Postanowienie SN z 4 lutego 2005, sygn. II CK 589/04
Data orzeczenia
4 lutego 2005
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział II
Przewodniczący
SSN Helena Ciepła
Tagi
POSTANOWIENIE
Dnia 4 lutego 2005 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Helena Ciepła (przewodniczący)
SSN Tadeusz Domińczyk
SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)
w sprawie z wniosku "V.(...)" Spółki Akcyjnej z siedzibą w E.
przy uczestnictwie Syndyka Masy Upadłości S.(...) "P.(...)" Spółki Akcyjnej z siedzibą w
S.
o wpis do księgi wieczystej Kw (…) hipoteki przymusowej kaucyjnej,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 4 lutego 2005 r.,
kasacji wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Okręgowego w S. z dnia 13 kwietnia
2004 r., sygn. akt II Ca (...),
oddala kasację.
Uzasadnienie
Wierzyciel – V.(...) S.A. z siedzibą w E. – złożył w dniu 25 kwietnia 2002 r.
wniosek o wpis w trzech księgach wieczystych prowadzonych dla nieruchomości
dłużnika – S.(...) P.(...) S.A. w S. – hipotek przymusowych kaucyjnych na podstawie
nakazu zapłaty wydanego przeciwko dłużnikowi.
Referendarz sądowy dokonał w dniu 11 czerwca 2002 r. wpisu przedmiotowych
hipotek. Dłużnik złożył skargę na powyższy wpis wskazując, że w dniu 11 czerwca 2002
r. wydane zostało postanowienie o otwarciu w stosunku do niego postępowania
układowego.
W dniu 29 lipca 2002 r. Sąd Rejonowy w S. umorzył postępowanie układowe i
ogłosił upadłość dłużnika.
2
Postanowieniem z dnia 3 lipca 2003 r. Sąd Rejonowy w S., w wyniku rozpoznania
skargi dłużnika na dokonany przez Referendarza wpis hipotek, uchylił wpis z dnia 11
czerwca 2002 r. i wniosek oddalił.
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 13 kwietnia 2004 r. Sąd Okręgowy w S.
oddalił apelację wierzyciela od powyższego postanowienia.
Sąd drugiej instancji podzielił stanowisko Sądu Rejonowego, iż wobec ogłoszenia
w dniu 29 lipca 2002 r. upadłości dłużnika, dokonanie wpisu hipotek było
niedopuszczalne w świetle art. 27 prawa upadłościowego a ponieważ zgodnie z art. 316
§1 k.p.c. Sąd orzekając bierze pod uwagę stan rzeczy istniejący w chwili zamknięcia
rozprawy, konieczne było uwzględnienie faktu ogłoszenia upadłości dłużnika w toku
postępowania odwoławczego od wpisu Referendarza, skutkujące uchylenie tego wpisu i
oddalenie wniosku.
W kasacji od powyższego postanowienia, opartej na drugiej podstawie kasacyjnej
wskazanej w art. 3931
k.p.c., wierzyciel zarzucił naruszenie art. 5181
§ 3 k.p.c., art. 316
k.p.c. oraz art. 29 prawa o postępowaniu układowym i art. 27 prawa upadłościowego a
także „naruszenie prawa postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy
poprzez nierozpoznanie przez Sąd Rejonowy sprawy w sposób rzetelny, staranny, co
przejawia się wydawaniem przez ten Sąd postanowień, do wydania których nie było
podstaw faktycznych i prawnych, co więcej, wydanie których stoi w oczywistej
sprzeczności z materiałem dowodowym zgromadzonym w sprawie”.
W oparciu o powyższe zarzuty wierzyciel wnosił o uchylenie zaskarżonego
postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Wskazany wyżej, ostatni zarzut kasacji nie może odnieść skutków prawnych po
pierwsze dlatego, że odnosi się do uchybień Sądu pierwszej instancji, zaś kasacja jest
środkiem odwoławczym od orzeczeń Sądu drugiej instancji (art. 392 i art. 5191
k.p.c.), a
zatem tylko uchybienia tego Sądu mogą być przedmiotem jej zarzutów i przedmiotem
rozpoznania przez Sąd Najwyższy. Po wtóre zaś, zgłoszenie skutecznych zarzutów
kasacyjnych wymaga wskazania określonych przepisów prawa naruszonych przez Sąd
odwoławczy. Ogólne wskazanie uchybień Sądu, bez przytoczenia przepisów prawa
naruszonych w wyniku ich popełnienia, nie spełnia wymogu art. 3931
k.p.c. i jako takie
nie poddaje się kontroli kasacyjnej Sądu Najwyższego.
