Wyrok z 28 maja 2014, sygn. I Ca 130/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 maja 2014 r.

Sąd Okręgowy w Ostrołęce Wydział I Cywilny

w składzie:

Przewodniczący - SSO Tomasz Sagała (spr.)

Sędziowie: SO Tomasz Deptuła, SR del. do SO Monika Strzyżewska

Protokolant: st. sekr. sąd. Anna Nierubiec

po rozpoznaniu w dniu 28 maja 2014r. w Ostrołęce na rozprawie

sprawy z powództwa S. O.

przeciwko Bankowi (...) S.A. w K.

o ustalenie nieważności umowy

skutek apelacji powoda

od wyroku Sądu Rejonowego w Wyszkowie V Zamiejscowego Wydziału Cywilnego z siedzibą w P. z dnia 15 listopada 2013 r., sygn. akt V C 36/13

orzeka:

1. oddala apelację;

2. odmówić przyznania wynagrodzenia za postępowanie apelacyjne adw. E. H. - pełnomocnikowi powoda z urzędu.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 15 listopada 2013 r. Sąd Rejonowy w Wyszkowie – V Zamiejscowy Wydział Cywilny z siedzibą w P. oddalił powództwo S. O. przeciwko Bankowi (...) S.A. z siedzibą w K. o unieważnienie umowy kredytowej (pkt I) i orzekł o kosztach procesu.

Powyższe orzeczenie zostało oparte na następujących ustaleniach faktycznych i ocenach prawnych:

S. O. jest rozwiedziony i mieszka samotnie w mieszkaniu w P.. Opiekuje się nim sąsiadka M. W., które gotuje mu, sprząta, pierze, wykupuje leki i opłaca rachunki. W zamian za opiekę powód przepisał na jej syna mieszkanie, w którym mieszka. Przez lata powód pracował w rolnictwie, później sprzedał gospodarstwo rolne i przeprowadził się do (...). Orzeczeniem komisji lekarskiej z dnia 15 listopada 1985 r. został uznany za całkowicie i trwale niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym i z tego tytułu otrzymał rentę rolniczą. Aktualnie utrzymuje się z emerytury rolniczej.

W dniu 13 sierpnia 2008 r. powód w towarzystwie nieznanych mu dwóch mężczyzn i kobiety, którzy zaczepili go jak szedł ulicą w P., jeździł do placówek bankowych w C., M. i W. i zawierał umowy kredytowe z różnymi bankami. Zawarł m.in. umowę kredytową nr (...) z (...) Bank S.A. z siedzibą w G., na podstawie której wydano mu kartę kredytową VISA - Karta w sam raz i udzielono kredytu odnawialnego w tej karcie w wysokości do 3.200 zł. W czasie zawierania przedmiotowej umowy powód nie znajdował się w stanie wyłączającym świadome i swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Nie cierpiał wówczas na żadną chorobę psychiczną, a jedynie na zaburzenia psychiczne pod postacią zespołu psychoorganicznego o miernym nasileniu, które to zaburzenia nie znosiły jego zdolności do świadomego i swobodnego wyrażenia swej woli. Przed zdarzeniem powód nie leczył się psychiatrycznie. Nasilone objawy reaktywnego zespołu depresyjno-lękowego ujawniły się u niego dopiero po podpisaniu umów bankowych i przybrały postać tzw. otępienia rzekomego pod postacią nasilonej apatii, znacznego spowolnienia psychoruchowego, utraty zainteresowań, izolowania się, lęku przed otoczeniem i rzekomych zaburzeń funkcji poznawczych, tj. zaburzeń zwianych z nastrojem i odwracalnych.

W dniu 18 sierpnia 2008 r. powód złożył w Komendzie Powiatowej Policji w P. zawiadomienie o popełnieniu na jego szkodę przestępstwa oszustwa polegającego na tym, że nieznane mu osoby uzyskały pieniądze z kredytów bankowych zaciągniętych przez niego w dniu 13 sierpnia 2008 r. Postanowieniem z dnia 27 stycznia 2009 r. postępowanie w tej sprawie zostało umorzone wobec niewykrycia sprawców przestępstwa.

