Wyrok SN z 20 kwietnia 2005, sygn. III CK 407/04
Najważniejsze informacje
W skrócie
Wynik
oddalono kasację
Przedmiot
o złożenie oświadczenia, wydanie nieruchomości i zapłatę
Typ sprawy
sprawa cywilna
Kwota główna
23.200,58 zł · składnik roszczenia z pożyczki
Etap
postępowanie kasacyjne przed Sądem Najwyższym
Tryb
rozprawa
Tematy
odszkodowanie
Data orzeczenia
20 kwietnia 2005
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Tadeusz Domińczyk
Podstawa prawna
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 20 kwietnia 2005 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Tadeusz Domińczyk (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Bronisław Czech
SSN Stanisław Dąbrowski
w sprawie z powództwa M. i Z. małżonków W.
przeciwko M. i L. małżonkom D.
o złożenie oświadczenia, wydanie nieruchomości i zapłatę,
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 6 kwietnia 2005 r., kasacji
powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 31 marca 2004 r., sygn. akt I ACa (…),
oddala apelację powoda Z. W. a kasację powódki M. W. odrzuca.
Uzasadnienie
Powodowie Z. i M. małż. D. oraz pozwani Z. i M. małż. W. w umowie notarialnej z
dnia 13 października 1994 r. postanowili, że:
- małżonkowie W. przenoszą prawo użytkowania wieczystego nieruchomości
objętej Kw nr (…) na rzecz L. i M. D., zaś
- małżonkowie D. przenoszą na rzecz Z. i M. W. prawo do lokalu własnościowego
w Spółdzielni Mieszkaniowej „C.(...)” w L., przy czym kontrahenci zastrzegli, że
2
skuteczność umowy zależy od przyjęcia małżonków W. w poczet członków
Spółdzielni.
Przekształcenie lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego, związanego z
osobą L. D., na własnościowe wobec obojga małż. D., nastąpiło w dniu 5 września 1994
r., co wiązało się z zapłatą kwoty 59.758.800 zł, uiszczonej 24 czerwca 1994 r.).
Decyzją Zarządu Spółdzielni z dnia 23 listopada 1994 r. M. W. została przyjęta w
poczet członków spółdzielni a kolejną decyzją z dnia 20 listopada przydzielono jej i
domownikom lokal własnościowy. Decyzje te poprzedzała pisemna informacja
Spółdzielni z dnia 22 listopada 1944 r., że na L. D. nie ciąży zadłużenie. Tymczasem wg
wyliczenia Spółdzielni z dnia 23 kwietnia 1996 r. okazało się, że zachodzi konieczność
dopłaty w łącznej kwocie 26.918,32 zł. Ostatecznie pismem z dnia 23 maja 1996 r. M.
W. została zorientowana, iż
- z tytułu przekształcenia lokalu dopłata wynosi 3.442,95 zł,
- z tytułu dopłaty do wkładu lokatorskiego należy dopłacić 150,39 zł,
- dopłata do wkładu lokatorskiego wynosi 589,41 zł,
- dopłata zaś odsetek od kredytu równa się kwocie 23.200,58 zł,
czyli łącznie dopłata wynosi 27.391,83 zł.
W tych warunkach powodowie, małż. W., powołali się na wadę prawną nabytego
lokalu, która według nich została przez pozwanych podstępnie zatajona. Wystąpili w
związku z tym, oświadczając, iż odstępują od umowy, o zwrotne przeniesienie własności
i odszkodowanie.
Wyrokiem częściowym z dnia 28 marca 1997 r. Sąd Wojewódzki w L. zobowiązał
pozwanych L. i M. D. do złożenia w formie aktu notarialnego oświadczenia woli
następującej treści:
a) „L. i M. małż. D. przenoszą prawo użytkowania wieczystego nieruchomości
stanowiącej zabudowaną działkę Nr (…), o obszarze 4 ary 13 m2
, położoną przy
ul. Urzędowskiej w L., objętą księgą wieczystą KW Nr (…) powołaną przez Sąd
Rejonowy w L. na rzecz Z. i M. W.,
b) Z. i M. W. przenoszą spółdzielcze prawo do lokalu typu własnościowego w
Spółdzielni Mieszkaniowej w L., stanowiące mieszkanie nr (…) przy ul. H. w L., na
rzecz L. i M. małż.: D. za jednoczesną dopłatą na rzecz tychże kwoty 7.500 zł.,
przy czym skuteczność tej umowy uzależniona jest od przyjęcia L. i M. małż. D. w
poczet członków Spółdzielni Mieszkaniowej „C.(...)” w L.”
