Wyrok z 22 kwietnia 2026, sygn. III AUa 920/24

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 kwietnia 2026 r.

Sąd Apelacyjny w Łodzi III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie:

Przewodniczący: SSA Anna Rodak

Protokolant: starszy sekretarz sądowy Agnieszka Mostowy

po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 kwietnia 2026 r. w R.

sprawy E. E.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych (...) w R.

o rekompensatę

na skutek apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w R.

od wyroku Sądu Okręgowego w Sieradzu

z dnia 15 października 2024 r. sygn. akt IV U 333/24

oddala apelację.

Anna Rodak

Sygn. akt III AUa 920/24

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 23 maja 2024 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w R. odmówił E. E. prawa do rekompensaty wskazując, że do pracy w szczególnych warunkach nie zaliczono zatrudnienia od 18 lipca 1980 r. do 31 maca 1993 r. oraz od 2 stycznia 1995 r. do 31 grudnia 1998 r., z uwagi na okoliczność, że w świadectwach pracy nie powołano prawidłowo przepisów resortowych.

E. E. w odwołaniu wniósł o zmianę decyzji i przyznanie mu prawa do rekompensaty.

Organ rentowy wnosi o oddalenie odwołania.

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 15 października 2024 r. Sąd Okręgowy w (...) zmienił sporną decyzję i przyznał E. E. prawo do rekompensaty z tytułu pracy w warunkach szczególnych od 8 marca 2024 r.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że E. E., urodzony (...), w okresie od 18 lipca 1980 r. do 31 marca 1993 r. był zatrudniony stale i w pełnym wymiarze czasu pracy w (...) Przedsiębiorstwie (...) w W. jako monter wodnokanalizacyjny. (...) zajmowało się robotami inżynieryjnymi. Ubezpieczony wykonywał roboty inżynieryjne w głębokich wykopach. W dołach były montowane rury. Praca odbywała się w brygadach. Było 3 - 4 monterów. Pracował także na wodociągach do głębokości 2,5 m. W kanalizacji praca była do głębokości 6 m. Koparka kopała rowy, a resztą zajmowała się brygada. Praca była cały rok.

W okresie od 2 stycznia 1995 r. do 31 grudnia 1998 r. ubezpieczony był zatrudniony stale i w pełnym wymiarze czasu pracy w Kółku Rolniczym w A. jako monter. Zajmował się wykonywaniem wodociągów w wykopach do 2m. Zimą były robione przyłącza w ziemi. Nie było dodatków szkodliwych.

W konsekwencji tak poczynionych ustaleń Sąd Okręgowy uznał odwołanie za uzasadnione.

Cytując treść przepisów regulujących tematykę niniejszego postępowania, tj. art. 2 pkt 5 i art. 21 ustawy o emeryturach pomostowych w zw. z § 3 i § 4 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze Sąd pierwszej instancji stwierdził, że przeprowadzone postępowanie dowodowe wykazało, że ubezpieczony spełnił sporną przesłankę zatrudnienia w szczególnych warunkach w wymiarze co najmniej 15 lat, uprawniającą do nabycia prawa do rekompensaty. Nieuwzględnione przez organ rentowy okresy zatrudnienia kwalifikują się do zaliczenia jako praca w szczególnych warunkach według działu V poz. 1 wymienionego rozporządzenia Rady Ministrów. Z tego względu odwołanie podlegało uwzględnieniu, o czym orzeczono na podstawie art. 477 ¹⁴ § 2 k.p.c.

Organ rentowy objął powyższy wyrok apelacją, zaskarżając go w całości i zarzucając naruszenie:

1.  art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dowolną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego i ustalenie, że ubezpieczony stale i w pełnym wymiarze pracował w głębokich wykopach, podczas gdy ze zgromadzonego materiału dowodowego, w tym z zeznań ubezpieczonego nie wynika, ażeby praca w głębokich wykopach wykonywana była stale i w pełnym wymiarze;

2.  art. 21 ustawy o emeryturach pomostowych poprzez uznanie, że ubezpieczony spełnia warunki do przyznania prawa do rekompensaty, podczas gdy nie udowodnił wykonywania 15 lat pracy w szczególnych warunkach;

3.  art. 32 ustawy rentowej w zw. z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego (…) wg. załącznika Dział V poz. 1 poprzez jego zastosowanie i niezasadne uznanie, że ubezpieczony stale i w pełnym wymiarze pracował w głębokich wykopach, podczas gdy takiej pracy nie wykonywał stale i w pełnym wymiarze.

