Wyrok SN z 16 marca 2016, sygn. IV CSK 259/15
Najważniejsze informacje
W skrócie
Wynik
uchylono orzeczenie
Typ sprawy
sprawa cywilna
Etap
apelacja - postępowanie nieprocesowe
Tryb
posiedzenie niejawne
Tematy
odszkodowanie
spadek
Role w sprawie
powód
pozwany
uczestnik postępowania
spadkodawca
Data orzeczenia
16 marca 2016
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział IV
Przewodniczący
SSN Mirosława Wysocka
Podstawa prawna
Pokaż pozostałe podstawy prawne (8)
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 16 marca 2016 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)
SSN Władysław Pawlak (sprawozdawca)
SSN Agnieszka Piotrowska
w sprawie z powództwa H. Ł. i J. Ś.
przeciwko A. S., An. S. i Ag. S.
z udziałem interwenienta ubocznego po stronie powodów - Gminy Miasta G.
o wydanie
oraz z powództwa wzajemnego An. S.
przeciwko H. Ł. i J. Ś.
o nakazanie złożenia oświadczenia woli
ewentualnie o zapłatę,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 16 marca 2016 r.,
skargi kasacyjnej pozwanych An. S. i Ag. S.
oraz pozwanego i powoda wzajemnego A. S.
od wyroku Sądu Apelacyjnego
z dnia 26 czerwca 2014 r.,
uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi
Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o
kosztach postępowania kasacyjnego.
2
UZASADNIENIE
Zaskarżonym wyrokiem, Sąd Apelacyjny oddalił apelację pozwanych An. S. i
Ag. S. oraz pozwanego i powoda wzajemnego A. S. od wyroku Sądu Okręgowego
w G. orzekającego eksmisję pozwanych i powoda wzajemnego z lokalu
mieszkalnego nr 6 położonego w budynku nr […] przy A. w G. i wydanie go
powodom - pozwanym wzajemnie H. Ł. i J. Ś., przy ustaleniu braku po ich stronie
prawa do lokalu socjalnego oraz oddalającego powództwo wzajemne A. S. o
zobowiązanie powodów - pozwanych wzajemnie do przeniesienia na jego rzecz - w
wykonaniu notarialnej umowy darowizny o skutku zobowiązującym z dnia 19
czerwca 2007 r. i w związku ze ziszczeniem się zastrzeżonego w niej warunku -
przysługujących im udziałów po połowie w prawie odrębnej własności lokalu
mieszkalnego nr 6 położonego w budynku nr […] przy A. w G., objętego księgą
wieczystą Nr …1/2 wraz z udziałem 8/100 części w nieruchomości wspólnej objętej
księgą wieczystą Nr …0/1.
Powyższe orzeczenie zapadło w oparciu o następujące okoliczności
faktyczne: W dniu 19 czerwca 2007 r. w Kancelarii Notarialnej przed notariuszem J.
P. została zawarta umowa, w oparciu o którą J. S. zobowiązała się darować
pozwanemu -powodowi wzajemnemu A. S. lokal mieszkalny nr 6,
położony w budynku nr […] przy A. w G. wraz z prawami związanymi z jego
własnością, z tym że strony uzależniły zawarcie umowy przenoszącej własność
tegoż lokalu od ustanowienia jego odrębnej własności i sprzedaży na rzecz J. S.
Do ustanowienia odrębnej własności przedmiotowego lokalu mieszkalnego oraz
jego sprzedaży na rzecz J. S. wraz z udziałem wynoszącym 8/100 części w
nieruchomości wspólnej doszło w dniu 19 kwietnia 2011 r. na podstawie notarialnej
umowy. Postanowieniem z dnia 22 grudnia 2011 r., Sąd Rejonowy w G. (sygn. akt
I Ns …/11) stwierdził, że spadek po J. S. zmarłej w dniu 18 sierpnia 2011 r. na
podstawie ustawy nabyli powodowie - pozwani wzajemnie H.Ł. i J. Ś.
