas takiej pracy nie przekracza 24 miesięcy i że osoba ta nie jest wysłana, by zastąpić inną delegowaną osobę.

Osoba, która normalnie wykonuje działalność jako osoba pracująca na własny rachunek w Państwie Członkowskim, a która udaje się, by wykonywać podobną działalność w innym Państwie Członkowskim, nadal podlega ustawodawstwu pierwszego Państwa Członkowskiego, pod warunkiem że przewidywany czas takiej pracy nie przekracza 24 miesięcy (ust. 2).

Zgodnie z art. 13 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004 osoba, która normalnie wykonuje pracę najemną w dwóch lub więcej państwach członkowskich, podlega:

a) ustawodawstwu państwa członkowskiego, w którym ma miejsce zamieszkania, jeżeli wykonuje znaczną część pracy w tym państwie członkowskim; lub

b) jeżeli nie wykonuje znacznej części pracy w państwie członkowskim, w którym ma miejsce zamieszkania:

(i) ustawodawstwu państwa członkowskiego, w którym znajduje się siedziba lub miejsce wykonywania działalności przedsiębiorstwa lub pracodawcy, jeżeli jest zatrudniona przez jedno przedsiębiorstwo lub jednego pracodawcę; lub

(ii) ustawodawstwu państwa członkowskiego, w którym znajduje się siedziba lub miejsce wykonywania działalności przedsiębiorstw lub pracodawców, jeżeli jest zatrudniona przez co najmniej dwa przedsiębiorstwa lub co najmniej dwóch pracodawców, których siedziba lub miejsce wykonywania działalności znajduje się tylko w jednym państwie członkowskim; lub

(iii) ustawodawstwu państwa członkowskiego, w którym znajduje się siedziba lub miejsce wykonywania działalności przedsiębiorstwa lub pracodawcy, innego niż państwo członkowskie jej zamieszkania, jeżeli jest zatrudniona przez dwa lub więcej przedsiębiorstw lub dwóch lub więcej pracodawców, których siedziba lub miejsce wykonywania działalności znajduje się w dwóch państwach członkowskich, z których jedno jest państwem członkowskim jej zamieszkania; lub

(iv) ustawodawstwu państwa członkowskiego, w którym ma miejsce zamieszkania, jeżeli jest zatrudniona przez dwa lub więcej przedsiębiorstw lub dwóch lub więcej pracodawców, a co najmniej dwa z tych przedsiębiorstw lub dwóch z tych pracodawców mają siedzibę lub miejsce wykonywania działalności w różnych państwach członkowskich innych niż państwo członkowskie miejsca zamieszkania.

Ust. 2 art. 13 stanowi, że osoba, która normalnie wykonuje pracę na własny rachunek w dwóch lub w kilku Państwach Członkowskich podlega:

a) ustawodawstwu Państwa Członkowskiego, w którym ma miejsce zamieszkania, jeżeli wykonuje znaczną część pracy w tym Państwie Członkowskim lub

b) ustawodawstwu Państwa Członkowskiego, w którym znajduje się centrum zainteresowania dla jej działalności, jeżeli osoba ta nie zamieszkuje w jednym z Państw Członkowskich, w których wykonuje ona znaczną część swej pracy.

Osoba, która normalnie wykonuje pracę najemną i pracę na własny rachunek w różnych Państwach Członkowskich podlega ustawodawstwu Państwa Członkowskiego, w którym wykonuje swą pracę najemną lub, jeżeli wykonuje taką pracę w dwóch lub w kilku Państwach Członkowskich, ustawodawstwu określonemu zgodnie z przepisami ust. 1 (ust. 3).

Osoba, która jest zatrudniona jako urzędnik służby cywilnej przez jedno Państwo Członkowskie, i która wykonuje pracę najemną i/lub pracę na własny rachunek w jednym lub w kilku Państwach Członkowskich, podlega ustawodawstwu Państwa Członkowskiego, któremu podlega zatrudniająca ją administracja (ust. 4).

