Wyrok z 18 stycznia 2022, sygn. I C 161/21

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 stycznia 2022 roku

Sąd Okręgowy w Gliwicach I Wydział Cywilny

w składzie:

Przewodniczący:	SSO Wojciech Hajduk

po rozpoznaniu w dniu 18 stycznia 2022 roku w Gliwicach

na posiedzeniu niejawnym

sprawy z powództwa A. B., K. B. (1)

przeciwko (...) z siedzibą w W.

o stwierdzenie nieważności umowy kredytu oraz zapłatę

1.  ustala, że umowa kredytu mieszkaniowego (...) nr (...) z dnia 8 grudnia 2005r. zawarta z pozwanym pozwanym (...) w W. i powodami K. B. (2) i A. B. jest nieważna,

2.  zasądza od pozwanego na rzecz powódki K. B. (1) kwotę 118.542,35zł (sto osiemnaście tysięcy pięćset czterdzieści dwa złote i 35/100) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 18 stycznia 2022r.,

3.  zasądza od pozwanego na rzecz powoda A. B. kwotę 118.542,35zł (sto osiemnaście tysięcy pięćset czterdzieści dwa złote i 35/100) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 18 stycznia 2022

4.  w pozostały zakresie powództwo oddala,

5.  zasądza od pozwanego na rzecz powódki K. B. (1) kwotę 11.800zł (jedenaście tysięcy osiemset złotych) tytułem kosztów postepowania

SSO Wojciech Hajduk

IC 161/21 UZASADNIENIE

Powodowie K. B. (1) i A. B., który przystąpił do procesu w charakterze powoda oświadczeniem złożonym na rozprawie 14.10.2021 (k-102), domagali się stwierdzenia nieważności umowy o kredyt hipoteczny z dnia 8.12.2005r. nr (...) zawartej z pozwanym (...) SA w W., zasądzenia 233.110,67zł oraz 1.162CHF z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 16.01.2021r a także kwoty 3.974,04zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia wniesienia pozwu,

ewentualnie domagali się ustalenia, że umowa kredytu jest umową udzieloną w PLN w kwocie 236.814,87zł (lub innej ustalonej przez biegłego) z oprocentowaniem 3M LIBOR przy uwzględnieniu marży banku pomniejszonej o bezzasadnie pobierane koszty z tytułu ubezpieczenia pomostowego.

W uzasadnieniu pozwu wskazano, że zawarli z pozwanym (...) w W. umowę kredytu mieszkaniowego (...) nr (...) z na kwotę 96.890 CHF na 360 miesięcy. Nie mieli możliwości negocjowania, mogli jedynie zaakceptować propozycję pozwanego. Nie zostali należycie poinformowani o ryzyku walutowym. Nie wyjaśniono również mechanizmów ustalania kursu waluty przez bank, które powodowały jego dodatkowy zysk. W efekcie nie znali faktycznej wysokości zobowiązania. Spłacali kredyt w PLN, raty były potrącane z rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego, ich wysokość wynikała z przeliczenia na PLN przez bank wg tabeli kursów pozwanego. Spłacali kredyt w PLN, raty były potrącane z rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego, ich wysokość wynikała z przeliczenia na PLN przez bank wg tabeli kursów pozwanego.

W ocenie powodów tak ukształtowana umowa jest nieważna z mocy art. 58 k.c. gdyż jest sprzeczna z art. 69 ust 1 i 2 ppkt2 prawa bankowego. Umowa nie określa kwoty kredytu gdyż wypłacono go w PLN, a sumę kredytu wyrażono w CHF. Niezależnie od tego powodowie podnieśli, iż stosunek umowny został tak ukształtowany, że ryzyko walutowe zostało przerzucone w całości na konsumenta i w tym zakresie dożo do naruszenia obowiązku informacyjnego banku, co implikuje zastosowanie art. 353 ¹ k.c. w związku z art. 58 § 2 k.c.

Pozwany wniósł o oddalenie powództwa w całości. Zaprzeczył aby umowa była nieważna i aby umowa zawierała klauzule abuzywne. Powodowie sami wybrali kredyt w CHF, nie byli namawiani do jego zawarcia, byli poinformowani o ryzyku kursowym, zaprezentowano im symulacje obrazujące skutki ryzyka, a wbrew twierdzeniom pozwu mogli indywidualnie negocjować warunki wypłaty i spłaty kredytu. Wysokość kursów waluty CHF ustalana przez bank odpowiadała kursom rynkowym i nie naruszały dobrych obyczajów. Zarzucił również przedawnienie roszczenia.

