Uchwała SN z 3 grudnia 2003, sygn. III PZP 16/03
Data orzeczenia
3 grudnia 2003
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych, Wydział III
Przewodniczący
SSN Zbigniew Myszka
Tagi
Podstawa prawna
art. 10
kp
art. 18
kc
art. 18
kp
art. 18
postepowanie wykroczenia
art. 56
kc
art. 58
kc
art. 65
kc
art. 100
kp
Pokaż pozostałe podstawy prawne (6)
III PZP 16/03
Przewodniczący SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca), Sędziowie SN:
Roman Kuczyński, Barbara Wagner.
Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczy-
ka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 grudnia 2003 r. sprawy z powództwa Bar-
bary B. przeciwko Kopalni Węgla Brunatnego „A.” Spółce Akcyjnej w T. o zapłatę, na
skutek zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny w Poznaniu po-
stanowieniem z dnia 9 października 2003 r. [...]
„Czy zawarcie umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy rodzi
po stronie pracodawcy obowiązek wypłaty odszkodowania wynikającego z art. 1012
§ 1 kp w sytuacji, gdy strony umowy w ogóle nie ustaliły takiego świadczenia dla pra-
cownika ?”
p o d j ą ł uchwałę:
W razie nieuzgodnienia przez strony w umowie o zakazie konkurencji po
ustaniu stosunku pracy odszkodowania za powstrzymanie się od prowadzenia
działalności konkurencyjnej (art. 1012 § 1 k.p.), pracownikowi - zgodnie z art. 56
k.c. w związku z art. 300 k.p. - przysługuje odszkodowanie w minimalnej wyso-
kości określonej w art. 1012 § 3 k.p.
U z a s a d n i e n i e
Przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne ujawniło się w na-
stępującym stanie sprawy. W dniu 7 sierpnia 1999 r. powódka Barbara B. zawarła
umowę o pracę w charakterze członka zarządu na okres pierwszej kadencji w poz-
wanej Kopalni Węgla Brunatnego „A.” S.A. w T. W umowie tej zastało zawarte zobo-
wiązanie do niepodejmowania działań naruszających interesy pozwanej Spółki lub
2
działalności konkurencyjnej i to również w okresie 12 miesięcy od dnia odwołania
powódki z funkcji członka zarządu lub wygaśnięcia mandatu wskutek upływu kaden-
cji. Równocześnie w umowie tej nie zawarto jakiegokolwiek postanowienia dotyczą-
cego odpłatności ustanowionego zakazu konkurencji. Strony nie zawierały odrębnej
umowy o zakazie konkurencji. W dniu 2 marca 2002 r. z powódką została rozwiązana
umowa o pracę.
W ramach takich ustaleń Sąd pierwszej instancji uwzględnił częściowo rosz-
czenie powódki, zasądzając na jej rzecz kwotę 22.914,49 zł tytułem odszkodowania z
umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy, powołując się na stanowi-
sko zawarte w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 17 grudnia 2001 r., I PKN 742/00,
OSNAPiUS 2002 nr 5, okładka), że umowa przewidująca nieodpłatny zakaz działal-
ności konkurencyjnej po ustaniu stosunku pracy nie jest nieważna, lecz klauzula nie-
odpłatności zostaje automatycznie zastąpiona przez odszkodowanie gwarantowane
przepisem art. 1012
§ 3 k.p.
Wyrok ten zaskarżyły obie strony. Powódka w apelacji zakwestionowała nie-
prawidłowe zasądzenie odszkodowania w zaniżonej wysokości „netto”. Natomiast
pozwana Spółka zarzuciła przede wszystkim naruszenie przepisów prawa material-
nego, to jest art. 1012
§ 1 k.p. i art. 18 § 2 k.p., utrzymując, że skuteczne zawarcie
umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy wymaga uzgodnienia wyso-
kości odszkodowania przysługującego pracownikowi z tego tytułu, a brak tego ko-
niecznego elementu czyni nieważną klauzulę konkurencyjną. Ponadto umowa o za-
kazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy stanowi czynność prawną autonomiczną
i odrębną od umowy o pracę, do której nie może zatem mieć zastosowania art. 18 §
2 k.p., bowiem regulacja to odnosi się wyłącznie do umów o pracę lub innych aktów
kreujących stosunki pracy. Konsekwencją tego stanowiska jest stwierdzenie niemoż-
liwości zastosowania art. 1012
§ 3 k.p. w sytuacji, gdy strony umowy o zakazie kon-
kurencji po ustaniu stosunku pracy w ogóle nie przewidziały wypłaty odszkodowania
na rzecz pracownika.