Osoby, o których mowa w ust. 1 do 4, traktowane są, do celów stosowania ustawodawstwa określonego zgodnie z tymi przepisami, tak jak gdyby wykonywały każdy swoją pracę najemną lub pracę na własny rachunek i jakby uzyskiwały cały swój dochód w zainteresowanym Państwie Członkowskim (ust. 5).

Art. 15 ust. 5b rozporządzenia nr 987/2009 stanowi, że praca o charakterze marginalnym nie będzie brana pod uwagę do celów określenia mającego zastosowanie ustawodawstwa na mocy art. 13 rozporządzenia podstawowego. Art. 16 rozporządzenia wykonawczego stosuje się we wszystkich przypadkach objętych niniejszym artykułem.

Przypomnieć należy, że z istotnych okoliczności sprawy wynikało, że wnioskodawca R. P. od dnia 5 września 2016 r. prowadzi działalność gospodarczą pod firmą F.U. (...). Przeważający przedmiot działalności stanowią pozostałe specjalistyczne roboty budowlane- gdzie indziej niesklasyfikowane. R. P. zgłosił się do ubezpieczeń z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej w Polsce od dnia 5 września 2016 r. W latach 2020-2021 ubezpieczony z uwagi na sytuację epidemiczną miał trudności w znalezieniu kontrahentów i zleceń w Polsce. W ramach prowadzonej działalności ubezpieczony podjął współpracę ze szwedzkim podmiotem- (...). Od października 2020 r. do maja 2021 r. oraz w grudniu 2021 r. ubezpieczony wystawiał faktury za wykonanie usług na rzecz szwedzkiego kontrahenta- (...). Wynagrodzenie za wykonane usługi szwedzki kontrahent przekazywał na rachunek bankowy ubezpieczonego prowadzony w Polsce. W dniach 16 czerwca 2021 r., 9 września 2021 r., 10 października 2021 r. ubezpieczony wykonywał usługi na rzecz kontrahentów mających siedzibę w Polsce. Ubezpieczony rozlicza podatki w Polsce oraz posiada konta bankowe w Polsce. Ubezpieczony nie ma zawartych kontraktów na prace realizowane w Szwecji. Wszelkie ustalenia w zakresie realizacji kontraktów w Szwecji są dokonywane ustnie, a z kontrahentami rozlicza się na podstawie faktury za wykonane prace. Ubezpieczony nie opłacał składek w Szwecji. Wobec braku stałych dochodów w Szwecji sam nie ma możliwości zarejestrowania się do ubezpieczeń społecznych w tym kraju.

Sąd Apelacyjny nie miał wątpliwości, że istota sprawy została zdeterminowana okolicznościami faktycznymi, w jakich znalazł się ubezpieczony w 2020 r. Jako przedsiębiorca prowadzący działalność gospodarczą w Polsce od 4 lat, w obliczu pandemii Covid -19, znalazł się on w bardzo trudnej sytuacji ekonomicznej, ponieważ od dnia 20 marca 2020 r. obowiązywał w Polsce stan pandemii związany z licznymi i dotkliwymi obostrzeniami, które spowodowały zastój w wielu dziedzinach życia. Ubezpieczony nie otrzymywał zleceń na usługi budowlane i wykończeniowe. Aby utrzymać swoją działalność gospodarczą musiał poszukiwać zleceń poza terytorium RP. Przepisy rozporządzenia nr 883/2004 w zakresie wystawiania zaświadczenia A1 muszą uwzględniać szczególne okoliczności, które wystąpiły od marca 2020 r. w związku z pandemią COVID-19. Ubezpieczony korzystał z pomocy publicznej, jaką państwo wówczas oferowało w postaci zwolnienia ze składek za kwiecień – maj 2020 r. oraz świadczenia postojowego wypłaconego w maju 2020 r. Jednakże był zmuszony do wykonywania okresowo usług za granicą, które miały charakter marginalny, nieistotny i tymczasowy, ponieważ związany jedynie z koniecznością przetrwania trudnego pod względem ekonomicznym okreu.