SĄD USTALIŁ

W dniu 8.12.2005r. zawarli z pozwanym (...) w W. umowę kredytu mieszkaniowego (...) nr (...) denominowanego do CHF na kwotę 96.890 CHF na 360 miesięcy, oprocentowanego stawką LIBOR. Celem kredytowania było sfinansowanie zakupu działki budowlanej i budowy budynku mieszkalnego. Powodowie potrzebowali na realizację inwestycji około 240.000zł. Umowa została sporządzona na podstawie wzorca banku, wskazano w niej min. że kwota kredytu – na finansowanie zobowiązań w kraju zostanie wypłacona w walucie polskiej, według kursu kupna dewiz obowiązującego w (...) (wg aktualnej Tabeli kursów) w dniu realizacji zlecenia płatniczego. Spłata nastąpi w miesięcznych ratach malejących w drodze potrącania przez bank z rachunku (...) w wysokości stanowiącej równowartość kwoty raty w walucie wymienialnej wg obowiązującego w (...) SA w dniu wymagalności kursu sprzedaży dla dewiz [umowa § 2 ust 1; §5 ust2 pkt2 i §5ust4 ; §6; § 13 ust 1i7 k-23-25]. Kredyt wypłacono w 5 transzach [§4 umowy k-23v., zaświadczenie pozwanego k-34]. Składając wniosek kredytowy w dniu 25.11.2005r. podpisali zawarte w nim oświadczenie, że poniosą ryzyko zmiany kursów walutowych [wniosek kredytowy-pkt 5 zawartego w nim oświadczeniak-69v]. Wszystkie formalności zostały w oddziale banku w M.. Doradca kredytowy zaproponował kredyt denominowany do CHF jako najkorzystniejszy, poinformował, że mają zdolność kredytową jedynie na kredyt walutowy. Po przygotowaniu dokumentów, na kolejnym spotkaniu w oddziale banku, powódka przeczytała umowę i oboje podpisali ją. Byli zadowoleni, że otrzymali kredyt w oczekiwanej wysokości. Powodów nie poinformowano, że spłata kredytu może nastąpić w CHF, wniosek kredytowy nie przewidywał takiej opcji, a w przygotowanej wg wzorca banku umowie nie zawarto takiej możliwości. Jedynie z §19 umowy wynikało, że spłata „przeterminowanego zadłużenia” może nastąpić w walucie innej niż PLN. Powodom nie przekazano szczegółowej informacji o ryzyku kursowym i wpływie wahań kursowych na wysokość kapitału do spłaty i raty kredytowej, np. nie przedstawiono symulacji obrazujących takie zmiany. W §30ust2 umowy zawarto oświadczenie, że kredytobiorcy poniosą ryzyko zmiany kursów walutowych [zeznania powodów k-110-112, zeznania świadków W. P. k-103 i G. K. k-104; §30ust2umowy k-27v]. Za udzielenie kredytu pozwany min. pobrał prowizję w wysokości 1.162,68CHF, zapłaconą w PLN, przy zastosowaniu kursu sprzedaży dla dewiz wg Tabeli kursów [§8 i §10 umowy k-24v, zaświadczenie k-38]. W dniu 9.08.2007r. strony zawarły aneks do umowy, w którym ustaliły wysokość marży banku [aneks nr (...) k-77] Małżeństwo powodów zostało rozwiązane przez rozwód [okoliczność niesporna]. Kredyt spłacają w równych częściach. W okresie do wytoczenia powództwa spłacili 233.110,67zł, w tym 230.102,50złrat na dzień 15.12.2020r., 50zł tytułem wydanego przez pozwanego zaświadczenia oraz 2.958,17 tytułem składek ubezpieczenia oraz kolejne raty kredytu w łącznej kwocie 3.974,04zł za okres od stycznia 2021 do marca 2021r. [zaświadczenie k-30-38, dowody wpłat k-39-45].

Powyższy stan faktyczny ustalono w oparciu o powołane wyżej dokumenty zeznania świadków i powodów. Zeznania świadków miały drugorzędne znaczenie. Świadkowie na skutek upływu czasu nie pamiętali przebiegu spotkań związanych z zawarciem umowy, ani obowiązujących procedur. Zeznania dotyczyły przyjętej praktyki, jednakże w oderwaniu od konkretnej sytuacji powodów, sposobu przedstawienia im oferty i okoliczności zawarcia umowy.

SĄD ZWAŻYŁ

Zgodnie z art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. prawo bankowe przez umowę kredytu bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwotę środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel, a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu. Należy wskazać, że w świetle utrwalonego poglądu w orzecznictwie i doktrynie, umowy kredyt denominowany do waluty obcej były, w czasie zawarcia spornej umowy, dopuszczalne w świetle zasady swobody zawierania umów z art. 353 ¹ kc.

