Wyrok SN z 22 lutego 2006, sygn. III CSK 4/06
Najważniejsze informacje
W skrócie
Wynik
uchylono orzeczenie
Typ sprawy
sprawa cywilna
Etap
skarga kasacyjna
Tryb
posiedzenie niejawne
Tematy
odszkodowanie
spadek
Role w sprawie
powód
pozwany
Skarb Państwa
uczestnik postępowania
Data orzeczenia
22 lutego 2006
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Jacek Gudowski
Podstawa prawna
Pokaż pozostałe podstawy prawne (3)
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 22 lutego 2006 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)
SSN Gerard Bieniek (sprawozdawca)
SSN Jan Górowski
w sprawie z powództwa J. St., W.S., Z. H.
i B. S.
przeciwko Skarbowi Państwa - Ministrowi Skarbu Państwa
o zapłatę i zobowiązanie,
po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 22 lutego 2006 r.,
na posiedzeniu niejawnym
skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego
w […]
z dnia 31 marca 2005 r.,
uchyla zaskarżony wyrok w części zmieniającej wyrok Sądu
Okręgowego w K. z dnia 28.05.2004 r. i uwzględniającej
powództwo (pkt 1) oraz orzekającej o kosztach postępowania
(pkt 3) i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi
Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o
kosztach postępowania kasacyjnego.
2
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 31.03.2005 r. Sąd Apelacyjny po rozpoznaniu apelacji
powoda W. S. zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że zobowiązał
Skarb Państwa - Ministra Skarbu Państwa do rekultywacji działki nr 1510 położonej
w B., objętej księgą wieczystą KW nr […] prowadzoną przez Sąd Rejonowy w O. na
zasadach przewidzianych w ustawie z dnia 3.02.1995 r. o ochronie gruntów
rolnych i leśnych, oddalając powództwa i apelację w pozostałym zakresie.
W sprawie tej ustalono, że małżonkowie J. i B. S. do 1964 r. byli
współwłaścicielami nieruchomości oznaczonej jako działka nr 1510, o powierzchni
0,9012 ha, położnej na trenie gromady B. Powodowie Z. H., B. S., J. S. i W. S.
są spadkobiercami J. i B. S. Ustalono, że Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Produkcji
Pomocniczej Materiałów Budowlanych w K., poprzednik prawny Komunalnego
Przedsiębiorstwa Materiałów Budowlanych w K. w likwidacji uzyskało w dniu
30.08.1965 r. decyzję o szczegółowej lokalizacji odkrywkowej eksploatacji piasku
na trenach położonych w B. i W. Następnie przedsiębiorstwo to wystąpiło o
wywłaszczenie nieruchomości położonych na tych terenach, a w skład tych
nieruchomości wchodziła też sporna działka nr 1510, stanowiąca wówczas użytek
leśny. Decyzją b. Prezydium WRN w K. z dnia 31.05.1969 r. orzeczono o
wywłaszczeniu nieruchomości oznaczonej jako działka nr 1510 z przeznaczeniem
na odkrywkową eksploatację piasku. Pozwane Komunalne Przedsiębiorstwo
Materiałów Budowlanych już w 1966 r. objęło w posiadanie sporną działkę,
rozpoczynając wydobywanie pasku. Działalność ta spowodowała jej znaczne
zniszczenie, w szczególności wycięte zostały drzewa, powstały w gruncie znaczne
zagłębienia wypełnione wodą. Eksploatacja działki miała miejsce także w 1971 r.
Po zakończeniu eksploatacji działki pozwane przedsiębiorstwo miało dokonać jej
rekultywacji, zagospodarowując działkę w kierunku wodno - rybackim. Zobowiązała
go do tego uchwala Prezydium WRN w K. z dnia 12.07.1971 r. W 1985 r.
powodowie zwrócili się do pozwanego Przedsiębiorstwa o wyjaśnienie charakteru
prawnego władania sporną działką. Uzyskali wówczas odpowiedź, że nie została
ona wywłaszczona, ani wykupiona, natomiast w piśmie z dnia 7.12.1989 r.