Argumentacja podniesiona w apelacji przez organ rentowy w części pozostaje bez związku z okolicznościami faktycznymi sprawy, bowiem cytowane przez niego z dnia 16 listopada 2023 r. orzeczenie Trybunału Sprawiedliwości UE o sygn. akt C-422/23 nie ma zastosowania w okolicznościach niniejszej prawy. Trybunał Sprawiedliwości UE uznał, że artykuły 5, 6 i 16 rozporządzenia nr 987/2009, należy interpretować w ten sposób, że instytucja wydająca zaświadczenie Al, która w następstwie przeprowadzenia z urzędu ponownego badania informacji, na których oparto wydanie tego zaświadczenia, stwierdza nieprawdziwość tych informacji, może wycofać omawiane zaświadczenie bez uprzedniego wszczynania przewidzianej w art. 76 ust. 6 rozporządzenia nr 883/2004 , procedury dialogu i koncyliacji z właściwymi instytucjami zainteresowanych państw członkowskich celem określenia ustawodawstwa krajowego mającego zastosowanie.

Natomiast to ubezpieczony złożył wniosek o wycofanie A1, a nie zrobił tego pozwany w urzędu. De facto pozwany w ogóle nie wydał zaświadczenia A1.

W utrwalonym orzecznictwie Sąd Najwyższy należycie wyjaśnił przebieg procedury ustalania ustawodawstwa właściwego według powołanych w skardze przepisów prawa unijnego (por. wyroki: z 23 listopada 2012 r., II UK 103/12 (OSNP 2013 nr 19-20, poz. 238; z 6 czerwca 2013 r., II UK 333/12, OSNP 2014 nr 3, poz. 47; z 21 stycznia 2016 r., III UK 61/15, LEX nr 1977828, a przede wszystkim w wyroku z 11 września 2014 r., II UK 587/13 (OSNP 2016 nr 1, poz. 13). W świetle tych orzeczeń, niepotwierdzenie ubezpieczenia przez instytucję ubezpieczeń społecznych innego państwa, w którym świadczona jest sporna praca marginalna, wiąże polskie organy ubezpieczeń społecznych. Także polskie sądy nie mogą podważać decyzji brytyjskiej instytucji ubezpieczeniowej, która odmówiła uznania pracy ewidentnie marginalnej świadczonej na terenie Wielkiej Brytanii przez obywatela polskiego lub przedsiębiorcę za uzasadniającą podleganie obcemu ubezpieczeniu społecznemu (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia: 4 kwietnia 2017 r., II UK 248/16, LEX nr 2306376 oraz 10 maja 2017 r., I UK 456/16, niepublikowane). Na gruncie utrwalonej judykatury najwyższej instancji sądowej nie występują żadne rozbieżności w orzecznictwie sądowym ani potrzeba dalszej wykładni powołanych przepisów Rozporządzenia nr 883/2004 czy też nr 987/2009 (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 czerwca 2025 r., II USK 235/24, LEX nr 3888791).

W niniejszej sprawie organ rentowy na datę wydania zaskarżonego wyroku przeprowadził procedurę koncyliacyjną. Pismem z dnia 8 czerwca 2021 r. pozwany zawiadomił szwedzką instytucję ubezpieczeniową, że w stosunku do R. P. znajduje zastosowanie ustawodawstwo szwedzkie w okresie od dnia 30 października 2020 r. do dnia 31 października 2021 r. Wskazano także, że Zakład wydał decyzję nr (...)o odmowie wydania zaświadczenia A1 i stwierdził, że R. P. w okresie od dnia 30 października 2020 r. do dnia 31 października 2021 r. podlegał ustawodawstwu szwedzkiemu. W przypadku wniesienia przez instytucję szwedzką zastrzeżeń do ustalonego ustawodawstwa ZUS wniósł o wypowiedzenie się w terminie jednego miesiąca od daty dostarczenia pisma. Przedmiotowe pismo zostało odebrane przez instytucję szwedzką w dniu 28 czerwca 2021 r. Instytucja szwedzka nie wypowiedziała się w sprawie.