Analiza spornej umowy kredytu przez pryzmat art. 385 ¹ §1kc prowadzi do wniosku, że w nie doszło do jej skutecznego zawarcia z uwagi na rażące naruszenie interesów powodów jako konsumentów poprzez niekorzystne ukształtowanie ich sytuacji ekonomicznej na skutek nieusprawiedliwionej i niekorzystnej dysproporcji praw i obowiązków. Zgodnie z art. 385 ¹ §1kc postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny.

W pierwszym rzędzie należy dokonać oceny czy umowa zawierała niedozwolone postanowienia, jaki miały charakter, czy określały główne świadczenia stron.

Powodowie w pierwszej kolejności zarzucili, że zawarte w umowie, klauzule ryzyka walutowego (klauzule ustalania kursu wymiany) są abuzywne. W tym względzie należy zwrócić uwagę na treść następujących wyroków Trybunału Sprawiedliwości: z 30 kwietnia 2014r C-26/13; z 20 września 2017 r. C-186/16; z 20 września 2018r. C-51/17; z 14 marca 2019 r. C-118/17 oraz z dnia 3 października 2019 r. C-260/18. Orzeczenia te zapadły na tle umów kredytu zawartych z konsumentami i zawierających ryzyko walutowe (kredytu indeksowanego, denominowanego lub wprost kredytu walutowego). W ocenie TSUE nie jest możliwe odrywanie klauzuli ryzyka walutowego (wyrażonej czy to przez indeksację czy też denominację) od mechanizmu przeliczania waluty krajowej na walutę obcą i Trybunał Sprawiedliwości konsekwentnie kwalifikuje klauzule dotyczące ryzyka wymiany, do których zalicza także sposób ustalania kursu wymiany, jako klauzule określające główny przedmiot umowy kredytu. W wyroku z 20 września 2017r. C-186/16 dokonał wykładni art. 4 ust 2 dyrektywy Rady 93/13 z 5.04.1993r. W uzasadnieniu wyroku C- 260/18 (pkt 44 wyroku)Trybunał ponownie potwierdził swoje stanowisko w odniesieniu do kredytu indeksowanego, że klauzule dotyczące ryzyka wymiany określają główny przedmiot umowy. Orzeczenia te są wiążące dla Sądu Polskiego. Stosując prounijną wykładnię art. 385 ¹ § 1 k.c. w zw. z art. 4 i 6 art. dyrektywy 93/13 przyjęto więc, że kwestionowane przez powodów postanowienia umowy kredytu, które wprowadzają ryzyko kursowe (ryzyko wymiany) przez mechanizm denominacji, stanowią klauzulę określającą główne świadczenia stron ( essentialia negotii). Tym samym w dalszym etapie rozważań, w świetle art. 385 ¹ §1kc, konieczna jest ocena czy określone w spornej umowie i stanowiące główne świadczenia stron klauzule ryzyka walutowego [ §5 ust4i5; §13ust7, a także §10ust1pkt1, §19, §22 umowy] zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, co skutkowałoby związaniem stron umową.

Umowa kredytowa w §5 ust4i5; §10ust1pkt1; § 13ust7; §19 pkt 1i2 oraz § 22 [k-23-26] zastrzega warunki ustalania kursu waluty do przeliczenia świadczenia do kompetencji banku odsyłając do kursów walut zawartych w "Tabeli kursów”. Prawo Banku do ustalania kursu waluty nie doznaje żadnych umownych ograniczeń w postaci skonkretyzowanych, obiektywnych kryteriów zmian stosowanych kursów walutowych. Bank swobodnie ustalał, według tylko sobie znanych zasad, kursy walut, mając nieograniczone prawo kształtowania raty. Jest to równoznaczne z prawem dowolnego kształtowania wysokości świadczeń głównych (wysokości raty i całej należności) w czasie trwania stosunku prawnego. Co prawda kwota udzielonego kredytu została wyrażona w CHF i tym samym została określona jednoznacznie. Jednakże na skutek tego, że bank jednostronnie narzucił wypłatę kredytu w PLN wg ustalonego przez siebie kursu oraz spłatę kredytu w ratach po przeliczeniu ich na PLN, wg ustalanego przez siebie kursu, powodowie nie znali i nie mogli ustalić wysokości głównego świadczenia, które mają spłacić ani wysokości raty. Twierdzenia, że powodowie mieli możliwość wypłaty kredytu w PLN wg uzgodnionego indywidualnie kursu wymiany oraz możliwość spłaty kredytu w CHF nie zostały wykazane. Nie wynikają z żadnego dokumentu złożonego do sprawy, ani z zeznań świadków. Tym samym nie można mówić o jednoznacznym określeniu głównego świadczenia. Umowa powoduje swoistą nierówność informacyjną stron. Powodowie jako konsumenci, na podstawie treści umowy, w chwili jej zawarcia, nie byli w stanie oszacować całości kwoty, którą będą musieli spłacić w przyszłości, a o poziomie zadłużenia ratalnego [wysokości raty], dowiadywali się dopiero w związku z podjęciem odpowiedniej sumy z ich rachunku. Jest to nie do zaakceptowania, w tym zakresie umowa kształtuje prawa i obowiązki powodów w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco narusza ich interesy w rozumieniu art. 385 ¹ kc.