3
W wyniku rozpoznania apelacji pozwanych Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 14
stycznia 1998 r. zmienił zaskarżony wyrok częściowy i powództwo w tym zakresie
oddalił, przyjmując m.in., iż „trafny jest zarzut skarżącego, że Sąd nie miał podstaw do
przyjęcia, iż zbyte przez pozwanych mieszkanie jest, obciążone długiem, bowiem
okoliczność ta wynika z jednostronnego oświadczenia Spółdzielni i nie była przez Sąd
zweryfikowana”.
Uwzględniając kasację powodów Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 27
października 1999 r. uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 28 stycznia 1998 r. i
sprawę przekazał temu Sądowi do ponownego rozpoznania.
W uzasadnieniu wyroku Sąd Najwyższy wyjaśnił, że:
- stosownie do treści art. 208 § 1 i 226 § 1 pr. sp. członkowie
spółdzielni na rzecz których wydano przydział lokalu, obowiązani są uiścić wkład
budowlany wyliczony stosownie do wysokości ogólnych kosztów budowy,
- jeżeli ostateczne rozliczenie kosztów budowy rodzi obowiązek
dopłaty, dopłata ta obciąża aktualnego członka spółdzielni,
- gdyby się okazało, że w dacie zawarcia przez strony umowy
zamiany istniał obowiązek uzupełnienia wkładu budowlanego, a powodowie
uzyskali od kontrahentów zapewnienie że tak nie jest, to okoliczność ta
oznaczałaby, że nabyte przez nich prawo dotknięte jest wadą.
Orzekając ponownie Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 11 maja 2000 r. apelację
pozwanych oddalił, a kasację pozwanego L. D. od tego wyroku Sąd Najwyższy oddalił
wyrokiem z dnia 5 października 2001 r.
Wobec prawomocnego rozstrzygnięcia w zakresie żądanego przez powodów
złożenia oświadczenia woli Sąd Okręgowy rozpoznał sprawy w przedmiocie dalszych
żądań obejmujących wydanie zabudowanej działki pozostającej w użytkowaniu
wieczystym i będącej w posiadaniu pozwanych oraz w przedmiocie roszczenia
odszkodowawczego. W zakresie żądań odszkodowawczych postępowanie w sprawie
uległo następnie prawomocnemu umorzeniu wobec cofnięcia powództwa. Natomiast
powództwo o wydanie nieruchomości Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 27 maja 2003 r.
oddalił. Sąd Okręgowy ustalił, że powodowie nie legitymują się tytułem do
nieruchomości. Prawo użytkowania wieczystego gruntu oraz prawo własności budynku
przysługuje bowiem pozwanym, skoro postanowieniem z dnia 8 czerwca 2002 r. Sąd
wieczystoksięgowy wykreślił dokonany na ich rzecz wpis, oddalając zarazem ich
wniosek w tym względzie.
4
Apelację powoda Z. W. od wyroku Sądu Rejonowego z dnia 27 maja 2003 r. Sąd
Apelacyjny oddalił wyrokiem z dnia 31 maja 2004 r. powołując się na następujące
okoliczności faktyczne i wyprowadzone z nich wnioski.
Małżonkom W. nie przysługiwało w dacie wyrokowania prawo użytkowania
nieruchomości. Ich oświadczenie o odstąpieniu od umownej zamiany wywołało jedynie
skutek obligacyjny. Skuteczność stwierdzonej i zastąpionej częściowym wyrokiem
umowy zamiany została uzależniona od przyjęcia pozwanych w poczet członków
Spółdzielni Mieszkaniowej C.(...) w L. Ten warunek odnosi się do całej umowy, a nie
tylko do jej części odnoszącej się do spółdzielczego prawa do lokalu spółdzielczego.
Niespełnienie warunku prawnego spowodowało, że wyrok częściowy, jakkolwiek
prawomocny, nie wywołał skutku w postaci zwrotnego przeniesienia praw będących
przedmiotem umowy zamiany. Skoro zatem pozwani legitymują się wpisem prawa
użytkowania wieczystego w księdze wieczystej, to im przysługują uprawnienia
właścicielskie, a to czyni powództwo o wydanie nieuzasadnionym.