W ocenie Sądu Apelacyjnego przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnie-
nie prawne budzące poważne wątpliwości powstało w związku z poglądami zapre-
zentowanymi w apelacji strony pozwanej. Nie można odmówić racji twierdzeniu, że
art. 1012
§ 1 k.p. wymaga określenia przez strony umowy o zakazie konkurencji wy-
sokości należnego pracownikowi odszkodowania. Przesądza o tym wykładnia języ-
kowa użytego przez ustawodawcę sformułowania „określa się” wysokość odszkodo-
3
wania, które „ustanawia tym samym nakaz uregulowania tej kwestii w umowie”.
Przyjęcie takiego rozumowania prowadzi do wniosku, że „odszkodowanie stanowi
essentialia negotii umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy”. Nie
zmienia tego stanowiska treść art. 1012
§ 3 k.p., w którym ustawodawca określił mi-
nimalne odszkodowanie w wysokości 25% otrzymywanego wynagrodzenia pracow-
nika przed ustaniem stosunku pracy, albowiem regulacja ta odnosi się do odszkodo-
wania, o którym mowa w § 1 art. 1012
k.p., a więc do świadczenia, które strony po-
winny ustanowić w umowie. Nie występuje zatem sytuacja, „gdzie ustawodawca z
mocy prawa przypisuje stronie umowy (pracownikowi) określone świadczenie, prze-
widując niejako, że strony umowy mogą pominąć tę kwestię w swoim oświadczeniu
woli”. Redakcja omawianych uregulowań wskazuje, że art. 1012
§ 3 k.p. - przewidu-
jący minimalną wysokość odszkodowania - „ustanawia tym samym nakaz uregulo-
wania tej kwestii w umowie”.
Odmienne stanowisko przyjęte przez Sąd pierwszej instancji wiąże się z kolej-
ną kwestią dopuszczalności zastosowania w sprawie art. 18 § 2 k.p. Tymczasem w
ocenie Sądu Apelacyjnego judykatura Sądu Najwyższego dopuszczająca możliwość
stosowania art. 18 § 2 k.p. w przypadkach, gdy strony umowy o zakazie konkurencji
po ustaniu stosunku pracy nie uzgodniły odszkodowania na rzecz pracownika budzi
„pewne wątpliwości”, skoro przepis ten odnosi się do umów o pracę i aktów, na któ-
rych podstawie powstaje stosunek pracy. Tymczasem umowa o zakazie konkurencji
po ustaniu stosunku pracy, unormowana w art. 1012
k.p., nie jest umową o pracę ani
innym aktem kreującym stosunek pracy. W konsekwencji wykładnia rozszerzająca
art. 18 § 2 k.p. wydaje się „nie w pełni uzasadniona”. Przepis ten ogranicza zasadę
swobody zawierania umów w celu zabezpieczenia praw pracownika, ale jego zakres
przedmiotowy został jednoznacznie określony. Ponadto zarówno w orzecznictwie
sądowym, jak i w piśmiennictwie prawniczym, wyrażany jest pogląd, że przepisy Ko-
deksu pracy nie regulują w sposób wyczerpujący instytucji zakazu konkurencji po
ustaniu stosunku pracy. Dlatego też nie ma przeszkód, aby w oparciu o art. 300 k.p.
stosować przepisy Kodeksu cywilnego. Jest to o tyle istotne, że źródło zobowiązań
pracownika i pracodawcy stanowi umowa, a nie bezpośrednio przepisy Kodeksu
pracy (art. 1012
k.p.). Można zatem rozważać zastosowanie w sprawie art. 58 § 1
k.c., który stanowi, że czynność prawna sprzeczna z prawem jest nieważna, chyba
że właściwy przepis przewiduje inny skutek prawny, w szczególności ten, iż w miej-
sce nieważnych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy
4
ustawy. Dotyczy to dwóch kwestii, pierwszej - gdy strony w umowie oświadczą, że
zakaz konkurencji jest nieodpłatny i drugiej - w której występuje „absolutny brak
oświadczenia stron w kwestii odszkodowania”. Rodzi się kwestia dostrzeżona przez
apelującą stronę pozwaną, czy taki brak jest równoznaczny z ustanowieniem nieod-
płatnego zakazu konkurencji. Powstaje bowiem pytanie, czy w takiej sytuacji : „w
oparciu o przepis art. 58 §1 kc obowiązek wypłaty odszkodowania wynikałby z art.