Sąd Apelacyjny zwraca uwagę na jeszcze jedną istotną kwestię. W dniu 30 października 2020 r. ubezpieczony złożył w organie rentowym wniosek o wydanie zaświadczenia A1 dla osoby, która w Polsce wykonuje pracę na własny rachunek i będzie wykonywać działalność w innym państwie członkowskim UE, EOG lub w Szwajcarii. We wniosku wskazano, że w okresie od dnia 30 października 2020 r. do dnia 31 października 2021 r. ubezpieczony będzie wykonywał działalność w Szwecji. Ten wniosek zainicjował postępowanie w niniejszej sprawie.

Organ rentowy w dniu 27 kwietnia 2021 r. wydał zaskarżoną decyzję, która obejmowała dwa pkt: odmówił wydania zaświadczenia A1 potwierdzającego, że w okresie od dnia 30 października 2020 r. do dnia 31 października 2021 r. do R. P. zastosowanie znajdowało ustawodawstwo polskie (pkt 1) oraz stwierdził, że R. P. nie podlegał ustawodawstwu polskiemu w okresie od dnia 30 października 2020 r. do dnia 31 października 2021 r. ze względu na podleganie ustawodawstwu szwedzkiemu (pkt 2). Zdaniem Sądu Apelacyjnego te dwa punkty decyzji są ze sobą nierozerwalne i nie mogą funkcjonować w obrocie prawnym bez siebie. Natomiast ubezpieczony w piśmie procesowym z dnia 20 maja 2024 r. wskazał, iż ostatecznie cofnął wniosek z dnia 30 października 2020 r. złożony do ZUS Oddział w G. o wydanie zaświadczenia A1, jednocześnie podtrzymał wszystkie pozostałe roszczenia objęte odwołaniem oraz podnoszone w toku prowadzonego postępowania twierdzenia i wnioski. W piśmie procesowym z dnia 14 września 2024 r. pełnomocnik ubezpieczonego wskazał, że wnioskodawca nie cofa odwołania od decyzji z dnia ZUS z dnia 27 kwietnia 2021 r.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego przedmiotowe cofnięcie nie ma wpływu na zakres orzekania. Niniejsza sprawa ma charakter bezprecedensowy, ponieważ intencją wniosku ubezpieczonego było wydanie zaświadczenia A1. Niedopuszczalne jest cofnięcie wniosku w tym zakresie i stwierdzenie jedynie, że w spornym okresie podlega on ustawodawstwu polskiemu. Jednakże z uwagi na zasadę wyrażoną w art. 384 - zakaz reformationis in peius i zakres zaskarżenia Sąd Apelacyjny w tej sytuacji mógł jedynie oddalić apelację pozwanego.

Reasumując, zgodnie z intencją wnioskodawcy, w okolicznościach niniejszej sprawy, uznać należy, że ubezpieczony nie tylko podlegał ustawodawstwu polskiemu w okresie od dnia 30 października 2020 r. do dnia 31 października 2021 r., ale ma też prawo do wydania mu zaświadczenia A1 za ww. okres.

Biorąc pod uwagę poczynione wyżej ustalenia i rozważania w ocenie Sądu Odwoławczego apelacja pozwanego była nieuzasadniona, wobec czego na podstawie art. 385 k.p.c. Sąd Apelacyjny orzekł, jak w punkcie pierwszym sentencji wyroku.

O kosztach zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym Sąd Odwoławczy orzekł w punkcie drugim wyroku uwzględniając zasadę odpowiedzialności za wynik procesu – art. 98 § 1 - 11 i 3 k.p.c., art. 99 k.p.c. oraz art. 108 zd. 1 k.p.c. w zw. z § 9 ust. 2 i § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 1935).

SSA Daria Stanek