Nie podzielił Sąd Apelacyjny zarzutu nieważności postępowania wskazując na
postanowienie z dnia 16 stycznia 1998 r., jako obejmujące jedynie uprawnienia do
reprezentowania powodów przez ustanowionego adwokata w postępowaniu
kasacyjnym. W tych okolicznościach umocowanie pełnomocnika wygasło a podjęta
przez powodów próba ustanowienia dla nich po raz kolejny pełnomocnika z urzędu nie
zyskała uznania sądu, przy czym wydane w tej mierze postanowienie nie zostało nawet
zaskarżone. Nieważności nie sprowadza też, w przekonaniu Sądu Apelacyjnego,
odmowa dokonania na żądanie pozwanego wykładni wyroku, nie doręczonego
powodom.
Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżony został kolejno dwoma skargami
kasacyjnymi, z których pierwsza z daty 21 czerwca 2004 r. wpłynęła do Sądu
24 czerwca 2004 r., a druga, z daty 24 czerwca 2004 r., do Sądu wpłynęła 28 czerwca
2004 r. Obie powołują się na podstawy kasacyjne zarówno naruszenia prawa
materialnego jak i procesowego. Podniesione w drugiej z niej zarzuty naruszenia prawa
materialnego odnoszą się do art. 65 k.c. wobec pominięcia wskazanych w tym przepisie
kryteriów wykładni oświadczenia woli, co sprawiło przyjęcie, że prawomocny wyrok
częściowy zastępujący umowę nie wywołał skutku rzeczowego. Naruszenie zaś art. 223
§ 2 prawa spółdzielczego polega na błędnej wykładni, polegającej na przyjęciu, że
dyspozycja tego przepisu odnosi się do przeniesienia spółdzielczego własnościowego
5
prawa do lokalu przez powodów w sytuacji gdy następuje jedynie zwrot tegoż prawa
będący konsekwencją odstąpienia od umowy.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Przystępując do rozpoznania sprawy w części dotyczącej wydania nieruchomości
pozostającej we władaniu pozwanych M. i L. D., w toku rozprawy w dniu 8 kwietnia 2002
r. Sąd Okręgowy zwolnił pełnomocnika powodów, adw. K. K., od dalszego udziału w
sprawie wobec wygaśnięcia jego umocowania. Na rozprawę w dniu wyrokowania przez
Sąd Okręgowy, powodowie nie stawili się. Wezwanie nie zostało im doręczone
z powodu zmiany adresu. W tych warunkach Sąd zarządził pozostawienie
wystosowanych wobec nich wezwań w aktach ze skutkiem doręczenia. Apelację od
wyroku Sądu Okręgowego wnieśli oboje powodowie osobiście. Apelację powódki M. W.
Sąd Okręgowy odrzucił postanowieniem z dnia 1 września 2003 r. jako spóźnioną.
W dotychczasowym postępowaniu przed Sądem I instancji pozwani nie byli
reprezentowani przez pełnomocnika. Charakterystyczne jest w związku z tym pismo
adw. H. K. z dnia 10 września 2002 r. nawiązujące do stanowiska Sądu Apelacyjnego
wyrażonego w uzasadnieniu postanowienia Sądu Apelacyjnego z dnia 3 września 2002
r., wyraźnie oznajmiające świadomość wygaśnięcia udzielonego mu umocowania.
Znamienne jest zresztą także jego pismo z dnia 1 czerwca 2004 r., adresowane do
Sądu Apelacyjnego, w którym stwierdza on m.in.: „w mojej ocenie nie jeden umocowany
do występowania w sprawie…”. W tych okolicznościach zarządzenie doręczenia
wymienionemu adwokatowi odpisu wyroku Sądu Apelacyjnego oznacza brak
konsekwencji w nawiązaniu do czynności dotychczas podejmowanych w omawianym
zakresie. Jeżeli zaś Sąd Apelacyjny kierował się treścią uprzednio wydanego
postanowienia w przedmiocie ustanowienia pełnomocnika z urzędu dla potrzeb obsługi
powodów postępowaniu kasacyjnym, to takie rozumienie tego postanowienia nie ma
proceduralnego uzasadnienia. Mogło ono bowiem odnosić się tylko do tej konkretnej
sytuacji procesowej, a nie każdej następnej tego rodzaju.
Wszystkie te uwagi pozostają w związku z zaskarżeniem wyroku Sądu
Apelacyjnego dwiema kasacjami, jedną sygnowaną przez adw. K. K., powołującego na
ustanowienie go pełnomocnikiem z urzędu – w imieniu obojga powodów i drugą
sporządzoną przez pełnomocnika z wyboru i wniesioną tylko w imieniu powoda. Ta
pierwsza nie uwzględnia tego, że zaskarżone orzeczenie zapadło tylko z apelacji
powoda, co było następstwem ewidentnego braku zainteresowania powódki M. W.
dalszymi wynikami postępowania w sprawie. W tych warunkach, uznając za zbędne
6
czynienie dalszych rozważań, należało kasację powódki odrzucić, dostrzegając zarazem
charakter dochodzonego roszczenia i wynikające stąd skutki dla obojga powodów.