3
pozwane Przedsiębiorstwo wyjaśniło, że sporna działka została wywłaszczona na
rzecz Skarbu państwa, a ono jest jej użytkownikiem.
Ustalono, że Sąd Rejonowy w O. postanowieniem z dnia 29.06.1990 r.
stwierdził nabycie przez małżonków J. i B. S. z mocy prawa z dniem 4.XI.1971 r.
udziału 3/8 spornej nieruchomości. Skarb Państwa w tym postępowaniu nie brał
udziału. Ustalono też, że powodom odmówiono ostatecznie stwierdzenia
nieważności decyzji o wywłaszczeniu z dnia 31.05.1969 r.
Dokonując oceny prawnej tych faktów Sąd Okręgowy w wyniku ponownego
rozpoznania sprawy, uznał żądanie powodów o zobowiązanie do rekultywacji
części działki 1510 zalanej wodą oraz o zasądzenie stosownego odszkodowania,
za nieuzasadnione. Wskazano, że pozwane Przedsiębiorstwo w okresie
eksploatacji działki był jej posiadaczem w dobrej wierze, co w świetle art. 224 § 2
k.c. zwalnia go od zapłaty wynagrodzenia za korzystanie z nieruchomości,
od odpowiedzialności za jej zużycie i pogorszenie oraz uzasadnia nabycie na
własność pożytków naturalnych.
Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, że pozwane
Przedsiębiorstwo było posiadaczem w dobrej wierze, co przy zastosowaniu art. 224
§ 1 k.c. wyłącza możliwość żądania wynagrodzenia za korzystanie
z nieruchomości, jej zużycia, pogorszenia i utratę. Odmiennie ocenił żądanie
rekultywacji, które musi być rozpoznane na gruncie przepisów ustawy z dnia
4.02.1994 r. – prawo geologiczne i górnicze oraz ustawy z dnia 3.02.1995 r.
o ochronie gruntów rolnych i leśnych. W świetle tych przepisów zobowiązanym
było przedsiębiorstwo prowadzącego eksploatację działki, a wobec jego likwidacji
obowiązek ten przeszedł na Skarb Państwa. Orzeczenie o potrzebie dokonania
rekultywacji uzasadnia okoliczność, że istnieje spór między współwłaścicielami
nieruchomości i prowadzącym eksploatację działki.
Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył skargą kasacyjną pozwany Skarb
Państwa. Zarzucił naruszenie art. 40 k.c. i art. 49 ust. 1 ustawy
o przedsiębiorstwach państwowych w ramach podstawy związanej z naruszeniem
prawa materialnego oraz w ramach podstawy związanej z naruszeniem przepisów
postępowania zarzucił uchybienie przepisom art. 174 § 1 pkt 1, 182 § 1, 355, 379
4
pkt 2 k.p.c. oraz art. 25 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 4.09.1997 r. o działach administracji
rządowej w związku z art. 7 Konstytucji RP, co miało istotny wpływ na wynik
sprawy. W związku z tym pozwany Skarb Państwa domagał się uchylenia
zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego
rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zarzuty zawarte w skardze kasacyjnej pozwanego Skarbu Państwa dotyczą
trzech kwestii prawnych: po pierwsze, zarzut naruszenia art. 174 § 1 pkt 1, 182 § 1
i 355 § 1 k.p.c. związany jest z tym, że Sąd Apelacyjny kontynuował postępowanie
i wydał merytoryczne orzeczenie, mimo że pozwane Komunalne Przedsiębiorstwo
Produkcji Materiałów Budowlanych zostało zlikwidowane i wykreślone z rejestru;
po drugie, zarzut naruszenia art. 40 k.c. i art. 49 ustawy z dnia 25.09.1981 r. o
przedsiębiorstwach państwowych uzasadnia się błędnym przyjęciem przez Sąd
Apelacyjny odpowiedzialności Skarbu Państwa za zobowiązanie zlikwidowanego
przedsiębiorstwa państwowego; po trzecie, zarzut naruszenia art. 379 pkt 2 k.p.c. w
związku z art. 96 ustawy prawo geologiczne i górnicze oraz art. 25 ust. 1 i 2 ustawy
o działach administracji rządowej uzasadnia się błędnym uznaniem przez Sąd
Apelacyjny, że Minister Skarbu Państwa jest właściwą państwową jednostką
organizacyjną w rozumieniu art. 67 § 2 k.p.c. z której działalnością wiąże się
dochodzone roszczenie. W tej kolejności zarzuty te będą rozważone.