Sąd stwierdził, że żądanie w niniejszej sprawie dotyczyło ustalenia nieważności umowy kredytowej z dnia 13 sierpnia 2008 r. zawartej przez powoda S. O. z (...) Bank S.A. z uwagi na to, że powód w czasie zawierania tej umowy znajdował się w stanie wyłączającym świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli, a zatem jego podstawą prawną był art. 82 k.c. dotyczący bezwzględnej nieważności czynności prawnej z uwagi na brak świadomości lub swobody w momencie jej dokonywania. Żądanie ustalenia nieważności umowy jest w istocie żądaniem opartym na regulacji przewidzianej w art. 189 k.p.c., który to przepis przewiduje, że powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, jeżeli ma w tym interes prawny. Sąd I instancji ocenił, że w rozpoznawanej sprawie powód miał interes prawny w ustaleniu nieważności umowy kredytowej z dnia 13 sierpnia 2008 r., gdyż orzeczenie ustalające nieważność tej umowy niewątpliwie wywoływałoby bezpośrednie skutki prawne zarówno dla sytuacji prawnej powoda, jak i dla sytuacji prawnej strony pozwanej.

Jednakże mając na uwadze ustalony stan faktyczny, Sąd Rejonowy uznał, że powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie, albowiem powód nie wykazał, że zachodzą przewidziane w art. 82 k.c. przesłanki uznania przedmiotowej umowy ze bezwzględnie nieważną. Kwestią bezsporną w sprawie było zawarcie przez S. O. z bankiem (...) S.A. (którego następcą prawnym jest Bank (...) S.A.) umowy kredytu odnawialnego VISA nr (...) z dnia 13 sierpnia 2008 r., natomiast ustalenia wymagały okoliczności, w jakich doszło do zawarcia tej umowy, a w szczególności to, jaki był stan psychiczny powoda S. O. w momencie zawierania umowy.

W oparciu o treść art. 82 k.c., stanowiącego, że wskazaną w tym przepisie wadę oświadczenia woli powodują dwa stany faktyczne, tj. stan wyłączający świadomość oraz stan wyłączający swobodę, Sąd I instancji, aby prawidłowo ocenić stan zdrowia psychicznego, w jakim znajdował się powód w chwili zawarcia umowy kredytowej z dnia 13 sierpnia 2008 r., dopuścił dowody z opinii trzech biegłych sądowych z zakresu psychiatrii. Biegła sądowa M. M. w swej opinii rozpoznała u powoda zespół psychoorganiczny z cechami otępiennymi i aktualnie reakcję depresyjną przedłużoną, stwierdzając, że w dacie zawierania umowy z powodu tych zaburzeń powód znajdował się w stanie wyłączającym świadome i swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Do całkowicie odmiennych wniosków doszły dwie inne biegłe sądowe, tj. biegła J. P. i biegła M. F., które stwierdziły, że w dniu 13 sierpnia 2008 r. powód nie znajdował się w stanie wyłączającym świadome i swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, przy czym podkreśliły, że dostępna dokumentacja, w szczególności dokumentacja medyczna powoda z jego leczenia psychiatrycznego, stanowi wystarczającą medyczną podstawę do oceny stanu psychicznego powoda w chwili zawierania przez niego umowy kredytowej z dnia 13 sierpnia 2008 r. Zdaniem Sądu Rejonowego okoliczność, że dwie biegłe z zakresu psychiatrii wyciągnęły takie same wnioski co do stanu psychicznego powoda w dacie zawarcia przedmiotowej umowy kredytowej (a tylko jedna biegła wyraziła inne stanowisko w tej kwestii), a przy tym wnioski ich opinii były kategoryczne oraz przekonująco i obszernie uzasadnione (w przeciwieństwie do opinii biegłej, której wnioski były odmienne) przesądzała o tym, że podstawą do ustalenia stanu psychicznego powoda w dacie zawarcia umowy powinny być opinie biegłych sądowych z zakresu psychiatrii J. P. i M. F..

