Postanowienie SN z 14 stycznia 2005, sygn. III CK 178/04
Data orzeczenia
14 stycznia 2005
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Iwona Koper
Tagi
Podstawa prawna
Pokaż pozostałe podstawy prawne (3)
POSTANOWIENIE
Dnia 14 stycznia 2005 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Iwona Koper (przewodniczący)
SSN Zbigniew Kwaśniewski
SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)
w sprawie z wniosku Hurtowni - "Z.(...)" sp. j. w M.
przy uczestnictwie W. Ś.
o wpis,
po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu niejawnym w dniu 14 stycznia 2005 r.,
kasacji wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego w K. z dnia 25 listopada
2003 r., sygn. akt II Ca (…),
oddala kasację i zasądza od wnioskodawcy na rzecz uczestnika kwotę 120 (sto
dwadzieścia) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 25 listopada 2003 r. oddalił apelację
wnioskodawcy, Hurtowni Z.(...) – Spółki Jawnej w M., od postanowienia Sądu
Rejonowego w M. z 8 września 2003 r., oddalającego wniosek o wpis wnioskodawcy
jako właściciela w dziale II księgi wieczystej nr (…) w miejsce J. M., K. P., J. P., J. M.
i W. Ś. – wspólników spółki cywilnej, którzy prowadzili działalność gospodarczą pod
nazwą Hurtownia Z.(...).
Nieruchomość, dla której prowadzona jest księga wieczysta nr (…), została
nabyta przez wymienionych wspólników spółki cywilnej. W piśmie z 1 lutego 2003 r. W.
Ś. oświadczył, że występuje ze spółki cywilnej w trybie art. 869 § 2 k.c. Spółka cywilna,
o którą chodzi w sprawie, uległa po wystąpieniu W. Ś. przekształceniu na podstawie art.
2
26 § 4 k.s.h. w pierwotnym brzmieniu w spółkę jawną, będącą wnioskodawcą w
niniejszej sprawie; postanowienie o wpisie wnioskodawcy do Krajowego Rejestru
Sądowego zapadło 18 czerwca 2003 r.
Jako podstawa żądanego w sprawie wpisu powołane zostało samo to ostatnio
wymienione postanowienie.
W ocenie Sądu Okręgowego, nie ulega wątpliwości, że spółki jawne, które
powstawały z przekształcenia spółki cywilnej na podstawie art. 26 § 4 k.s.h. w
pierwotnym brzmieniu, stawały się z chwilą wpisu do rejestru podmiotami wszystkich w
zasadzie praw i obowiązków wspólników spółki cywilnej. Niemniej, skoro w niniejszej
sprawie wspólnikom spółki cywilnej przysługiwała współwłasność łączna nieruchomości,
a przy żądaniu wpisu wnioskodawcy do księgi wieczystej w miejsce ujawnionych
wspólników spółki cywilnej nie przedstawiono sporządzonego w formie aktu notarialnego
dokumentu przeniesienia własności nieruchomości, to odmowa dokonania
wnioskowanego wpisu była uzasadniona.
W skardze kasacyjnej wnioskodawca zarzucił Sądowi Okręgowemu naruszenie
art. 871 k.c., art. 26 § 4 w pierwotnym brzmieniu i art. 553 § 1 k.s.h. oraz art. 6262
§ 3
k.p.c.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Istotne znaczenie w sprawie miało określenie konsekwencji wystąpienia
wspólnika ze spółki cywilnej w drodze unormowanego w art. 869 k.c. wypowiedzenia
udziału dla przynależności własności nieruchomości wchodzącej w skład wspólnego
majątku wspólników.
Sąd Okręgowy w ślad za Sądem Rejonowym przychylił się do zapatrywania
uczestnika, że wspólnik na skutek samego pisemnego wypowiedzenia udziału nie
przestaje być współwłaścicielem nieruchomości wchodzącej w skład wspólnego majątku
wspólników. Do tego, aby utracił on ten status, i współwłaścicielami nieruchomości stali
się wyłącznie pozostali wspólnicy nieodzowne jest zawarcie przez zainteresowanych
stosownej umowy w formie aktu notarialnego. Według uczestnika, złożone przez niego
w formie pisemnej oświadczenie o wypowiedzeniu udziału w spółce wywarło w
odniesieniu do wspólnej nieruchomości tylko ten skutek, że spowodowało ustanie
współwłasności łącznej tej nieruchomości w relacji pomiędzy nim a osobami, które
pozostały wspólnikami. Uczestnik ze względu na treść art. 871 k.c. powinien wprawdzie
przenieść nabyty z chwilą wystąpienia ze spółki udział we współwłasności
3
nieruchomości na osoby, które pozostały wspólnikami, ale to wymagało zawarcia
umowy w formie aktu notarialnego, a do zawarcia takiej umowy nie doszło.
