Wyrok SN SD z 30 września 2003, sygn. SNO 57/03
Data orzeczenia
30 września 2003
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Karna, Wydział VI
Przewodniczący
SSN Zygmunt Stefaniak
Tagi
Podstawa prawna
art. 31
kk
art. 79
kpk
art. 123
pusp
art. 193
kpk
art. 202
kpk
art. 410
kpk
art. 423
kpk
art. 438
kpk
Pokaż pozostałe podstawy prawne (1)
SNO 57/03
Przewodniczący: sędzia SN Zygmunt Stefaniak.
Sędziowie SN: Maria Tyszel, Zbigniew Strus (sprawozdawca).
Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny w Warszawie z udziałem Zastępcy
Rzecznika Dyscyplinarnego sędziego Sądu Apelacyjnego oraz protokolanta po
rozpoznaniu w dniu 30 września 2003 r. sprawy sędziego Sądu Okręgowego
w związku z odwołaniem Ministra Sprawiedliwości oraz obwinionego od
wyroku Sądu Apelacyjnego – Sądu Dyscyplinarnego z dnia 30 maja 2003 r.,
sygn. akt (...)
u c h y l i ł zaskarżony w y r o k i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu –
Sądowi Dyscyplinarnemu do ponownego rozpoznania.
U z a s a d n i e n i e
Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny – Sąd Dyscyplinarny uznał
sędziego Sądu Okręgowego za winnego przewinienia służbowego popełnionego
w okresie od kwietnia 2000 r. do dnia 30 grudnia 2002 r. polegającego na
oczywistej obrazie przepisu art. 423 § 1 k.p.k. przez rażąco przewlekłe
sporządzanie uzasadnień wyroków w rozpoznawanych przez siebie osiemnastu
(szczegółowo oznaczonych w sentencji wyroku) sprawach wymienionego Sądu
Okręgowego i za ten czyn wymierzył karę złożenia sędziego z urzędu.
Sędzia Sądu Okręgowego nie zaprzeczał faktom, a opóźnienia w
sporządzaniu uzasadnień orzeczeń tłumaczył przeciążeniem pracą oraz stanem
swego zdrowia. Wyjaśnił, że cierpi na miażdżycę naczyń obwodowych,
2
nadciśnienie tętnicze i dolegliwości gastryczne. Od 1997 r. rozwijała się u niego
cukrzyca rozpoznana dopiero podczas hospitalizacji rozpoczętej we wrześniu
2002 r.
Sąd Dyscyplinarny ustalił, że obwiniony w okresie objętym zarzutem
sporządził uzasadnienia w 22 sprawach, z czego w osiemnastu nastąpiło to z
rażącą przewlekłością (w sześciu sprawach ponad 5 miesięcy, a w dwóch ponad
2 lata i 4 miesiące). Do dnia wyrokowania w postępowaniu dyscyplinarnym nie
zostały sporządzone uzasadnienia w dwóch sprawach (sygn. akt: III K 27/99 i
III K 56/95) i obwiniony nie wskazał stanowczego terminu oddania uzasadnień.
Doprowadziło to do przedawnienia karalności trzech czynów w drugiej z
wymienionych wyżej spraw.
Sąd uznał, że stan zdrowia obwinionego sędziego Sądu Okręgowego nie
zwalnia go od odpowiedzialności, ponieważ w okresie objętym wyrokowaniem
wypełniał inne czynności sędziego, a waga uchybień i ich skutki uzasadniają
najsurowszą karę dyscyplinarną. Wyrok orzekający złożenie sędziego z urzędu
w ocenie Sądu orzekającego wywołuje skutki wymienione w przepisie art. 123
§ 1 ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych.
Odwołanie od tego wyroku wniósł Minister Sprawiedliwości oraz
obwiniony sędzia. Minister Sprawiedliwości nie zgadza się z zapatrywaniem,
jakoby orzeczenie kary dyscyplinarnej zdjęcia sędziego z urzędu wywierało z
mocy ustawy skutek w zakresie obniżenia wynagrodzenia bez potrzeby
orzekania w tym przedmiocie. Dlatego domaga się zmiany zaskarżonego
wyroku przez orzeczenie na podstawie art. 123 § 1 ustawy – Prawo o ustroju
sądów powszechnych – obniżenia obwinionemu sędziemu wynagrodzenia o
połowę.
Sędzia Sądu Okręgowego zarzucił w odwołaniu rażące naruszenie prawa
procesowego, tj. art. art. 410, 366 § 1, 413 § 2 oraz 79 § 1 pkt 3 i § 3 k.p.k.,
przez zaniechanie rozpoznania strony podmiotowej (winy).
3
Ponadto wnosił o przeprowadzenie w postępowaniu odwoławczym dowodu
z kopii zaświadczeń wydanych przez lekarzy specjalistów z zakresu: kardiologii,
diabetologii i psychiatrii wystawionych po wydaniu zaskarżonego wyroku.
Wnosił też o zaliczenie w poczet dowodów wniosku z dnia 3 lipca 2003 r. o
poddanie go badaniu przez lekarza orzecznika odnośnie zdolności do pełnienia
obowiązków sędziego. Przed rozprawą odwoławczą obwiniony nadesłał faksem
orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia 29 lipca 2003 r. stwierdzające trwałą
niezdolność do pełnienia obowiązków sędziego, a także zaświadczenie
Ordynatora Oddziału Obserwacyjno-Zakaźnego potwierdzające przyjęcie do
szpitala na leczenie i wnosił o odroczenie rozprawy.