Wskazując na powyższe zarzuty apelujący wniósł o zmianę wyroku poprzez oddalenie odwołania oraz o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego wg. norm przepisanych.

W uzasadnieniu organ rentowy wskazał, że zaliczeniu podlegałaby praca w wykopach do 6m, jednakże ubezpieczony pracował również w wykopach do 2,5m i nie dokonano rozróżnienia w jakim zakresie ubezpieczony pracował w wykopach do 6m, a w jakim do 2.5m.

E. E. wniósł o oddalenie apelacji.

Sąd Apelacyjny dodatkowo ustalił, co następuje:

E. E. od początku zatrudnienia w (...) w W. pracował jako monter przy rurociągach ciepłowniczych bądź przy kanalizacji. Praca była wykonywana w wykopach o głębokości 2-3 m w zależności od poziomu. Przy kanalizacji wykopy miały do 7 m. Wykopy pod instalację ciepłowniczą były wąskie i nie można było swobodnie się w nim poruszać, te na kanalizację były zaś szersze. Praca w wykopie odbywała się niezależnie od warunków atmosferycznych, wykopy nie były niczym osłonięte, wszystko do nich wpadało. Gdy padał deszcz grunt był śliski, grząski i gliniasty.

E. E. pracował w Kółku Rolniczym w A. na stanowisku montera, gdzie również układał wodociągi w wykopie. Zimą zajmował się przyłączami do gospodarstw domowych, w wykopach o głębokości ok. 1.7 m.

Sąd Apelacyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Apelacja jest bezzasadna i podlega oddaleniu.

Kontrola instancyjna zaskarżonego rozstrzygnięcia doprowadziła do pełnej akceptacji ustaleń poczynionych przez Sąd pierwszej instancji oraz uznania, że z dokonanej oceny prawnej sąd ten wyprowadził prawidłowy wniosek o zasadności uwzględnienia odwołania E. E.. Sąd Apelacyjny w całej rozciągłości podziela zarówno ustalenia faktyczne, jak i wnioskowania prawne zawarte w motywach zaskarżonego wyroku i przyjmuje je za własne.

Dla porządku wywodu wyjść należy od przypomnienia, iż istota sporu dotyczyła tego, czy E. E. spełnił warunki niezbędne do nabycia prawa do rekompensaty, o której mowa w art. 21 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1696). Stosownie do art. 21 ust. 1 tej ustawy, rekompensata przysługuje ubezpieczonemu, jeżeli ma okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wynoszący co najmniej 15 lat. Rekompensata jest formą odszkodowania za utratę możliwości nabycia prawa do emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów obowiązujących przed 2009 r. dla osób, które nie nabędą prawa do emerytury pomostowej. Istotne są zatem te okresy, które mogły prowadzić do nabycia prawa do emerytury w poprzednim systemie prawnym.

E. E. do okresu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze domagał się zaliczenia okresu zatrudnienia od 18 lipca 1980 r. do 31 maca 1993 r. w (...) Przedsiębiorstwie (...) w W. oraz od 2 stycznia 1995 r. do 31 grudnia 1998 r. w Kółku Rolniczym w A. na stanowiskach montera. Sąd Okręgowy przeprowadził postępowanie dowodowe na okoliczność ustalenia charakteru pracy ubezpieczonego i doszedł do przekonania, że okres ten może zostać doliczony do stażu pracy wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy w warunkach szczególnych. Wobec obiekcji organu rentowego co do możliwości zakwalifikowania danej pracy do katalogu prac wykonywanych w warunkach szczególnych lub szczególnym charakterze, jak i spełnienia przesłanki wykonywania tej pracy stale i w pełnym wymiarze, Sąd Apelacyjny uzupełnił postępowanie dowodowe dopuszczając dowód z zeznań ubezpieczonego, które potwierdziły stanowisko Sądu Okręgowego. Zasadą postępowania apelacyjnego wyrażoną w art. 382 k.p.c. jest bowiem orzekanie przez Sąd Apelacyjny na podstawie materiału dowodowego zebranego w postępowaniu pierwszoinstancyjnym i w postępowaniu odwoławczym.