1012
§ 3 kp”. Rozwiązanie takie byłoby możliwe przy założeniu, że „całkowity brak w
umowie ustaleń co do obowiązku wypłaty odszkodowania jest równoznaczny z po-
stanowieniem, że zakaz konkurencji został ustanowiony nieodpłatnie a więc sprzecz-
nie z art. 1012
kp”. Dodatkowo umowa o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku
pracy powinna być „przejrzysta i jednoznaczna co do wzajemnych zobowiązań” za-
równo pracodawcy, jak i pracownika, gdyż taki był cel wprowadzenia tej instytucji do
Kodeksu pracy (art. 1011
§ 1 k.p.).
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Uregulowanie instytucji zakazu konkurencji w przepisach art. 1011
-1014
Ko-
deksu pracy sprawia, że umowy o zakazie konkurencji w czasie trwania stosunku
pracy i po jego ustaniu są bez wątpienia umowami prawa pracy, chociaż przepisy
tego Kodeksu nie regulują wyczerpująco problematyki tzw. klauzul konkurencyjnych
prawa pracy. Do tego rodzaju umów - w kwestiach nieuregulowanych przepisami
prawa pracy - stosuje się zatem posiłkowo i odpowiednio przepisy Kodeksu cywilne-
go, jeżeli nie są one sprzeczne z zasadami prawa pracy (art. 300 k.p.). Z tych wstęp-
nych założeń wynika potrzeba posiłkowego stosowania między innymi przepisów
dotyczących czynności prawnych (Tytuł księgi pierwszej k.c.) oraz przepisów nor-
mujących wykonanie zobowiązań i skutki ich niewykonania (Tytuł księgi trzeciej k.c.),
w tym reguł dotyczących wykonania i skutków niewykonania zobowiązań z umów
wzajemnych (Dział III tego Tytułu k.c.).
Przy takich uwarunkowaniach normatywnych nie ma wątpliwości, że umowy
prawa pracy o zakazie konkurencji w czasie trwania stosunku pracy, jak i po jego
ustaniu, są umowami wzajemnymi, w których obie strony zobowiązują się w taki spo-
sób, że zobowiązanie (świadczenie) jednej z nich ma być odpowiednikiem świadcze-
nia drugiej strony (art. 487 k.c. w związku z art. 300 k.p.). Świadczenie pracownika
polegające na powstrzymaniu się od prowadzenia działalności konkurencyjnej wobec
5
pracodawcy, które ogranicza w tym zakresie podstawową zasadę wolności pracy
(art. 10 § 1 k.p.), nie może pozostać bez odpowiedniej rekompensaty ze strony pra-
codawcy. W przypadku umowy o zakazie konkurencji w czasie trwania stosunku
pracy (art. 1011
k.p.), która - co do zasady nie jest umową odpłatną - wprowadzenie
takiej klauzuli umownej wywodzi się z obowiązku dbałości pracownika o dobro pra-
codawcy (art. 100 § 2 pkt 4 k.p.), który rekompensuje to pracownicze zobowiązanie
zatrudnianiem pracownika za uzgodnionym wynagrodzeniem, które w takim rozu-
mieniu może być postrzegane po części jako rodzaj odpłaty (odpowiednik) za po-
wstrzymanie się pracownika od prowadzenia działalności konkurencyjnej wobec pra-
codawcy w czasie trwania stosunku pracy.