Przechodząc do pozostałych zarzutów kasacji na wstępie trzeba stwierdzić, iż
wbrew stanowisku skarżącego, dla rozstrzygnięcia przedstawionego w niej problemu
3
procesowego nie ma znaczenia okoliczność, iż wpisu hipoteki dokonał Referendarz
sądowy a nie Sąd Rejonowy, podobnie jak okoliczność ta nie ma też wpływu na
zachowanie materialnoprawnych i procesowych uprawnień uczestników postępowania
wieczystoksięgowego. Niezależnie bowiem od tego, kto dokonuje wpisu hipoteki, który
ma charakter konstytutywny (art. 67 ukwh), istotą problemu podniesionego w kasacji,
jest to, czy rozstrzygając sprawę w wyniku odwołania od dokonanego wpisu, Sąd bierze
pod uwagę jedynie stan rzeczy istniejący w chwili dokonania wpisu, czy też stan rzeczy
istniejący w chwili wydawania orzeczenia w postępowaniu odwoławczym. Innymi słowy,
czy w postępowaniu odwoławczym od wpisu hipoteki ma zastosowanie, poprzez art. 13
§ 2 k.p.c., przepis art. 316 § 1 k.p.c. nakazujący sądowi przy orzekaniu branie pod
uwagę stanu rzeczy istniejącego w chwili zamknięcia rozprawy. Jak wskazano wyżej
zagadnienie to występuje niezależnie od tego, czy wpisu hipoteki dokonał sąd czy
referendarz, bowiem skutki wpisu w obu wypadkach są takie same, jak również w obu
przypadkach od dokonanego wpisu przysługuje odwołanie, które nie powoduje utraty
mocy wpisu (art. 5181
§ 3 k.p.c.) i wymaga merytorycznego rozstrzygnięcia przez sąd.
Na gruncie stanu prawnego obowiązującego przed nowelizacją ustawy o
księgach wieczystych i hipotece, dokonaną na mocy ustawy z dnia 11 maja 2001 r. o
zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece, ustawy - Kodeks postępowania
cywilnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz ustawy - Prawo o
notariacie (Dz. U. Nr 63, poz. 635), Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 10 listopada
1998 r. III CKN 259/98 (OSNC 1999/4/82) zajął stanowisko w tym przedmiocie
stwierdzając, że przepis art. 316 § 1 k.p.c. ma odpowiednie zastosowanie także w
postępowaniu apelacyjnym toczącym się na skutek odwołania od wpisu hipoteki
dokonanego w księdze wieczystej przez Sąd pierwszej instancji. Odpowiednie
stosowanie art. 316 § 1 k.p.c. w postępowaniu apelacyjnym oznacza, że sąd drugiej
instancji obowiązany jest, przy uwzględnieniu unormowań zawartych w art. 381 i 382
k.p.c., brać pod uwagę zmiany w stanie faktycznym i prawnym sprawy, wpływające na
treść orzeczenia. W sprawie tej, podobnie jak w rozpoznawanej sprawie, doszło w toku
postępowania odwoławczego do ogłoszenia upadłości dłużnika, w wyniku czego sąd
drugiej instancji, powołując się na art. 27 prawa upadłościowego, uchylił dokonany przez
sąd pierwszej instancji wpis hipoteki i odmówił jego dokonania, co zaaprobował Sąd
Najwyższy.