Odnosząc się do pierwszego stwierdzić należy, postępowanie przed sądem
I instancji toczyło się z udziałem – po stronie pozwanej – Komunalnego
Przedsiębiorstwa Produkcji Materiałów Budowlanych w likwidacji. Po wniesieniu
apelacji przez powoda W. S. Sąd Apelacyjny został poinformowany przez pozwane
przedsiębiorstwo, że zostało wydane zarządzenie Wojewody [...] w sprawie uznania
przedsiębiorstwa państwowego p.n. Komunalne Przedsiębiorstwo Materiałów
Budowlanych za zlikwidowane. Zarządzenie to wydano w dniu 30.06.2004 r., a
Sąd Rejonowy w dniu 16.09.2004 r. dokonał wpisu zakończenia likwidacji w
Krajowym Rejestrze Sądowym. Sąd Okręgowy, któremu akta zwrócono, doręczył
odpis apelacji powoda Wojewodzie i tenże został zawiadomiony o terminie
rozprawy wyznaczonej na 18.03.2005 r. Na rozprawę zgłosił się jednak
5
pełnomocnik Ministra Skarbu Państwa, który przedłożył stosowne pełnomocnictwo,
wypis z KRS-u o wpisie likwidacji Komunalnego Przedsiębiorstwa Materiałów
Budowlanych i oświadczył, że mienie po zlikwidowanym przedsiębiorstwie przejął
Minister Skarbu Państwa. W tym stanie rzeczy Sąd Apelacyjny wydał
postanowienie o zwolnieniu od udziału w sprawie Wojewody jako reprezentanta
Skarbu Państwa i następnie rozpoznał sprawę merytorycznie z udziałem Ministra
Skarbu Państwa jako statio fisci Skarbu Państwa, wydając zaskarżony wyrok.
Powstaje pytanie, czy takie postępowanie Sądu było prawidłowe, czy też naruszyło
– jak to zarzuca pozwany Skarb Państwa – przepisy art. 174 § 1 pkt 1 k.p.a.
(zawieszenie postępowania z uwagi na utratę zdolności sądowej przez pozwane
przedsiębiorstwo), i art. 182 § 1 k.p.a. (umorzenie postępowania w razie
stwierdzenia braku następcy prawnego strony, która utraciła zdolność sądową).
Udzielając odpowiedzi na to pytanie należy zauważyć, że – poza zakresem
art. 192 pkt 3 k.p.c. – leżą przypadki, w których przejście praw i obowiązków
związanych z przedmiotem sporu następuje w drodze decyzji ustawodawcy, który
reguluje nie tylko materialnoprawne, ale i procesowe skutki przejęcia praw
i obowiązków dotyczących przedmiotu toczącego się postępowania wskutek
śmierci strony lub likwidacji osoby prawnej (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia
8.01.1991 r. III CZP 70/90, OSNCP 1991, nr 7, poz. 81). W wypadkach, w których
przejście prawa i obowiązków dotyczących przedmiotu procesu nie jest rezultatem
zbycia rzeczy lub prawa przez podmiot postępowania i nie zależało od jego woli,
wejście nowych podmiotów do toczącego się postępowania odbywa się
automatycznie i nie zależy także od woli stron tego postępowania. Z taką sytuacją
mamy do czynienia w niniejszej sprawie, skoro Sądowi Apelacyjnemu przedłożono
dokumenty dotyczące zakończenia likwidacji przedsiębiorstwa państwowego, skoro
pełnomocnik Ministra Skarbu Państwa oświadczył, że mienie zlikwidowanego
przedsiębiorstwa przejął Minister Skarbu Państwo i skoro – w sposób domniemany
– nawiązano do treści art. 49 ust. 1 ustawy z dnia 25.09.1981 r.