Natomiast umowa o zakazie konkurencji okresowo obowiązującym po ustaniu
stosunku pracy, która w zasadzie i w istocie rzeczy wyklucza lub co najmniej w
istotny sposób może ograniczać podejmowanie dalszego zatrudnienia lub wykony-
wanie innej działalności o uzgodnionych cechach konkurencyjnych, bo jest obwaro-
wana rygorem możliwości dochodzenia przez pracodawcę wyrównania szkody
wskutek naruszenia przez pracownika umówionego zakazu konkurencji według za-
sad określonych w przepisach rozdziału I w Dziale piątym Kodeksu pracy (art. 1012
§
1 w związku z art. 1011
§2 k.p.), tym bardziej wymaga rekompensaty ze strony pra-
codawcy. Zawarcie takiej umowy wyraża bowiem zobowiązanie wzajemne, w którym
pracodawca zobowiązuje się do zapłaty odszkodowania za ochronę swoich „konku-
rencyjnych” interesów lub pozycji rynkowej, a w zamian za to pracownik ogranicza
swoje możliwości zarobkowania po ustaniu stosunku pracy za uzgodnionym odsz-
kodowaniem. Z uwzględnieniem takich uwarunkowań prawnych należy odczytywać
treść i cel przewidzianego w art. 1011
§ 1 k.p. obowiązku określenia w umowie o za-
kazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy nie tylko zakresu przedmiotowego
umówionej klauzuli konkurencyjnej, ale także okresu obowiązywania zakazu konku-
rencji oraz wysokości odszkodowania należnego od pracodawcy, z zastrzeżeniem §
2 i 3 tego przepisu.
Powyższe prowadzi do kwalifikowania umowy o zakazie konkurencji po usta-
niu stosunku pracy jako autonomicznej klauzuli prawa pracy, w której w interesie pra-
codawcy ograniczona zostaje zasada wolności pracy pracownika po rozwiązaniu sto-
sunku pracy (art. 10 § 1 k.p.) w zamian za należne mu umówione lub gwarancyjne
odszkodowanie. Oznacza to, że umowa o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku
pracy, w której strony nie określiły odszkodowania należnego pracownikowi za okre-
6
sowe powstrzymanie się od prowadzenia działalności konkurencyjnej jest wprawdzie
sprzeczna z treścią art. 1012
§ 1 k.p, lecz nie powoduje to jej nieważności. W tej kon-
cepcji nieskuteczny jest jedynie brak owej odpłatności, który - zgodnie z art. 18 § 2
k.p. - zostaje automatycznie zastąpiony przez gwarantowane pracownikowi w art.
1012
§ 3 k.p. minimum odszkodowawcze w wysokości 25% jego wcześniejszego wy-
nagrodzenia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 grudnia 2001 r., I PKN 742/00,
OSNAPiUS 2002 nr 5, okładka). Stanowisko takie było akceptowane przez niektó-
rych przedstawicieli doktryny prawa pracy, uznających zasadność stwierdzenia nie-
ważności usuwalnych braków umowy o zakazie konkurencji bezpośrednio na pod-
stawie art. 18 § 2 k.p., z możliwością posiłkowego powołania się na odpowiednie
przepisy Kodeksu cywilnego (por. T. Kuczyński, glosa do wyroku Sądu Najwyższego
z dnia 26 stycznia 1999 r., I PKN 540/98, OSP 2000 nr 6, poz. 102).
Dyskusyjność tej koncepcji wynika z tego, że umowa o zakazie konkurencji nie
jest umową o pracę, do której (oraz innych aktów kreujących stosunek pracy) ograni-
czają się reguły zawarte w art. 18 § 2 k.p. Według tego kierunku rozumowania, skoro
postanowienia umowy o zakazie konkurencji nie są tożsame z postanowieniami
umowy o pracę, to umowa, w której strony postanowiłyby, że zakaz konkurencji bę-
dzie miał charakter nieodpłatny, byłaby w całości nieważna na podstawie art. 58 § 1
k.c. W takim przypadku nie dochodziłoby do zastąpienia tego postanowienia nieważ-
nej umowy o zakazie konkurencji przepisem ustawy, gdyż dla wywołania takiego
skutku potrzebne byłoby wyraźne postanowienie zawarte w odpowiednim przepisie
(por. M. Lewandowicz-Machnikowska, glosa do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 17
grudnia 2001 r., I PKN 742/00, PiZS 2003 nr 7, s. 36). W powyższym zakresie trafne
jest jedynie spostrzeżenie, że umowa o zakazie konkurencji nie jest umową o pracę,
a w konsekwencji może budzić wątpliwość uznanie nieważności mniej korzystnego
postanowienia tej umowy niż art. 1012
§ 3 k.p., który jakoby znajduje zastosowanie
bezpośrednio na podstawie art.18 § 2 k.p., gdyż ta regulacja istotnie oddziałuje
expressis verbis jedynie na postanowienia umów o pracę oraz innych aktów, na któ-
rych podstawie powstaje stosunek pracy.