Stanowisko to należy podzielić tym bardziej po wejściu w życie wskazanej wyżej
nowelizacji ustawy o księgach wieczystych i hipotece, w wyniku której postępowanie
4
wieczystoksięgowe znalazło swoją regulację w kodeksie postępowania cywilnego jako
jedno z odrębnych postępowań nieprocesowych, do którego ma zastosowanie art. 13 §
2 k.p.c. nakazujący odpowiednie stosowanie w tym postępowaniu przepisów o procesie,
chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej. Żaden przepis dotyczący postępowania
nieprocesowego, w tym także postępowania wieczystoksięgowego, nie wyłącza
stosowania w tym postępowaniu przepisu art. 316 § 1 k.p.c., który na każdym jego
etapie pełni rolę jednej z podstawowych zasad jurysdykcyjnych (porównaj także
uzasadnienia: uchwały Sądu Najwyższego z dnia 9 marca 1995 r. III CZP 149/94, OSP
1996/1/7, postanowienia tego Sądu z dnia 28 czerwca 1995 r. II CRN 61/95, OSNC
1995/11/166 oraz postanowienia z dnia 23 września 1998 r., II CKN 720/97, nie publ.).
Stwierdzić zatem trzeba, iż przepis art. 316 § 1 k.p.c. ma w postępowaniu
wieczystoksięgowym odpowiednie zastosowanie zarówno na etapie dokonywania wpisu
przez referendarza sądowego, który bierze pod uwagę stan rzeczy istniejący w tej dacie,
jak i na etapie rozpoznawania skargi na orzeczenie referendarza przez sąd rejonowy,
który rozpoznaje sprawę jako sąd pierwszej instancji (art. 5181
§ 3 i 6 k.p.c.) i bierze pod
uwagę stan rzeczy istniejący w chwili wydawania przezeń postanowienia, a także na
etapie rozpoznawania sprawy przez sąd apelacyjny w wyniku wniesionej apelacji, kiedy
to, zgodnie z art. 381 i art. 382 k.p.c., sąd odwoławczy także rozpoznaje sprawę po raz
kolejny merytorycznie i obowiązany jest uwzględnić stan rzeczy istniejący w dacie jego
orzekania. Każdy z sądów obowiązany jest zatem uwzględnić zmiany stanu
faktycznego, które zaszły od chwili wydania orzeczenia, od którego odwołanie
rozpoznaje, jeśli mają one wpływ na rozstrzygnięcie sprawy.
Z tych względów Sąd Okręgowy nie naruszył art. 316 § 1 k.p.c. ani art. 5181
§ 3
k.p.c. stwierdzając, iż Sąd Rejonowy prawidłowo uwzględnił przy rozpoznaniu skargi na
wpis Referendarza, zmianę stanu faktycznego jaką było ogłoszenie w toku
postępowania odwoławczego upadłości dłużnika. Okoliczność tę, zgodnie z art. 316 § 1
k.p.c., musiałby także uwzględnić Sąd Okręgowy przy rozpoznawaniu apelacji, gdyby
pominął ją Sąd pierwszej instancji. Jest ona bowiem decydująca dla rozstrzygnięcia
sprawy, skoro zgodnie z art. 27 prawa upadłościowego, po ogłoszeniu upadłości
niedopuszczalny jest wpis hipoteki na nieruchomości upadłego, nawet jeśli wniosek o
wpis złożony został przed ogłoszeniem upadłości (porównaj uchwałę Sądu Najwyższego
z dnia 18 lutego 1994 r. III CZP 4/94, OSNC 1994/9/170).
W tym stanie rzeczy bezzasadny jest także kasacyjny zarzut naruszenia art. 27
prawa upadłościowego a bezprzedmiotowy zarzut naruszenia art. 29 § 2 prawa o
5
postępowaniu układowym, który nawet jeśli byłby uzasadniony, nie miałby wpływu na
rozstrzygniecie sprawy.
Biorąc wszystko to pod uwagę Sąd Najwyższy oddalił kasację na podstawie art.
39312
k.p.c. Wniosek uczestnika postępowania o zasądzenie kosztów postępowania
kasacyjnego związanych z wniesieniem odpowiedzi na kasację nie mógł zostać
uwzględniony, bowiem pismo uczestnika nazwane „odpowiedzią na kasację” wpłynęło
po terminie zakreślonym w art. 3936
k.p.c. do wniesienia odpowiedzi na kasację a zatem
nie może wywołać skutków, jakie ustawa wiąże z wniesieniem takiej odpowiedzi, w tym
skutku w postaci zwrotu wynagrodzenia adwokata sporządzającego i wnoszącego
odpowiedź na kasację.