Przypomnienia wymaga, iż art. 32 ust. 2 ustawy emerytalnej zawiera definicję pracownika zatrudnionego w szczególnych warunkach stanowiąc, iż jest nim pracownik zatrudniony przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne, bądź otoczenia. Praca w szczególnych warunkach to praca, w której pracownik w sposób istotny jest narażony na niekorzystne dla zdrowia czynniki (np. hałas, zapylenie, opary chemiczne, wysokie lub niskie temperatury, silne pole elektromagnetyczne, promieniowanie jonizujące, zmienne warunki atmosferyczne). Zgodnie z art. 32 ust. 4 tej ustawy, wiek emerytalny, rodzaje prac lub stanowisk oraz warunki, na podstawie których ubezpieczonym przysługuje prawo do emerytury, ustala się na podstawie przepisów dotychczasowych. W tym względzie ww. ustawa odsyła do przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43). W myśl § 2 ust. 1 tegoż rozporządzenia, okresami pracy uzasadniającymi prawo do świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu są okresy, w których praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy. Wyłącznie wykonywanie rodzajów prac lub praca na stanowiskach wyszczególnionych w wykazie A będącym załącznikiem do rozporządzenia stale oraz w pełnym wymiarze czasu pracy, przewidzianym dla danego stanowiska, uprawnia do uznania ich za prace wykonywane w warunkach szczególnych. Z utrwalonego i jednolitego orzecznictwa Sądu Najwyższego oraz sądów powszechnych wynika jednoznacznie, że wykonywanie pracy w szczególnych warunkach stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy oznacza, że pracownik nie ma powierzonych innych obowiązków niż tylko te, które dotyczą pracy w szczególnych warunkach ( vide: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 lipca 2013 r., sygn. akt II UK 413/12, Lex nr 1350310). Pełne zatrudnienie w warunkach szczególnych pojmowane jest więc jako bezwzględna cecha tego zatrudnienia, jako uprawniającego do świadczeń z ubezpieczenia emerytalnego. Możliwe jest przy tym łączenie w przebiegu dniówki prac o różnym charakterze, polegające na wykonywaniu nie jednego, lecz kilku rodzajów prac w szczególnych warunkach, wymienionych w wykazie. W takim wypadku do czasu pracy w warunkach szczególnych zlicza się czas równolegle wykonywanych czynności tylko wtedy, gdy różne prace, wszystkie łącznie lub każda z osobna odpowiadają pracom w szczególnych warunkach i wszystkie razem wykonywane są stale i w pełnym wymiarze czasu pracy (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 27 stycznia 2012r., II UK 103/11; z dnia 24 stycznia 2013r., III UK 47/12, Legalis).

W niniejszej sprawie ubezpieczony wykazał, że w spornym okresie wykonywał na stanowisku montera pracę wymienioną w wykazie A, dziale V, pkt 1 rozporządzenia RM z 7 lutego 1983 r., a więc roboty wodnokanalizacyjne oraz budowa rurociągów w głębokich wykopach. Organ rentowy polemizował z takim ustaleniem wskazując, iż decydujące znaczenie ma głębokość wykopu – można uznać pracę za świadczoną w warunkach szczególnych, gdy wykop miał 6 m, ale już nie tylko 2.5 m. Sąd Apelacyjny wskazuje, iż takie założenie opiera się na nieaktualnych tezach orzeczniczych, które zostały zdezawuowane. Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 16 stycznia 2018 r. (III UK 16/17, Lex nr 2506706) i z dnia 26 lutego 2020 r. (I UK 366/18, Lex nr 3260340) odszedł od wcześniejszej linii i przyjął, że dla kwalifikacji wykonywania robót wodnokanalizacyjnych oraz budowy rurociągów do pracy w szczególnych warunkach nie jest wystarczające tylko kryterium ich głębokości wyrażonej w metrach.