Przystępując do oceny zasadności kasacji powoda należy w pierwszej kolejności
podkreślić, że nie zachodzi zarzucona nieważność postępowania w sprawie.
Nieważności postępowania nie można łączyć z samym tylko brakiem reprezentowania
strony w procesie przez profesjonalnego pełnomocnika. Tymczasem, jak to wyżej
zauważono, powodowie nie korzystali przed Sądami obu instancji z pomocy prawnej
fachowego pełnomocnika, zarówno z wyboru jak i z urzędu, co w tych warunkach czyni
zarzut nieważności postępowania chybionym.
Co się tyczy samego rozstrzygnięcia, to godzi się zauważyć, że oba Sądy
orzekały w zgoła odmiennym stanie faktycznym, niż to miało miejsce w dacie
wyrokowania w przedmiocie obustronnego oświadczenia woli co do powrotnej zamiany.
W aktualnym, niewadliwie ustalonym stanie faktycznym, dominujący jest wzgląd na
utratę przez powodów prawa do lokalu spółdzielczego w następstwie wykluczenia ich ze
Spółdzielni i w ślad za tym orzeczonej eksmisji. Z drugiej zaś strony zniweczona została
możliwość powołania się powodów na uprawnienia wynikające z wpisu do księgi
wieczystej prawa użytkowania wieczystego wobec prawomocnego wykreślenia tego
prawa. Słusznie w tych warunkach Sąd Apelacyjny zauważył, że wyrok częściowy
nakazujący stronom zawarcie powrotnej umowy zamiany jest równoznaczny z
obopólnym obowiązkiem złożenia oświadczenia woli w tym przedmiocie. Wynikająca
stąd współzależność obu oświadczeń, zasadnie kojarzona z warunkiem prawnym, czyni
niemożliwym uwzględnienie żądania strony powodowej. W przeciwnym wypadku to
bowiem oznaczałoby pozbawienie pozwanych władztwa w zakresie użytkowania
wieczystego i zarazem niemożność nawiązania stosunku członkostwa w Spółdzielni
Mieszkaniowej z prawem do lokalu własnościowego.
Wszystko to oznacza, że w ostatecznym rachunku, nawet jeżeli przyjąć, że
niektóre z podniesionych zarzutów w zakresie prawa materialnego nie są pozbawione
zasadności, zaskarżony wyrok odpowiada prawu.
Na zasadzie art. 39312
w związku z art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r.
o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy – prawo o ustroju
sądów powszechnych (Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98) a nadto art. 3937
k.p.c. należało
orzec jak w sentencji. polega na błędnej wykładni, polegającej na przyjęciu, że
dyspozycja tego przepisu odnosi się do przeniesienia spółdzielczego własnościowego
5
prawa do lokalu przez powodów w sytuacji gdy następuje jedynie zwrot tegoż prawa
będący konsekwencją odstąpienia od umowy.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Przystępując do rozpoznania sprawy w części dotyczącej wydania nieruchomości
pozostającej we władaniu pozwanych M. i L. D., w toku rozprawy w dniu 8 kwietnia 2002
r. Sąd Okręgowy zwolnił pełnomocnika powodów, adw. K. K., od dalszego udziału w
sprawie wobec wygaśnięcia jego umocowania. Na rozprawę w dniu wyrokowania przez
Sąd Okręgowy, powodowie nie stawili się. Wezwanie nie zostało im doręczone
z powodu zmiany adresu. W tych warunkach Sąd zarządził pozostawienie
wystosowanych wobec nich wezwań w aktach ze skutkiem doręczenia. Apelację od
wyroku Sądu Okręgowego wnieśli oboje powodowie osobiście. Apelację powódki M. W.
Sąd Okręgowy odrzucił postanowieniem z dnia 1 września 2003 r. jako spóźnioną.
W dotychczasowym postępowaniu przed Sądem I instancji pozwani nie byli
reprezentowani przez pełnomocnika. Charakterystyczne jest w związku z tym pismo
adw. H. K. z dnia 10 września 2002 r. nawiązujące do stanowiska Sądu Apelacyjnego
wyrażonego w uzasadnieniu postanowienia Sądu Apelacyjnego z dnia 3 września 2002
r., wyraźnie oznajmiające świadomość wygaśnięcia udzielonego mu umocowania.