Pozwane oraz pozwany i powód wzajemny mieszkają w spornym lokalu.
Nie posiadają statusu osób bezrobotnych lub poszukujących pracy i nie korzystają
ze świadczeń Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej. Pozwany-powód wzajemny
3
począwszy od dnia 3 września 2012 r. ma ustalony znaczny stopień
niepełnosprawności. Pozostaje na utrzymaniu żony - pozwanej An. S., która z tytułu
zatrudnienia otrzymuje wynagrodzenie zasadnicze w wysokości 3 500 zł brutto. W
dniu 10 kwietnia 2012 r. zbył przysługujący mu udział
w nieruchomości zabudowanej, położonej w P. za kwotę 50 000 zł. Pozwana Ag. S.
jest studentką, a ponadto pracuje dorywczo, zarabiając 400 - 700 zł. Jest
właścicielką lokalu mieszkalnego położonego w G., który nabyła na podstawie
darowizny z dnia 26 kwietnia 2012 r. od pozwanej An. S. i pozwanego - powoda
wzajemnego.
W tak ustalonym stanie faktycznym, Sądy obu instancji uznały powództwo
o eksmisję dochodzone na podstawie art. 222 § 1 k.c. za uzasadnione, bowiem
powodowie są właścicielami przedmiotowego lokalu mieszkalnego, zaś pozwani
zajmują go bez tytułu prawnego. Jednocześnie, oceniając obronę pozwanych
opartą na podstawie art. 5 k.c., Sądy podkreślały, że nie zostały wykazane przez
nich okoliczności, w świetle których realizacja roszczenia przez powodów
stanowiłaby nadużycie prawa. Twierdzenia pozwanych o sprawowaniu przez nich
opieki nad J. S. i o braku zainteresowania powodów jej sytuacją zdrowotną, oraz o
poniesieniu nakładów na ten lokal, równoważy okoliczność, że przez długi czas
pozwani nieodpłatnie korzystali z lokalu. Nadto, pozwany - powód wzajemny wraz z
pozwaną An. S. po wykupieniu innego lokalu darowali go pozwanej Ag. S., a także
sprzedał udział w nieruchomości w P.
Sąd Okręgowy, a za nim Sąd Apelacyjny wskazał, że sytuacja osobista
pozwanych nie uprawnia ich do przyznania im lokalu socjalnego.
Powództwo wzajemne zostało w całości oddalone - w wersji głównej
(o zobowiązanie do przeniesienia własności spornego lokalu) - z tego względu,
iż umowa zobowiązująca, z której powód wzajemny wywodził swe roszczenie jest
nieważna, gdyż nie określała wielkości udziału w nieruchomości wspólnej.
Sądy obu instancji powołały się na pogląd Sądu Najwyższego zawarty w wyroku
z dnia 3 września 2009 r., I CSK 6/09. Natomiast powództwo wzajemne ewentualne
(o odszkodowanie) nie mogło zostać uwzględnione z braku podstawy prawnej,
4
ponieważ wobec nieważności umowy z dnia 19 czerwca 2007 r. pozwany - powód
wzajemny nie poniósł szkody na skutek jej niewykonania.
W skardze kasacyjnej, pozwane An. S. i Ag. S. oraz pozwany - powód
wzajemny A. S. zaskarżając wyrok w zakresie w jakim Sąd drugiej instancji oddalił
ich apelację, wnieśli o jego zmianę poprzez oddalenie powództwa głównego oraz
uwzględnienie powództwa wzajemnego, ewentualnie jego uchylenie z
przekazaniem sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.