Odnosząc się zatem do dorobku judykatury wskazać należy, iż decydujące znaczenia ma wykładnia pojęcia „głębokie wykopy”, skoro przepisy rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. posługujące się tym pojęciem nie dają żadnych wskazówek interpretacyjnych, a jego wykładnia w orzecznictwie sądów powszechnych nie jest jednolita. Przykładowo według stanowiska zaprezentowanego w wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 9 sierpnia 2018 r., III AUa 666/17 (LEX nr 2550809), z pojęcia „głębokie wykopy” nie można wyłączyć prac wykonywanych w wykopach o głębokości poniżej 3 m bowiem, gdyby intencją ustawodawcy było kwalifikowanie jako prac w szczególnych warunkach robót wodnokanalizacyjnych oraz budowy rurociągów w wykopach głębszych niż 3 m dałby temu wyraz w treści wykazu A do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. Z uwagi na brak takiego dookreślenia nie ma uzasadnienia odwoływanie się do definicji zawartych w (...) prof. W. G. (inżyniera budownictwa lądowego, specjalisty z zakresu geotechniki) z 1987 r. oraz Zeszytach Instytutu (...) nr 427/2007: „Warunki techniczne wykonania i odbioru robót budowlanych" część A „Roboty ziemne i budowlane”, według których wykopy głębokie, to tylko te o głębokości przekraczającej 3 metry. Kwestia dotycząca głębokości wykopów, w których mają być wykonywane roboty wodnokanalizacyjne oraz budowa rurociągów stosownie do wykazu A dział V, pkt 1 rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. była również przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego. W wyroku z dnia 5 czerwca 2012 r., (LEX nr 1214997), stwierdzone zostało, że brak podstaw prawnych do stosowania w celu dookreślenia sformułowania „głębokie wykopy” zawartego w rozporządzeniu z dnia 7 lutego 1983 r. wytycznych zawartych w normach, i w konsekwencji wyłączenia z tych prac tych, które wykonywane były na głębokości mniejszej niż 3 metry. Zdaniem Sądu Najwyższego, prace te należy uznać za wykonywane w szczególnych warunkach jako wymienione w wykazie A stanowiącym załącznik do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. w dziale V: w budownictwie i przemyśle materiałów budowlanych, pod poz. 1 - roboty wodnokanalizacyjne oraz budowa rurociągów w głębokich wykopach. Nieuprawnione jest więc różnicowanie charakteru wykonywanych prac ze względu na głębokość wykopów na tle przepisów rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. Z tego względu w powołanym wyżej judykacie Sąd Najwyższy przyjął, że okres wykonywania pracy ubezpieczonego na stanowiskach montera instalacji sanitarnych wodnokanalizacyjnych, instalatora oraz montera wodnokanalizacyjnego w wykopach o głębokości od 0,9 do 9 m jest pracą w szczególnych warunkach.

W podobny sposób odniósł się do pojęcia „głębokich wykopów” Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16 stycznia 2018 r., III UK 16/17 (LEX nr 2506706), wskazując, że pojęcie „głębokich wykopów” nie jest możliwe do zdefiniowania jedynie przez odwołanie się do opracowań natury technicznej, w których przyjmuje się, że wykopy głębokie to takie, których głębokość przekracza 3 m. Stąd interpretacja pojęcia „głębokich wykopów” wymaga zastosowania, obok kryterium ich głębokości wyrażonej w metrach, także dodatkowych kryteriów. Kryteria te są określone w art. 32 ust. 2 ustawy emerytalnej. Przepis ten stanowi, że za pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach uważa się pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagającej wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia. Oznacza to, że brak jest podstaw do przyjęcia, że w żadnym przypadku prace wykonywane w wykopach o głębokości poniżej 3 m nie mogą być zaliczone do prac wykonywanych stale i w pełnym wymiarze czasu w warunkach szczególnych. W takich przypadkach konieczne jest rozstrzygnięcie, czy praca w takich wykopach cechowała się znaczną szkodliwością dla zdrowia, znacznym stopniem uciążliwości lub wymagała wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia (zob. także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 marca 2009 r., II UK 269/08, LEX nr 707881 czy z dnia 3 czerwca 2008 r., I UK 381/07, LEX nr 494112). Pogląd ten Sąd Najwyższy wyraził w stanie faktycznym sprawy, gdzie ubezpieczony wykonywał prace wymienione w dziale V, poz. 1 wykazu A do rozporządzenia w wykopach o głębokości 1,5 do 3 m.

Z kolei w wyroku z dnia 3 lipca 2019 r., II UK 33/18 (legalis) Sąd Najwyższy stwierdził, że istotne znaczenie dla zaliczenia do prac w szczególnych warunkach ma wykonywanie robót wodnokanalizacyjnych w wykopach powyżej 3 m, przy czym charakteru takiej pracy nie pozbawia niewielka część prac wykonywana przez ubezpieczonego w wykopach poniżej 3 m. Przypomnieć bowiem należy, że w sytuacji gdy inne równocześnie wykonywane prace stanowią integralną część (immanentną cechę) większej całości dającej się zakwalifikować pod określoną pozycję załącznika do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. lub też czynności wykonywane w warunkach nienarażających na działanie czynników szkodliwych dla zdrowia mają charakter incydentalny, krótkotrwały, uboczny to czynności te nie dyskwalifikują tej pracy jako pracy w szczególnych warunkach (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 6 grudnia 2007 r., III UK 62/07, LEX nr 375653; z dnia 5 maja 2009 r., I UK 4/09; z dnia 11 marca 2009 r., , LEX nr 509022; z dnia 22 stycznia 2008 r., I UK 210/07, OSNP 2009 nr 5-6, poz. 75; z dnia 12 kwietnia 2012 r., II UK 233/11, OSNP 2013 nr 7-8, poz. 86).