W tych warunkach Sąd I instancji uznał, że w momencie zawierania umowy kredytowej z dnia 13 sierpnia 2008 r. stan psychiczny S. O. pozwalał mu na złożenie świadomego, i z dostatecznym rozeznaniem swoich działań i skutków, oświadczenia o zawarciu umowy, co przesądziło o tym, że brak jest podstaw do stwierdzenia nieważności złożonego przez niego oświadczenia woli. Z uwagi na fakt, iż powyższe oświadczenie nie było dotknięte wadą oświadczenia woli przewidzianą w art. 82 k.c., Sąd Rejonowy oddalił powództwo.

Apelację od orzeczenia wywiódł powód S. O. , zaskarżając je w części, tj. w zakresie pkt. I.

Zarzucił, że wyrok wydany został wskutek sprzeczności istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału, polegającego na przyjęciu, że tylko opinie biegłych J. P. i M. F. były uzasadnione i pozwalały na dokonanie ustaleń Sądu, a jednocześnie Sąd niezasadnie odmówił waloru słuszności wniosków zawartych w opinii biegłej M. M., twierdząc, że była lakoniczna i jej wnioski nie zostały należycie uzasadnione, podczas gdy M. M. na rozprawie przed Sądem w dniu 18 stycznia 2013 r. szczegółowo uzasadniła treść swej opinii oraz potwierdziła zasadność wywiedzionych przez nią wniosków – co miało wpływ na treść wyroku, albowiem Sąd oddalił powództwo S. O., oceniając stan psychiczny powoda w dacie zawierania umowy ze stroną pozwaną, tj. w dniu 13 sierpnia 2008 r. w oparciu o wnioski zawarte w opiniach biegłych J. P. i M. F..

Wskazując na powyższe wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uwzględnienie powództwa S. O. przez stwierdzenie nieważności umowy kredytowej zawartej w dniu 13 sierpnia 2008 r. z (...) Bank S.A. z siedzibą w G. przez powoda.

W odpowiedzi na apelację pozwany wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów postępowania odwoławczego i kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.

Na rozprawie apelacyjnej w dniu 28 maja 2014 r. Sąd Okręgowy na podstawie art. 381 k.p.c. pominął zawarty w apelacji wniosek dowodowy o dopuszczenie dowodu z ustnej opinii biegłej M. M. złożonej na rozprawie przed Sądem Rejonowym w Wyszkowie – V Zamiejscowym Wydziale Cywilnym z siedzibą w P., złożonej na rozprawie w dniu 18 stycznia 2013 r., w sprawie sygn. akt V C 35/13, jako spóźniony.

Sąd Okręgowy w Ostrołęce zważył, co następuje:

Apelacja nie jest zasadna.

Sąd Rejonowy dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych i na ich podstawie wywiódł trafne wnioski. Sąd Okręgowy zaaprobował generalne stanowisko Sądu Rejonowego, że zebrany w sprawie materiał dowodowy nie pozwalał na stwierdzenie, że w momencie zawierania umowy powód znajdował się w takim stanie zdrowia, który wyłączałby możliwość rozeznania swojego postępowania, co było kluczowym dla rozstrzygnięcia.

Kwestią sporną w niniejszej sprawie było ustalenie, czy S. O. zawierając w dniu 13 sierpnia 2008 r. umowę kredytową nr (...) z (...) Bank S.A. z siedzibą w G. nie znajdował się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Zgodnie z art. 82 k.c. nieważne jest bowiem oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w takim stanie. Dotyczy to w szczególności choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego, chociażby nawet przemijającego, zaburzenia czynności psychicznych. Stan taki musi przy tym wynikać z przyczyny wewnętrznej, a więc ze stanu, w jakim znajduje się osoba składająca oświadczenie woli, a nie z okoliczności zewnętrznych, w jakich osoba ta się znalazła. Udowodnienie tej kwestii, zgodnie z regułą wyrażoną w art. 6 k.c. spoczywało na powodzie.

Podkreślić należy, że ewentualne zaburzenie u osoby dokonującej czynności prawnej czynności psychicznych, o jakim mowa w art. 82 k.c., należy oceniać wyłącznie na moment składania przez daną osobę oświadczenia woli. A zatem, ocenie w niniejszym postępowaniu podlegał jedynie stan rozeznania powoda w dacie zawierania umowy, nie zaś późniejszy czy obecny stan zdrowia, który niewątpliwie od 2008 r. uległ pogorszeniu.