Zdaniem natomiast skarżącego, powyższe zapatrywanie pozostaje w
sprzeczności z art. 871 k.c. Nieruchomość, której dotyczy wniosek, nie była
przedmiotem wkładu uczestnika, polegającego na oddaniu jej spółce do używania, lecz
została nabyta przez wspólników od osoby trzeciej w czasie trwania spółki. W związku z
tym, uczestnik po skutecznym wystąpieniu ze spółki przestał być także podmiotem
własności wspólnej nieruchomości i mógł się, zgodnie z art. 871 § 2 k.c., domagać, obok
równowartości wkładu (art. 871 § 1 k.c.), tylko wypłaty w pieniądzu takiej części wartości
wspólnego majątku pozostałego po odliczeniu wartości wkładów wszystkich wspólników,
jaka odpowiada stosunkowi, w którym uczestniczył on w zyskach spółki.
Przedstawioną kontrowersję należało rozstrzygnąć na korzyść skarżącego. Nie
ulega wątpliwości, że co do zasady do nabycia nieruchomości przez wspólników spółki
cywilnej konieczne jest zawarcie pod rygorem nieważności w formie aktu notarialnego
umowy przeniesienia własności nieruchomości (art. 155 § 1 i art. 158 w związku z art.
73 § 2 k.c.). Dotyczy to nie tylko nabycia własności nieruchomości przez wspólników od
osoby trzeciej, ale i jako wkładu od wspólnika (art. 862 k.c.); jeżeli zatem umowa spółki
cywilnej przewidująca obowiązek wniesienia wkładu w postaci własności nieruchomości
nie została zawarta w formie aktu notarialnego, konieczne jest w celu przeniesienia
własności nieruchomości na wspólników zawarcie odrębnej umowy w takiej właśnie
formie. Mające zwolenników także w piśmiennictwie, zapatrywanie wyrażone w
zaskarżonym postanowieniu opiera się na odpowiednim stosowaniu wskazanych wyżej
założeń, dotyczących nabycia nieruchomości, w przypadku wypowiedzenia udziału
przez wspólnika, w odniesieniu do wspólnej nieruchomości wspólników. Do takiego ich
zastosowania nie ma jednak w tym przypadku podstaw. Unormowane w art. 869 k.c.
wypowiedzenie udziału przez wspólnika jest sposobem wystąpienia przez niego ze
spółki, czyli zakończenia łączącego go z pozostałymi wspólnikami stosunku prawnego
wynikającego z umowy spółki. Przewidzianym w art. 871 k.c., a więc następującym z
mocy ustawy (art. 56 k.c.) skutkiem wypowiedzenie swego udziału przez wspólnika jest
utrata przez niego wszelkich praw objętych majątkiem wspólnym wspólników, a więc np.
pozycji współwłaściciela lub współwierzyciela co do należącej łącznie do wspólników
własności oraz wierzytelności. Według art. 871 k.c., występującemu wspólnikowi zwraca
się w naturze jedynie rzeczy wniesione do spółki do używania, poza tym wypłaca się mu
w pieniądzu – jak już była o tym mowa – wartość wkładu oraz taką część wartości
4
wspólnego majątku pozostałego po odliczeniu wartości wkładów wszystkich wspólników,
jaka odpowiada stosunkowi, w którym uczestniczył on w zyskach spółki (w literaturze
przedmiotu tak przede wszystkim S. Grzybowski, w: System prawa cywilnego, t. III. cz.
2, Prawo zobowiązań – część szczegółowa, Wrocław 1976, s. 832). Skutek w postaci
utraty przez występującego wspólnika praw objętych majątkiem wspólnym nie został w
art. 871 k.c. – należy raz jeszcze podkreślić – uzależniony od rodzaju prawa wspólnego,
w szczególności od tego, czy prawem tym jest własność nieruchomości czy też inne
prawo, lecz dotyczy wszelkich praw wspólnych, a zatem i współwłasności
nieruchomości. Nie został on także uzależniony ani w ogóle, ani w odniesieniu do
niektórych tylko praw wspólnych od złożenia przez wspólnika oświadczenia o
wypowiedzeniu udziału w określonej formie (art. 74 § 1 zdanie drugie k.c.). Jedynie dla
celów dowodowych, jeżeli zgodnie z art. 860 § 2 k.c. umowa spółki została stwierdzona
pismem, powinno ono być złożone w formie pisemnej (art. 77 w związku z art. 74 k.c.).