o przedsiębiorstwach państwowych uznając, że stanowi on podstawę prawną do
przejęcia przez Skarb Państwa – Ministra Skarbu Państwa zobowiązań
po zlikwidowanym przedsiębiorstwie państwowym. Reasumując, przy takiej
wykładni art. 49 ust. 1 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych przyjęcie przez
6
Sąd Apelacyjny automatycznego wejścia Skarbu Państwa do toczącego się
postępowania było – w okolicznościach sprawy – uzasadnione.
Druga kwestia prawna wiąże się z prawidłową wykładnią przepisów art. 40
§ 2 k.c. i 49 ust. 1 ustawy z dnia 25.09.1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych
(Dz.U. z 2002 r., Nr 112, poz. 981 z późn. zm.). Istota tego zagadnienia
sprowadza się do tego, czy Skarb Państwa przejmuje zobowiązania
po zlikwidowanym przedsiębiorstwie państwowym. Dotychczas orzecznictwo Sądu
Najwyższego ukształtowane przede wszystkim uchwałą składu 7 sędziów z dnia
15.12.1992 r. I PZP 56/92 (OSNCP 1993, nr 4, poz. 50) udzieliło w tym względzie
odpowiedzi pozytywnej. Wskazywano, iż zgodnie z art. 49 ust. 1 ustawy
o przedsiębiorstwach państwowych, z dniem likwidacji lub upadłości
przedsiębiorstwa mienie tego przedsiębiorstwa pozostałe po likwidacji lub
upadłości, w tym środki finansowe przejmuje, z zastrzeżeniem ust. 5, Minister
Skarbu Państwa albo Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa (obecnie Agencja
Nieruchomości Rolnych). Odnosząc to do treści art. 40 § 2 k.c. podniesiono,
że zgodnie z tym przepisem w razie nieodpłatnego przejęcia, na podstawie
obowiązujących ustaw, określonego składnika mienia od państwowej osoby
prawnej na rzecz Skarbu Państwa, ten ostatni odpowiada solidarnie z osobą
prawną za zobowiązania powstałe w okresie gdy składnik stanowił własność danej
osoby prawnej, do wysokości wartości tego składnika, ustalonej wg stanu z chwili
przejęcia, a według cen w chwili wypłaty. Przepis ten odnosił się do przejęcia
mienia, czyli własności i innych praw majątkowych (art. 44 k.c.). Jeśli z tego
przepisu wyprowadzono także przejęcie zobowiązań to dlatego, że – jak to
podkreślano w uzasadnieniu powołanej uchwały – przejęcie mienia
przedsiębiorstwa poprzedza wykreślenie go z rejestru. Jest więc okres, w którym
istnieją dwa podmioty, a więc możliwa jest, określona w art. 40 § 2 k.c. solidarna
odpowiedzialność, która po utracie bytu prawnego przez jeden z tych podmiotów,
przekształca się w wyłączną odpowiedzialność drugiego z nich. Taka konstrukcja
prawna była więc uzasadnieniem do tezy o przejęciu zobowiązań zlikwidowanego
przedsiębiorstwa państwowego przez Skarb Państwa. Tymczasem w chwili
wydania zarządzenia o likwidacji pozwanego przedsiębiorstwa treść art. 49 ust. 1
ustawy o przedsiębiorstwach państwowych uległa już zmianie. Od 15.01.2003 r.