Równocześnie należy zdecydowanie odrzucić stanowisko, jakoby nieuzgod-
nienie w umowie o zakazie konkurencji odszkodowania, przysługującego pracowni-
kowi za okresowe powstrzymanie się od prowadzenia działalności konkurencyjnej po
ustaniu stosunku, mogło prowadzić do stwierdzenia „w całości” nieważności tego
wzajemnego zobowiązania prawa pracy. Z mocy prawa sankcja nieważności dotyka
7
bowiem wyłącznie umowy o zakazie konkurencji, która nie zostały zawarte na piśmie
(art. 1013
k.p.). A contrario oznacza to skuteczność pisemnych umów o zakazie kon-
kurencji, których ewentualne wady lub braki powinny być usuwane przez zastosowa-
nie reguł normujących skutki tych wzajemnych czynności prawnych (art. 56 k.c. w
związku z art. 300 k.p.) lub prawnych zasad interpretacji tego rodzaju oświadczeń
woli (art. 65 k.c. w związku z art. 300 k.p.). Uzgodnienie wzajemnie zobowiązującej
umowy o zakazie konkurencji wywołuje bowiem nie tylko skutki w niej wyrażone, lecz
również te, które wynikają z ustawy, z zasad współżycia społecznego i z ustalonych
zwyczajów (art. 56 k.c. i art. 487 § 2 k.c. w związku z art. 300 k.p.). Umowy te należy
tak tłumaczyć, jak tego wymagają okoliczności, w których wzajemne oświadczenia
woli zostały złożone (art. 65 k.c. w związku z art. 300 k.p.). Ponadto strony powinny
wykonywać tego rodzaju wzajemne zobowiązanie zgodnie z jego treścią oraz w spo-
sób odpowiadający jego celowi społeczno-gospodarczemu, a także zasadom współ-
życia społecznego lub istniejącym w tym zakresie ustalonym zwyczajom (art. 354 k.c.
w związku z art. 300 k.p.). Uwzględnienie powyższych reguł prowadzi do wniosku, że
zawarta przez strony stosunku pracy na piśmie umowa prawa pracy o zakazie kon-
kurencji po ustaniu stosunku pracy, w której strony nie określiły należnego pracowni-
kowi odszkodowania (art. 1012
§ 1 k.p.), nie jest nieważna, gdyż przewidziane w tym
przepisie zastrzeżenie stosowania jego § 2 i 3 gwarantuje pracownikowi - z mocy art.
56 k.c. w związku z art. 300 k.p. - odszkodowanie w minimalnej wysokości określonej
w art. 1012
§ 3 k.p. Oznacza to, że pisemna umowa prawa pracy o zakazie konku-
rencji po ustaniu stosunku pracy, regulująca wzajemne zobowiązania stron już po
jego rozwiązaniu, która nie jest umową o pracę, zostaje objęta treścią zobowiązanio-
wego stosunku prawa pracy, przeto wywołuje ona nie tylko skutki wyrażone między
innymi w tej umowie, ale także wynikające z ustawy, w tym dotyczące ustawowo
gwarantowanego minimum odszkodowania (art. 1012
§ 3 k.p.), oraz możliwości do-
chodzenia przez pracodawcę odszkodowania za naruszenie przez pracownika
uzgodnionego zakazu konkurencji (art. 1011
§ 2 w związku z art. 1012
k.p.). Upraw-
nieni mogą dochodzić tego rodzaju roszczeń bez względu na zastrzeżenie tych
składników w pisemnej umowie o zakazie konkurencji. Warto na koniec zauważyć, że
przyjęte stanowisko wywołuje identyczne skutki prawne jak przy krytykowanym nie-
kiedy zastosowaniu art. 18 § 2 k.p. do naprawienia usuwalnych wad lub braków
umowy o zakazie konkurencji.
8
Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści zawartej
w sentencji.