Zarzucili naruszenie prawa materialnego: 1) art. 47 § 1 k.c. i art. 50 k.c. w zw.
z art. 3 ust. 1 oraz art. 8 ust. 1 ustawy o własności lokali, polegające na wadliwym
przyjęciu, że ostatnio powołany przepis stosuje się także w przypadku umowy
zbycia lokalu dokonanej oddzielną, inną czynnością niż ustanowienie jego odrębnej
własności; 2) art. 222 § 1 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie oraz art. 5 k.c. przez
jego błędne niezastosowanie, wskutek niedostrzeżenia nadużycia prawa
podmiotowego przez powodów i przyjęcia, że pozwani nie mają prawa do władania
przedmiotowym lokalem; 3) art. 14 ust. 4 pkt. 2 ustawy o ochronie praw lokatorów,
mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie kodeksu cywilnego, przez jego błędne
zastosowanie, wskutek niedostrzeżenia, że wobec pozwanego - powoda
wzajemnego orzeczono na stałe znaczny stopień niepełnosprawności, jak również
konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku
ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, a w konsekwencji
błędnym zastosowaniu przepisu art. 14 ust. 3 tej ustawy, przez uznanie braku
uprawnienia pozwanych do lokalu socjalnego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Podstawowe znaczenie dla rozstrzygnięcia powództwa wzajemnego
(głównego) ma ocena ważności umowy darowizny zobowiązującej z dnia
19 czerwca 2007 r., uzależniającej przeniesienie własności przedmiotowego lokalu
mieszkalnego od warunku zawieszającego w postaci ustanowienia odrębnej
własności i jego sprzedaży na rzecz J. S. Zgodnie z art. 157 § 2 k.c., jeżeli umowa
zobowiązująca do przeniesienia własności nieruchomości została zawarta pod
warunkiem, do przeniesienia własności potrzebne jest dodatkowe porozumienie
stron, obejmujące ich bezwarunkową zgodę na niezwłoczne przejście własności.
5
Zobowiązanie ze strony darczyńcy do zawarcia umowy rozporządzającej istnieje, o
ile umowa zobowiązująca do przeniesienia własności jest ważna (art. 156 k.c.). W
rozpoznawanej sprawie komplikacje wynikają z faktu, iż w chwili zawarcia tej
umowy nie istniał jeszcze przedmiot darowizny (nie została ustanowiona jego
odrębna własność przez właściciela budynku, w którym się znajduje wraz
z określeniem związanego z nim udziału w nieruchomości wspólnej), a tym samym
darczyńca z umowy zobowiązującej nie była jego właścicielką, co stanowiło
uzasadnienie dla zastrzeżenia wspomnianego warunku zawieszającego.
Według art. 8 ustawy z dnia 24 czerwca 1994 r. o własności lokali (j.t. Dz. U.
z 2015 r., poz. 1892, zwana dalej u.w.l. ), umowa o ustanowieniu odrębnej
własności lokalu powinna określać w szczególności rodzaj, położenie
i powierzchnię lokalu oraz pomieszczeń do niego przynależnych, a także wielkość
udziałów przysługujących właścicielom poszczególnych lokali w nieruchomości
wspólnej.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego wypowiedziano pogląd, iż zobowiązanie
do przeniesienia odrębnej własności lokalu istnieje tylko wtedy, gdy zawiera
oświadczenia woli określające rodzaj, położenie i powierzchnię lokalu oraz
pomieszczeń do niego przynależnych, a także wielkość udziałów przypadających
właścicielom poszczególnych lokali w nieruchomości wspólnej, względnie zawiera
dane, które umożliwiają oznaczenie tych wielkości (zob. wyroki Sądu Najwyższego:
z dnia 3 września 2009 r., I CSK 6/09, OSNC - ZD 2010/1/23; z dnia 12 lutego
2010 r., I CSK 357/09, nie publ., z dnia 20 listopada 2015 r., I CSK 22/15, nie publ.).
Wprawdzie, orzeczenia te zapadły w relacjach prawnych pomiędzy właścicielami
nieruchomości zabudowanych budynkami (bądź ich następcami prawnymi),
w których miała powstać odrębna własność lokali, a podmiotami dochodzącymi
roszczeń w oparciu o umowy zobowiązujące do ustanowienia odrębnej własności
lokali i przeniesienia ich własności, jednakże wskazane tam stanowisko co do
wymagań prawnych umów zobowiązujących do przeniesienia prawa odrębnej
własności lokali, należy odnieść także do sytuacji jak w niniejszej sprawie, w której
podmiotem zobowiązanym nie jest właściciel nieruchomości zabudowanej
budynkiem mieszkalnym przed prawnym wyodrębnieniem lokali.