7
w wyniku jego nowelizacji przepis ten stanowi, że z dniem wykreślenia
przedsiębiorstwa państwowego z rejestru sądowego, mienie pozostałe po tym
przedsiębiorstwie, w tym środki finansowe, przejmuje (z zastrzeżeniem ust. 5)
minister właściwy ds. Skarbu Państwa. Jest to istotna zmiana, która wywołuje
określone następstwa prawne. Skoro bowiem przejęcie mienia w rozumieniu art. 44
k.c. (a więc aktywów) następuje z dniem wykreślenia przedsiębiorstwa
państwowego z rejestru sądowego, to nie ma okresu, w którym istniałaby solidarna
odpowiedzialność dwóch podmiotów tj. przedsiębiorstwa państwowego w likwidacji
i Skarbu Państwa. Upada więc koncepcja, że jeśli w ramach tej solidarnej
odpowiedzialności kończy byt prawny jeden z podmiotów, to drugi odpowiada
wyłącznie. Takie zaś założenie leży u podstaw konstrukcji art. 40 § 2 k.c. Skoro
więc treść art. 49 ust. 1 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych w obecnym
brzmieniu nie daje podstaw do zastosowania art. 40 § 2 k.c. w zakresie zobowiązań
zlikwidowanego przedsiębiorstwa państwowego przez Skarb Państwa, a brak jest
przepisu szczególnego, na podstawie którego można byłoby uzasadnić takie
przyjęcie, to obowiązuje reguła wyrażona w art. 40 § 1 k.c. Uzasadniony jest więc
wniosek, że przepis art. 49 ust. 1 ustawy z dnia 25.09.1981 r. o przedsiębiorstwach
państwowych w brzmieniu obowiązującym od dnia 15.01.2003 r. nie stanowi
podstawy prawnej do przejęcia przez Skarb Państwa zobowiązań po
zlikwidowanym przedsiębiorstwie państwowym. Tym samym – w okolicznościach
niniejszej sprawy – brak było podstaw do nałożenia na Skarb Państwa
zobowiązania rekultywacji przedmiotowej nieruchomości na podstawie art. 49 ust. 1
ustawy o przedsiębiorstwach państwowych.
Trafnie jednak Sąd Apelacyjny odwołał się do przepisów ustawy z dnia
4.02.1994 r. – Prawo geologiczne i górnicze (Dz.U. z 2005 r. Nr 228, poz. 1947
z późn. zm.). Zgodnie z art. 94 ust. 4 tej ustawy obowiązek przywrócenia stanu
poprzedniego, co według art. 94 ust. 3 następuje w odniesieniu do gruntów leśnych
w drodze rekultywacji, ciąży na przedsiębiorcy. Stosownie zaś do art. 96 tej ustawy
w razie braku przedsiębiorcy odpowiedzialnego lub jego następcy prawnego
roszczenie o dokonanie rekultywacji przysługują przeciwko Skarbowi Państwa
reprezentowanemu przez właściwy miejscowo organ nadzoru górniczego.
Nałożenie więc obowiązku rekultywacji na pozwany Skarb Państwa znajdowało
8
podstawę prawną i co do zasady nie budzi wątpliwości. Nie sposób jednak przyjąć,
aby ustalenie właściwego statio fisci Skarbu Państwa było prawidłowe. Treść art. 96
Prawa geologicznego i górniczego jednoznacznie przesądza, która państwowa
jednostka organizacyjna bez osobowości prawnej reprezentuje Skarb Państwa.
Jest to właściwy miejscowo organ nadzoru górniczego w rozumieniu art. 106 ust. 1
tej ustawy. Skoro więc postępowanie apelacyjne w niniejszej sprawie toczyło się
z udziałem innego statio fisci Skarb Państwa, który nie jest jednostką właściwą
w rozumieniu art. 67 § 2 k.p.c., to zaskarżony wyrok należało uchylić, przekazując
do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu celem rozpoznania apelacji
powoda przy zachowaniu właściwej reprezentacji Skarbu Państwa (art. 39815
k.p.c.).., to zaskarżony wyrok należało uchylić, przekazując
do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu celem rozpoznania apelacji
powoda przy zachowaniu właściwej reprezentacji Skarbu Państwa (art. 39815
k.p.c.).