Wbrew temu, co sugeruje zapatrywanie, które znalazło wyraz w zaskarżonym
postanowieniu, do oświadczenia wspólnika o wypowiedzeniu udziału, gdy w skład
majątku wspólnego wspólników wchodzi własność nieruchomości, nie mogą mieć
zastosowania przepisy o formie przeniesienia własności nieruchomości. Uzależnienie
przewidzianego w art. 871 k.c. skutku wystąpienia ze spółki w odniesieniu do
współwłasności nieruchomości od zachowania dla oświadczenia wspólnika o
wypowiedzeniu udziału formy wymaganej dla przeniesienia własności nieruchomości
oznaczałoby rozpatrywanie tego skutku w istocie w kategoriach przeniesienia własności
nieruchomości (udziału we współwłasności nieruchomości). Należy jednak odróżnić
omawiany skutek od przeniesienia własności nieruchomości (udziału we współwłasności
nieruchomości). Skutek ten jest – jak wynika z dotychczasowych uwag - następstwem
jednostronnej czynności prawnej wspólnika kładącej kres jego udziałowi w spółce,
występuje w razie dokonania tej czynności z mocy samego prawa. Przeniesienie
własności nieruchomości (udziału we współwłasności nieruchomości) jest natomiast
przejściem tego prawa z właściciela na nabywcę na podstawie zawartej przez nich,
poddanej określonemu reżimowi prawnemu umowy. Przedstawione wyżej rozwiązanie,
zawarte w art. 871 k.c., uwzględnia przy tym interesy wszystkich kontrahentów. Jako
mające charakter dyspozytywny jest dostosowane do sytuacji typowych. Swe
szczególne interesy, np. w danym przypadku łączące się z wchodzącą w skład majątku
wspólnego nieruchomością, wspólnicy mogą uwzględnić ustanawiając w umowie spółki
5
lub w uchwale odmienne reguły rozliczeń związanych z wystąpieniem jednego z nich ze
spółki.
Kwestia formy szczególnej oświadczenia wspólnika o wypowiedzeniu swego
udziału wymaganej dla dokonania na podstawie tego oświadczenia wpisu jako
właścicieli w księdze wieczystej prowadzonej dla wspólnej nieruchomości pozostałych
wspólników w miejsce dotychczasowych zostanie omówiona w końcowej części
uzasadnienia.
Zdaniem skarżącego, jeżeli na skutek wystąpienia ze spółki uczestnik przestał
być współwłaścicielem objętej wnioskiem nieruchomości i jej współwłaścicielami stali się
jedynie pozostali wspólnicy, to konsekwentnie należy przyjąć, że własność tej
nieruchomości z chwilą przekształcenia się spółki cywilnej z ich udziałem na podstawie
art. 26 § 4 k.s.h. w pierwotnym brzmieniu w spółkę jawną przypadła nowo powstałej
spółce jawnej. Wniosek taki wynika z art. 553 § 1 k.s.h., który powinien mieć
zastosowanie także do przekształcenia spółki cywilnej w spółkę jawną na podstawie art.
26 § 4 k.s.h. w pierwotnym brzmieniu. Wystarczającą podstawą wpisu w księdze
wieczystej spółki jawnej jako właściciela nieruchomości w miejsce wspólników spółki
cywilnej jest postanowienie sądu o wpisie spółki jawnej do Krajowego Rejestru
Sądowego.
Z twierdzeniami skargi kasacyjnej, że spółki jawne powstałe w trybie art. 26 § 4
k.s.h. w pierwotnym brzmieniu stawały się podmiotami ogółu praw i obowiązków
wspólników spółek cywilnych ulegających przekształceniu, należy się zgodzić. Po
nowelizacji kodeksu spółek handlowych, która weszła w życie 15 stycznia 2004 r., nie
ulega wątpliwości, że spółce jawnej powstałej w wyniku przekształcenia się spółki
cywilnej w trybie art. 26 § 4 k.s.h. przysługują wszystkie wspólne prawa i obowiązki
wspólników spółki cywilnej. Wynika to wyraźnie z art. 26 § 5 k.s.h. Pierwotna regulacja
była w tym względzie mniej precyzyjna, co dało podstawę do wyrażania także
zapatrywania kwestionującego stanie się przez spółkę jawną z chwilą wpisu do rejestru
podmiotem wszystkich wspólnych praw i obowiązków wspólników spółki cywilnej (zob.
postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 2004 r., V CZ 53/04, Biul. SN
2004, nr 11, s. 11). Zapatrywania tego nie sposób jednak zaakceptować. Oznaczałoby
ono uzależnienie nabycia przez spółkę jawną praw i obowiązków wspólników spółki
cywilnej od spełnienia przesłanek przewidzianych w przepisach o przelewie
wierzytelności i przejęciu długu, a to podważałoby całkowicie sens art. 26 ust. 4 k.s.h.