6
Sądy obu instancji przyjęły, powołując się na pierwsze z tych orzeczeń Sądu
Najwyższego, nieważność umowy zobowiązującej z dnia 19 czerwca 2007 r., skoro
nie określono w niej wielkości udziału w nieruchomości wspólnej. Zwrócić jednak
uwagę należy, że w sprawach, w których zapadły wymienione orzeczenia Sądu
Najwyższego, stan faktyczny był odmienny od występującego w niniejszej sprawie.
Po pierwsze, budynek, w którym znajdował się lokal był położony na nieruchomości
gruntowej oddanej w użytkowanie wieczyste. Ma to istotne konsekwencje,
gdyż grunt stanowi element nieruchomości wspólnej (art. 3 ust. 2 u.w.l.), zaś
stosownie do art. 235 § 2 k.c., przysługująca użytkownikowi wieczystemu własność
budynków na użytkowanym gruncie jest prawem związanym z użytkowaniem
wieczystym. Oznacza to, że w razie ustanowienia odrębnej własności lokalu,
w skład nieruchomości wspólnej wchodzi udział w częściach wspólnych budynku
(który jest prawem związanym z własnością lokalu, co wynika z art. 3 ust. 1 zd. 1
u.w.l.) oraz udział w użytkowaniu wieczystym gruntu, z którego prawem jest
związana własność lokalu wraz z udziałem w nieruchomości wspólnej w postaci
udziału we własności tych części budynku, które nie służą wyłącznie do użytku
właścicieli lokali (zob. uzasadnienie powołanego wyżej wyroku Sądu Najwyższego
z dnia 3 września 2009 r.). W niniejszej sprawie grunt, na którym znajduje się
budynek nie jest przedmiotem użytkowania wieczystego. Dlatego też jeśli chodzi
o udział w nieruchomości gruntowej jako elemencie nieruchomości wspólnej, nie
ma tutaj zastosowania art. 235 § 2 k.c., lecz wyłącznie art. 3 ust. 1 zd. 1 u.w.l.
Po drugie, inaczej niż w tamtej sprawie, w niniejszej jakkolwiek nie określono
ułamkowo udziału, co nie było możliwe, gdyż lokal ten formalnie nie został
wyodrębniony, zaś stroną umowy z dnia 19 czerwca 2007 r. nie był właściciel
nieruchomości zabudowanej budynkiem, to jednak oświadczenie darczyńcy
zawiera także zobowiązanie do przeniesienia praw związanych z własnością tego
lokalu. Takim prawem jest właśnie, zgodnie z art. 3 ust. 1 zd. 1 u.w.l., udział
w nieruchomości wspólnej. W wyroku z dnia 7 października 2015 r., I CSK 722/14
(nie publ.), Sąd Najwyższy wyjaśnił, że umowa zobowiązująca do ustanowienia
i przeniesienia własności lokalu nie jest nieważna z tej przyczyny, że wielkość
udziału nabywcy w nieruchomości wspólnej została w niej określona jedynie przez
odwołanie się do zasady wyrażonej w art. 3 u.w.l.