Znamienne jest zresztą także jego pismo z dnia 1 czerwca 2004 r., adresowane do
Sądu Apelacyjnego, w którym stwierdza on m.in.: „w mojej ocenie nie jeden umocowany
do występowania w sprawie…”. W tych okolicznościach zarządzenie doręczenia
wymienionemu adwokatowi odpisu wyroku Sądu Apelacyjnego oznacza brak
konsekwencji w nawiązaniu do czynności dotychczas podejmowanych w omawianym
zakresie. Jeżeli zaś Sąd Apelacyjny kierował się treścią uprzednio wydanego
postanowienia w przedmiocie ustanowienia pełnomocnika z urzędu dla potrzeb obsługi
powodów postępowaniu kasacyjnym, to takie rozumienie tego postanowienia nie ma
proceduralnego uzasadnienia. Mogło ono bowiem odnosić się tylko do tej konkretnej
sytuacji procesowej, a nie każdej następnej tego rodzaju.
Wszystkie te uwagi pozostają w związku z zaskarżeniem wyroku Sądu
Apelacyjnego dwiema kasacjami, jedną sygnowaną przez adw. K. K., powołującego na
ustanowienie go pełnomocnikiem z urzędu – w imieniu obojga powodów i drugą
sporządzoną przez pełnomocnika z wyboru i wniesioną tylko w imieniu powoda. Ta
pierwsza nie uwzględnia tego, że zaskarżone orzeczenie zapadło tylko z apelacji
powoda, co było następstwem ewidentnego braku zainteresowania powódki M. W.
dalszymi wynikami postępowania w sprawie. W tych warunkach, uznając za zbędne
6
czynienie dalszych rozważań, należało kasację powódki odrzucić, dostrzegając zarazem
charakter dochodzonego roszczenia i wynikające stąd skutki dla obojga powodów.
Przystępując do oceny zasadności kasacji powoda należy w pierwszej kolejności
podkreślić, że nie zachodzi zarzucona nieważność postępowania w sprawie.
Nieważności postępowania nie można łączyć z samym tylko brakiem reprezentowania
strony w procesie przez profesjonalnego pełnomocnika. Tymczasem, jak to wyżej
zauważono, powodowie nie korzystali przed Sądami obu instancji z pomocy prawnej
fachowego pełnomocnika, zarówno z wyboru jak i z urzędu, co w tych warunkach czyni
zarzut nieważności postępowania chybionym.
Co się tyczy samego rozstrzygnięcia, to godzi się zauważyć, że oba Sądy
orzekały w zgoła odmiennym stanie faktycznym, niż to miało miejsce w dacie
wyrokowania w przedmiocie obustronnego oświadczenia woli co do powrotnej zamiany.
W aktualnym, niewadliwie ustalonym stanie faktycznym, dominujący jest wzgląd na
utratę przez powodów prawa do lokalu spółdzielczego w następstwie wykluczenia ich ze
Spółdzielni i w ślad za tym orzeczonej eksmisji. Z drugiej zaś strony zniweczona została
możliwość powołania się powodów na uprawnienia wynikające z wpisu do księgi
wieczystej prawa użytkowania wieczystego wobec prawomocnego wykreślenia tego
prawa. Słusznie w tych warunkach Sąd Apelacyjny zauważył, że wyrok częściowy
nakazujący stronom zawarcie powrotnej umowy zamiany jest równoznaczny z
obopólnym obowiązkiem złożenia oświadczenia woli w tym przedmiocie. Wynikająca
stąd współzależność obu oświadczeń, zasadnie kojarzona z warunkiem prawnym, czyni
niemożliwym uwzględnienie żądania strony powodowej. W przeciwnym wypadku to
bowiem oznaczałoby pozbawienie pozwanych władztwa w zakresie użytkowania
wieczystego i zarazem niemożność nawiązania stosunku członkostwa w Spółdzielni
Mieszkaniowej z prawem do lokalu własnościowego.
Wszystko to oznacza, że w ostatecznym rachunku, nawet jeżeli przyjąć, że
niektóre z podniesionych zarzutów w zakresie prawa materialnego nie są pozbawione
zasadności, zaskarżony wyrok odpowiada prawu.
Na zasadzie art. 39312
w związku z art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r.
o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy – prawo o ustroju
sądów powszechnych (Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98) a nadto art. 3937
k.p.c. należało
orzec jak w sentencji.