Dodatkowym naruszeniem dobrych obyczajów i rażącym naruszeniem usprawiedliwionych interesów pozwanych jako konsumentów jest zastrzeżenie dwóch różnych kursów wymiany: kursu kupna dla przeliczenia wypłaconego przez bank kredytu, zaś kursu sprzedaży dla obliczania rat spłacanego kredytu. Powoduje to nieuzasadnione korzyści kosztem konsumenta i narusza równorzędność stron umowy przez nierównomierne rozłożenie uprawnień i obowiązków między partnerami stosunku obligacyjnego. Należy wskazać również, że nie jest wystarczające określenie we wniosku kredytowym i umowie, że powodowie poniosą ryzyko zmiany kursów walutowych. Bank naruszył obowiązek rzetelnego poinformowania konsumentów. Powinien przedstawić pełną informację umożliwiającą podjęcie racjonalnej decyzji o długofalowych skutkach, w tym przedstawić wahania kursów wymiany i ryzyko związane z zaciągnięciem kredytu w walucie obcej, klarownie wyjaśnić, jak na wysokość raty kredytu wpłynęłaby silna deprecjacja kursu waluty krajowej, a także wyjaśnić, że ryzyko kursowe z ekonomicznego punktu widzenia może okazać się trudne do udźwignięcia w przypadku dewaluacji waluty. Pouczenie takie nie miało miejsca. Powodowie nie mieli realnej możliwości oddziaływania na treść postanowień umownych, nie zostały indywidualnie uzgodnione.

Argumentacja pozwanego odwołująca się do faktycznego stosowania kursów nie odbiegających od rynkowych nie ma znaczenia dla oceny abuzywności postanowień umownych. Ocena jest niezależna od sposobu wykonywania umowy. Powoduje to, że umowa stron nie wiąże. Skutek nieważności nie został również zniwelowany przez nowelę art. 69 Pr. bank wprowadzająca z dniem 26 sierpnia 2011 roku regulację wyrażoną w ust. 2 pkt 4a tej ustawy. Ustawa weszła w życie po zawarciu umowy.

Powodowie poinformowani przez Sąd na rozprawie w dniu 14.10.2021r. o obowiązkach i możliwych negatywnych dla nich konsekwencjach związanych z ustaleniem nieważności umowy oświadczyli, że nie chcą jej utrzymania w mocy. Skoro nie doszło do skutecznego zawarcia umowy z uwagi na naruszenie normy art. 385 ¹ §1kc żądanie ustalenia nieważności umowy jest uzasadnione.