7
Art. 3 ust. 1 zd. 1 u.w.l. kwalifikuje udział w nieruchomości wspólnej jako
część składową w rozumieniu art. 50 k.c. w zw. z art. 46 § 1 k.c. nieruchomości
lokalowej, a to oznacza - zgodnie z art. 47 § 1 k.c. - iż jako część składowa nie
może być odrębnym przedmiotem własności i innych praw rzeczowych. Zasady
wyznaczania udziału w nieruchomości wspólnej zostały określone w art. 3 ust. 3
u.w.l. jako stosunek powierzchni użytkowej lokalu wraz z powierzchnią
pomieszczeń przynależnych do łącznej powierzchni użytkowej wszystkich lokali
wraz z pomieszczeniami do nich przynależnymi. Strony nie mogą określić tego
udziału według innych kryteriów. Skutkuje to tym, że przy sukcesywnym
wyodrębnianiu i sprzedaży lokali, na miejsce udziału określonego w umowie
z naruszeniem art. 3 ust. 3 u.w.l. wchodzi udział obliczony zgodnie z wyrażoną
w tym przepisie zasadą (zob. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia
26 września 2013 r., II CSK 43/13, OSNC 2014/6/64). Z powodu bezwzględnej
mocy obowiązującej zasady z art. 3 ust. 3 u.w.l. i charakteru udziału
w nieruchomości wspólnej jako prawa związanego z własnością lokalu, zgodnie
z art. 56 k.c. czynność prawa wywołuje nie tylko skutki w niej wyrażone, lecz
również te, które wynikają z ustawy tj. z art. 3 ust. 3 u.w.l. Dlatego też, wbrew
stanowisku Sądów obu instancji, określenie w umowie zobowiązującej darowizny
(zawartej pod warunkiem, że zostanie ustanowiona odrębna własność lokalu i jego
sprzedaż na rzecz darczyńcy) jako przedmiotu lokalu z opisem rodzaju, położenia
i powierzchni oraz praw z nim związanych, bez skonkretyzowania wielkości
wyrażonej ułamkiem udziału w nieruchomości wspólnej, nie powoduje jej
nieważności. Z zawartego w umowie stwierdzenia „wraz z prawami związanymi
z jego własnością” wynika, że wolą stron było przeniesienie także udziału
w nieruchomości wspólnej. Skonkretyzowanie tej wielkości nie było wówczas
technicznie możliwe, gdyż wymagało sporządzenia stosownej inwentaryzacji
budowlanej, a darczyńca, jako nie będąca właścicielką ani współwłaścicielką
nieruchomości, nie miała, podobnie jak i pozwany - powód wzajemny, wpływu na
ustalenie tego udziału. Nie budzi wątpliwości okoliczność, że błędne określenie w
umowie zobowiązującej wielkości udziału w nieruchomości wspólnej nie powoduje
jej nieważności, ponieważ sam przepis art. 3 ust. 3 u.w.l. jest wystarczającą
podstawą korekty w księdze wieczystej wadliwie wpisanego udziału (por.
8
uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 26 września 2013 r., II CSK
43/13, OSNC 2014/6/64). W związku z tym, uzależnienie ważności tego rodzaju
umowy (o skutku zobowiązującym), od wskazania jakiegokolwiek udziału w
nieruchomości wspólnej, nawet gdyby strony umowy nie miały przesłanek do jego
określenia, byłoby pozbawione racjonalnego uzasadnienia. Bezcelowe byłoby
podanie takiej wielkości, przy świadomości , że i tak konieczna będzie w przyszłości
korekta.
W związku z prawnym wyodrębnieniem przedmiotowego lokalu
mieszkalnego i przeniesienia jego własności na rzecz J. S., ziścił się zastrzeżony w
umowie z dnia 19 czerwca 2007 r. warunek. Wpis do księgi wieczystej
konstytuujący to prawo (art. 7 ust. 2 u.w.l.) oraz wpis własności na rzecz J. S.
nastąpił za jej życia (k. 5-6).
Zgodnie z art. 922 § 1 k.c., prawa i obowiązki majątkowe zmarłego
przechodzą z chwilą śmierci na jego spadkobierców.
Podstawą umowy darowizny w czystej postaci (causa donandi) jest jej
dokonanie wyłącznie po to, aby nastąpiło przysporzenie na rzecz innej osoby,
bez żadnego ekwiwalentu. Art. 888 § 1 k.c. stanowi, iż przez umowę darowizny,
darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia kosztem swego majątku.