Stąd też, mając na uwadze argumenty podniesione przez powoda i zgromadzoną dokumentację medyczną, Sąd Rejonowy dopuścił dowód z opinii biegłych lekarzy z zakresu psychiatrii w celu ustalenia, czy na dzień 13 sierpnia 2008 r. u S. O. nie występowały takie zakłócenia czynności psychicznych, które mogłyby w sposób istotny wpływać na ograniczenie jego procesów decyzyjnych. Biegłe J. P. i M. F. w swoich opiniach zgodnie stwierdziły, że w dacie zawierania umowy powód nie znajdował się w stanie wyłączającym świadome i swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. W ocenie Sądu Okręgowego, wbrew zarzutom apelacji, dwóch opinii biegłych, sporządzonych w sposób rzetelny i bezstronny, kategorycznych w swoich ocenach i przekonująco uzasadnionych, nie można podważyć lakoniczną i płytką, jeśli chodzi o materiał badawczy, trzecią opinią oraz kilkoma ogólnikowymi zdaniami zawartymi w samej apelacji. Nie jest wystarczające stwierdzenie błędnej oceny materiału dowodowego i wskazanie stanu faktycznego, który zdaniem skarżącego odpowiada rzeczywistości. Taki sposób podważania oceny sędziowskiej dowodów jest polemiką i nie może odnieść skutku. Od profesjonalnego pełnomocnika winno oczekiwać się czegoś więcej niż tylko przytoczenia wyjściowych tez powództwa.

Nie jest przypadkiem, że powód nie wygrał przed sądem żadnej z tego typu spraw z powództwa lub przeciwko bankom. Niekorzystne znaczenie dla powoda miała również przytoczona w wypowiedzi apelacyjnej okoliczność skazania wyrokiem karnym w innej, jednakże analogicznej sprawie.

Gwoli ścisłości zwrócić należało jeszcze uwagę na istotny aspekt dotyczący prowadzenia niniejszej sprawy – w jej wstępnej fazie jako podstawa prawna żądania przywołane zostały dwa artykuły, tj. art. 82 k.c. i 87 k.c. Wiele wskazuje na to, że oparcie postępowania na drugiej z tych płaszczyzn faktycznych dawałoby powodowi większe szanse na uwzględnienie powództwa, bowiem uzasadnia on uchylenie się od skutków prawnych swego oświadczenia złożonego pod wpływem bezprawnej groźby drugiej strony lub osoby trzeciej, jeżeli z okoliczności wynika, że strona mogła się obawiać, iż jej samej lub innej osobie grozi poważne niebezpieczeństwo osobiste lub majątkowe – na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego nie można było wykluczyć takich gróźb. Jakkolwiek nieważność bezwzględna czynności prawnej brana jest pod uwagę przez sąd z urzędu, to z uwagi na ubogość materiału dowodowego, a w zasadzie jego brak – nawet brak twierdzeń faktycznych na gruncie art. 87 k.p.c. – Sąd Okręgowy nie miał możliwości zastąpienia w działaniu pełnomocnika z urzędu, którego pomoc prawna przyznana została powodowi od razu po wytoczeniu powództwa.

W tej sytuacji, mając powyższe rozważania na uwadze, Sąd Okręgowy oddalił apelację powoda jako bezzasadną na podstawie art. 385 k.p.c. (pkt 1).

Ponadto zważywszy na wskazane argumenty oraz na fakt, że jedyny istotny dokument, jakim była sama apelacja, nie został podpisany przez pełnomocnika ustanowionego dla powoda z urzędu, Sąd Okręgowy uznał, że tak świadczonej pomocy prawnej nie można uznać za spełniającą standardy profesjonalnej. Skutkowało to nieuwzględnieniem wniosku pełnomocnika powoda z urzędu o przyznanie wynagrodzenia, jako nieznajdującego uzasadnienia w treści art. 29 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze (pkt 2).