Nie można stracić z pola widzenia, że kwalifikując do prac w szczególnych warunkach w budownictwie i przemyśle materiałów budowlanych roboty wodnokanalizacyjne i budowę rurociągów w głębokich wykopach Minister Budownictwa i (...) Budowlanych w zarządzeniu nr 9 z dnia 1 sierpnia 1983 r. w sprawie wykazu stanowisk w zakładach pracy nadzorowanych przez Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych, na których są wykonywane prace w szczególnych warunkach, uprawniające do wcześniejszego przejścia na emeryturę oraz do wzrostu emerytury lub renty (Dz. Urz. Nr 3, poz. 6) w dziale V, poz. 1 pkt 6 i 7 wymienił stanowisko pracy montera instalacji sanitarnych i grzewczych oraz montera instalacji technologicznych. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się co prawda, że wykazy resortowe mają charakter głównie informacyjny, techniczno-porządkujący i uściślający, a nie bezpośrednio normatywny (normatywny charakter ma tylko rozporządzenie z dnia 7 lutego 1983 r.), niemniej, jeżeli jakieś stanowisko jest ujęte w wykazie resortowym (w okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy dotyczy to stanowiska montera instalacji sanitarnych i grzewczych), to nie można tej okoliczności ignorować, ponieważ płynie z niej domniemanie faktyczne, że praca na tym stanowisku w istocie była wykonywana w szczególnych warunkach (por. np. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 21 kwietnia 2004 r., II UK 337/03, OSNP 2004 Nr 22, poz. 392; z dnia 20 października 2005 r., , OSNP 2006 nr 19-20, poz. 306; z dnia 25 lutego 2009 r., II UK 227/08, LEX nr 736740; z dnia 25 lutego 2010 r., II UK 218/09, LEX nr 590247; z dnia 16 listopada 2010 r., I UK 128/10, LEX nr 707404; z dnia 26 maja 2011 r., II UK 356/10, LEX nr 901608). Dlatego należy przyjąć, że określenie w zarządzeniu resortowym stanowisk, na których w danej branży są wykonywane prace objęte wykazem stanowiącym załącznik do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r., znajduje swoje uzasadnienie w szczególnej szkodliwości dla zdrowia i szczególnej uciążliwości warunków panujących przy pracach tego rodzaju w tej właśnie branży. A zatem nie da się wysnuć kategorycznego wniosku, że do prac w szczególnych warunkach można zaliczyć jedynie prace polegające na robotach wodnokanalizacyjnych oraz budowie wodociągów w wykopach powyżej 3m.

Przenosząc powyższe rozważania judykatury na grunt niniejszej sprawy wskazać należy, że E. E. zajmował się stale i w pełnym wymiarze czasu pracy wyłącznie układaniem zewnętrznych instalacji wodnokanalizacyjnych, będąc zatrudniony w spornym okresie na stanowisku montera instalacji wodnokanalizacyjnych. Prace te wykonywane były stale i w pełnym wymiarze czasu pracy w wykopach o głębokości co najmniej 2 m, w których występowały takie same szczególne warunki, jak: zimno, ograniczona przestrzeń, problemy z poruszaniem się, ograniczony dostęp tlenu, często woda i grząskie podłoże. Powyższe ustalenia faktyczne powodują, że stanowisko organu rentowego o niespełnieniu przez E. E. warunków przyznania prawa do rekompensaty było błędne, albowiem ubezpieczony wykazał fakt posiadania 15 lat stażu pracy w warunkach szczególnych.

Tak argumentując Sąd Apelacyjny uznał, że zaskarżony wyrok odpowiada prawu, a wniesiona od niego apelacja jest niezasadna, co skutkować musiało jej oddaleniem, o czym orzeczono na podstawie art. 385 k.p.c.

Anna Rodak