Niekiedy w cel takiej umowy jest wkomponowana częściowa
odpłatność (negotium mixtum cum donatione). Z twierdzeń powoda wzajemnego
wynika, że wykup przedmiotowego lokalu z zasobów gminnych na własność J.S.
nastąpił za jego fundusze, a ponadto opiekował się nią. W konsekwencji ze
względu na kauzalny charakter umowy darowizny konieczne było zbadanie, czy do
chwili śmierci J. S. leżący u podstaw umowy z dnia 19 czerwca 2007 r. cel został
zrealizowany, a w konsekwencji czy jej zobowiązanie istniało w momencie otwarcia
spadku i w związku z tym przeszło na powodów jako jej następców prawnych; ma
to istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia powództwa wzajemnego (w wersji głównej).
Te zagadnienia zostały pominięte przed Sąd drugiej instancji. Stwierdzenie braku
podstaw do uwzględnienia roszczenia niepieniężnego (zobowiązania do złożenia
oświadczenia woli) w kontekście celu umowy zobowiązującej z 19 czerwca 2007 r.,
wymagałoby zbadania zasadności zgłoszonego jako ewentualne roszczenia
9
odszkodowawczego, z pominięciem przyjętego przez Sądy obu instancji - jako
podstawa jego oddalenia - argumentu o jej nieważności.
Ze względu na to, iż od rozstrzygnięcia powództwa wzajemnego (głównego)
zależy przymiot legitymacji procesowej czynnej powodów - pozwanych wzajemnie
w sprawie o eksmisję pozwanych, zaskarżony wyrok uległ uchyleniu w całości.
W związku z tym, że pierwszy z zarzutów kasacyjnych doprowadził do
zamierzonego przez pozwanego - powoda wzajemnego skutku prawnego,
pozostałe zarzuty mają uboczne znaczenie.
Tym niemniej, odnosząc się do zakwestionowania przepisów ustawy z dnia
21 czerwca 2001 r. o ochronie prawa lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy
i zmianie k.c. (j.t. Dz. U. z 2014 r. , poz. 150 ze zm., zwana dalej u.o.p.l.), wskazać
trzeba, że jakkolwiek pozwani byli lokatorami w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt. 1
u.o.p.l., bowiem z racji łączących ich ze zmarłą J. S. stosunków (pozwany-powód
wzajemny był jej pasierbem), zajmowali ten lokal na zasadzie użyczenia (zob.
wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 lutego 2008 r., II CSK 484/07, nie publ.), to
jednak orzekając o braku ich uprawnień do otrzymania lokalu socjalnego, Sąd
drugiej instancji nie naruszył przepisu art. 14 ust. 4 pkt. 2 u.o.p.l. Wprawdzie
pozwany - powód wzajemny został uznany za niepełnosprawnego w stopniu
znacznym w rozumieniu ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (j.t. Dz.
U. 2015 r. poz. 163 ze zm., poprzednio ustawa z dnia 29 listopada 1990 r. o
pomocy społecznej), jednak nie można tracić z pola widzenia faktu, że
dysponował on wraz z pozwaną An. S. prawem do lokalu mieszkalnego, którego
własność w 2012 r. przenieśli na córkę - pozwaną Ag. S. Zatem, potrzeby
mieszkaniowe może zaspokoić w tym mieszkaniu, gdyż obdarowana
jest obowiązana do okazania
wdzięczności w stosunku do darczyńców; nie zostało wykazane, aby pozwani nie
mogli wspólnie mieszkać.
Zważywszy na fakt, że pozwani mają możliwość zamieszkania w innym
lokalu, za nietrafny należy uznać zarzut naruszenia art. 222 § 1 k.c. w zw.
z art. 5 k.c.
10
Z tych względów, Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. art. 39815
§ 1
k.p.c. oraz art. 108 § 1 i 2 k.p.c. w zw. z art. 39821
k.p.c.
kc. w zw. z art. 39821
k.p.c.
kc