Zgodnie z art. 189kpc powód może żądać ustalenia istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa gdy ma w tym interes prawny. Interes prawny w ustaleniu występuje tylko wówczas gdy istnieje obiektywna potrzeba ochrony prawnej. Zgodnie z powszechnie przyjętym w doktrynie i orzecznictwie poglądem, interes prawny nie istnieje, gdy możliwe jest wytoczenie powództwa dalej idącego w swych skutkach. W niniejszej sprawie powodowie mają interes prawny w żądaniu ustalenia. Umowa została zawarta na 30 lat, okres ten nie upłynął. Żądanie ustalenia jej nieważności, niezależnie od żądania zapłaty tytułem wzbogacenia, gwarantuje im pewność swojej sytuacji prawnej na przyszłość. Samo żądanie zapłaty nie gwarantowałoby takiej pewności prawnej. Do rozliczeń stron zastosowanie znajdą przepisy art. 405-411k.c. regulujące bezpodstawne wzbogacenie. Zgodnie z art. 405kc kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe zwrotu jej wartości. Obowiązkiem stron umowy kredytu jest wzajemne zwrócenie świadczeń. Roszczenia stron mają charakter odrębny (niezależny), co oznacza, że nie ulegają automatycznie wzajemnej kompensacji i konsument może żądać zwrotu w całości spłaconych rat kredytu niezależnie od tego, czy i w jakim zakresie jest dłużnikiem banku z tytułu zwrotu nienależnie otrzymanej kwoty kredytu. [uchwała SN z 7.05.2021 IIICZP 6/21]. Powodowie domagali się zasądzenia 237.084,70zł (tytułem rat i ubezpieczenia) oraz 1.162CHF(tytułem prowizji) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 16.01.2021r a także kwoty 3.974,04zł. Żądanie jest uzasadnione w zakresie świadczeń głównych określonych w PLN. Zgodnie z zasadą nominalizmu z art. 358 ¹ kc jeżeli przedmiotem zobowiązania od chwili jego powstania jest suma pieniężna, spełnienie świadczenia następuje przez zapłatę sumy nominalnej. Kredyt był wypłacony i spłacany w PLN (waluta CHF stanowiła miernik wartości), z §10umowy prowizja została potrącona przez pozwanego w PLN, tym samym niedopuszczalne jest domaganie się jej zwrotu w CHF. Przy stwierdzeniu nieważności umowy, gdy świadczenia były spełnione w PLN, żądanie zwrotu również może być określone w PLN. Żądanie zapłaty uiszczonych pozwanemu kwot tytułem zwrotu kosztów ubezpieczenia wkładu własnego kredytu jest uzasadnione [§4ust1pkt2i3umowy]. Były to świadczenia przekazane pozwanemu, stanowiące część umowy, podlegają więc zwrotowi.

Powodowie nie mają już wspólności majątkowej małżeńskiej, są po rozwodzie. Kredyt spłacali po połowie (oświadczenie złożone na rozprawie k-105). Tym samym zasadne jest zasądzenie na rzecz każdego z nich połowy żądanej kwoty.

Zgłoszony przez pozwanego zarzut przedawnienia jest bezzasadny. W świetle art. 120 §1 kc bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się od dnia w którym roszczenie stało się wymagalne lub gdy wymagalność roszczenia zależy od podjęcia określonej czynności przez uprawnionego, bieg terminu rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby uprawniony podjął czynność w najwcześniej możliwym terminie. Możliwość taką otworzyły orzeczenia Trybunału Sprawiedliwości. Pierwszymi były wyroki z 30.04.2014r C-26/13, z 20.09.2017 r. C-186/16, z 20.09.2018r. C-51/17; z 14 marca 2019 r. C-118/17 oraz z 3.10 2019 r. C-260/18. Dla kredytobiorcy obecnie jest to termin 6 letni [art. 120§kc w zw. z art. 5 ust 1 ustawy z dnia 13.04.2018 r. o zmianie ustawy Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw] , okres ten należy liczyć od 21.09.2017r. [wyrok Trybunału Sprawiedliwości 20 września 2017 r. C-186/16 jednoznacznie określający sytuację prawną konsumenta]. Tym samym termin przedawnienia został przerwany wytoczeniem powództwa.

Na zasadzie art. 235 ² §1 pkt 2kpc pominięto dowód z opinii biegłego z zakresu rachunkowości. Wniosek ten jest bezzasadny wobec ustalenia nieważności umowy w świetle art. 385 ¹ §1kc

Na mocy art. 15zzs ² ustawy z 10.02.2020r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych rozprawę zamknięto

W świetle powyższego na mocy art. 189kpc w pkt 1 ustalono, że umowa kredytu mieszkaniowego (...) nr (...) z dnia 8.12.2005r. zawarta z pozwanym (...) w W. jest nieważna, w pkt 2 na zasadzie art. 405kc zasądzono na rzecz każdego z powodów kwotę 118.542,35zł (1/2 z 237.084,70zł). O odsetkach orzeczono na zasadzie art. 481kc, zasądzono je od dnia wyrokowania. Całkowita bezskuteczność umowy kredytu staje się trwała (definitywna) wtedy, gdy należycie poinformowany o niedozwolonym charakterze postanowienia (bez którego umowa nie może wiązać) i jego konsekwencjach konsument nie wyraził świadomej i wolnej zgody na postanowienie, a jeżeli utrzymanie umowy jest możliwe po jej uzupełnieniu - sprzeciwił się temu uzupełnieniu [uchwała SN z 7.05.2021 IIICZP 6/21]. Powodów poinformowano na ostatnim terminie rozprawy. Tym samym odsetki należą się od wyrokowania. W pkt 3 oddalono powództwo co do zapłaty 1.162CHF oraz odsetek ponad zasądzone w pkt1. W pkt 4 na zasadzie art. 98 kpc zasądzono koszty postepowania - opłatę od pozwu i wynagrodzenie pełnomocnika wg minimalnej stawki.

.