Przepis ten mógł mieć praktyczne znaczenie tylko przy założeniu, że spółce jawnej –
6
analogicznie do rozwiązania przyjętego w art. 553 § 1 k.s.h. - przysługują wszystkie
wspólne prawa i obowiązki wspólników spółki cywilnej już z chwilą samego wpisu spółki
jawnej do rejestru. Obecnie kwestię należy uznać za jednoznacznie rozstrzygniętą w
tym kierunku przez art. 26 ust. 5 k.s.h. także co do spółek jawnych powstałych na
postawie art. 26 ust. 4 k.s.h. w pierwotnym brzmieniu. Nowelizacja art. 26 k.s.h. w
poruszanym zakresie, która weszła w życie w dniu 15 stycznia 2004 r., usunęła
wątpliwości, jakie rodziła interpretacja tego artykułu w pierwotnym brzmieniu, stanowiła
więc niejako jego autentyczną wykładnię, a co do tego rodzaju przepisów
nowelizujących przyjmuje się zarówno w doktrynie, jak orzecznictwie (por. uchwała
Sądu Najwyższego z dnia 11 września 2003 r., III CZP 52/03, OSNC 2004, nr 11, poz.
169), że mają one zastosowanie z mocą wsteczną.
Na aprobatę zasługuje również twierdzenie skargi kasacyjnej uznające
postanowienie sądu o wpisie spółki jawnej do Krajowego Rejestru Sądowego za
wystarczającą podstawę wpisu tej spółki w księdze wieczystej jako właściciela
nieruchomości w miejsce wspólników przekształconej spółki cywilnej (art. 31 in fine
u.k.w.h.). Oprócz tego, taką podstawą mógłby być odpis z Krajowego Rejestru
Sądowego, zgodnie bowiem z art. 4 ust. 3 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym
Rejestrze Sądowym (jedn. tekst: Dz. U. z 2001 nr 17, poz. 209 ze zm.), odpisy z
wymienionego rejestru mają moc dokumentów wydawanych przez sąd.
W ostatecznym jednak rezultacie zaskarżone postanowienie odpowiada prawu.
Według art. 34 u.k.w.h., do ujawnienia w księdze wieczystej właściciela nieodzowne jest
wykazanie następstwa prawnego po osobie wpisanej jako właściciel odpowiednimi
dokumentami. W niniejszej sprawie konieczne więc było wykazanie przez
wnioskodawcę odpowiednimi dokumentami, po pierwsze, następstwa wspólników spółki
cywilnej w osobach J. M., K. P., J. P. i J. M. po wspólnikach spółki cywilnej w osobach J.
M., K. P., J. P., J. M. i W. Ś. oraz, po drugie, swego następstwa po wspólnikach spółki
cywilnej w osobach J. M., K. P., J. P. i J. M. Zgodnie z art. 31 ust. 1 u.k.w.h., jeżeli
przepisy szczególne nie przewidują innej formy dokumentu, wpis w księdze wieczystej
może być dokonany na podstawie dokumentu z podpisem notarialnie poświadczonym.
Wniosek wszczynający postępowanie w niniejszej sprawie nie czynił zadość
przytoczonemu przepisowi w odniesieniu do następstwa wspólników spółki cywilnej w
osobach J. M., K. P., J. P. i J. M. po wspólnikach spółki cywilnej w osobach J. M., K. P.,
J. P., J. M. i W. Ś.. To następstwo nie zostało wykazane żadnym dokumentem
dołączonym do wniosku, a gdyby nawet do wniosku zostało dołączone pisemne
7
oświadczenie uczestnika o wypowiedzeniu swego udziału w spółce cywilnej, nie byłby to
dokument z podpisem notarialnie poświadczonym. W rezultacie, podniesiony w skardze
kasacyjnej zarzut naruszenia art. 6262
§ 3 k.p.c. jest chybiony (zob. art. 6269
k.p.c.).
Jakkolwiek więc przepisy ustawy nie wymagają dla oświadczenia wspólnika
spółki cywilnej o wypowiedzeniu swego udziału formy szczególnej ani pod rygorem
nieważności, ani dla wywołania skutku przewidzianego w art. 871 k.c., to jednak dla
zapewnienia możliwości wpisu w księdze wieczystej zmiany właściciela nieruchomości
wynikłej z tego oświadczenia niezbędne jest, w świetle art. 31 ust. 1 u.k.w.h.,
zachowanie dla niego formy pisemnej z notarialnym poświadczeniem podpisu
(szczególny przypadek formy ad eventum).
Niezgodność rzeczywistego stanu prawnego nieruchomości ze stanem prawnym
ujawnionym w księdze wieczystej, wynikła z niemożności dokonania w księdze
wieczystej wpisu na podstawie oświadczenia wspólnika o wypowiedzeniu swego udziału
w spółce cywilnej dokonanego bez zachowania formy pisemnej z notarialnym
poświadczeniem podpisu, może być usunięta w drodze powództwa, o którym mowa w
art. 10 u.k.w.h.
Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312
w związku z
art. 13 § 2 i art. 520 § 2 orzekł jak w sentencji.