Zaświadczenie to nie odpowiada wymogom przewidzianym w przepisach
rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 czerwca 2003 r. w sprawie
warunków i trybu usprawiedliwiania niestawiennictwa oskarżonych, świadków
i innych uczestników postępowania karnego z powodu choroby oraz sposobu
wyznaczania lekarzy uprawnionych do wystawiania zaświadczeń
potwierdzających niemożność stawienia się na wezwanie lub zawiadomienie
organu prowadzącego postępowanie (Dz. U. Nr110, poz.1049).
Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny nie uwzględnił zatem wymienionego
wyżej wniosku i po rozpoznaniu sprawy mimo nieobecności obwinionego
zważył co następuje:
Nie można odmówić zasadności odwołaniu obwinionego o ile zarzuca
naruszenie przepisów postępowania przy ustalaniu podmiotowego aspektu
odpowiedzialności.
Sędzia Sądu Okręgowego w swoich wyjaśnieniach składanych na żądanie
Rzecznika Dyscyplinarnego wskazywał na doznane urazy i związane z tym
dolegliwości bólowe oraz rozpoznanie m. in. cukrzycy, z czym wiązał takie
objawy jak zmęczenie, senność i rozdrażnienie obniżające możliwość
wywiązania się z obowiązków służbowych. Twierdził, że z uwagi na stan
4
zdrowia był zdolny tylko do zapoznania się ze sprawami wpływającymi do jego
referatu i ich rozpoznawania, a także powoływał się na informacje uzyskane od
lekarza diabetologa, że złe samopoczucie od przygnębienia do rozdrażnienia,
codzienne wymioty oraz uczucie ciągłego zmęczenia, apatii i przygnębienia, a
nadto senność i nadmierne pocenie było wynikiem niewłaściwego poziomu
glukozy we krwi. W wyjaśnieniach tych przewijają się sformułowania o
niezdolności psychicznej do wykonywania obowiązków wynikających ze
stosunku służbowego, mimo ponagleń (rozmów dyscyplinujących) ze strony
przełożonych oraz krytyczne oceny swego postępowania przez obwinionego.
Podczas rozprawy dyscyplinarnej obwiniony poinformował o rozpoczęciu
„leczenia u psychiatry” i podtrzymał swoje przekonanie, że „powodem
wszystkich chorób jest cukrzyca”; wskazywał na stany depresyjne manifestujące
się nieprzezwyciężalną apatią i twierdził, że uzasadnienia pisał „w amoku”.
Zgodnie z przepisem art. 107 § 1 ustawy – Prawo o ustroju sądów
powszechnych sędzia ponosi odpowiedzialność dyscyplinarną za przewinienia
służbowe, w tym za oczywistą i rażącą obrazę przepisów prawa oraz za
uchybienie godności urzędu. Ustalone przez Sąd Apelacyjny – Sąd
Dyscyplinarny wypadki naruszenia terminu sporządzenia uzasadnienia wyroku
określonego w art. 423 § 1 k.p.k. nie budzą wątpliwości pod kątem kwalifikacji
jako rażącej obrazy prawa. Nie wystarcza to jednak do wymierzenia kary
dyscyplinarnej, skoro przyjmuje się powszechnie, że jest to odpowiedzialność
typu karnego a zatem wymaga ustalenia również przesłanki winy, ustalanej
według zasad kodeksu karnego, który w art. 31 § 1 wymienia chorobę
psychiczną, upośledzenie umysłowe lub inne zakłócenia czynności
psychicznych jako przyczyny mogące znosić zdolność rozpoznania znaczenia
czynu lub pokierowania swoim postępowaniem, a tym samym wyłączające
winę.
Wyjaśnienia obwinionego wskazują na pełne rozeznanie co do znaczenia
zarzucanych czynów, natomiast wyraźnie zmierzają do wykazania, że czynnik
5
woli zdeterminowany schorzeniami wyłączał zdolność do sprostania
obowiązkom służbowym w drugiej połowie 2001 r. i w 2002 r., tj. kierowania
postępowaniem w taki sposób aby nie doszło do obrazy wymienionych
przepisów prawa, przy czym zarzuty Rzecznika Dyscyplinarnego oraz treść
uzasadnienia zaskarżonego wyroku wskazują, że wina obwinionego ustalana
była tylko w aspekcie terminowości sporządzania uzasadnień wyroków,
natomiast poza zakresem postępowania pozostawał obowiązek obwinionego
złożenia wniosku o przeniesienie w stan spoczynku w sytuacji uświadamianej
niezdolności do pełnienia służby.
Postępowanie dyscyplinarne toczy się na podstawie przepisów ustawy
ustrojowej sądownictwa powszechnego, a w sprawach nieuregulowanych przy
odpowiednim stosowaniu przepisów kodeksu postępowania karnego (art. 128).
W grę zatem wchodzi również art. 79 § 1 pkt 3 k.p.k., zgodnie z którym
oskarżony musi mieć obrońcę, jeżeli zachodzi uzasadniona wątpliwość co do
jego poczytalności, odniesionej również do fazy wykonawczej zarzucanego
czynu (argument z § 4 tego przepisu).
Ze względu na doniosłość skutków nie tylko materialnych, ale i
procesowych prawidłowego ustalenia istnienia zaburzeń psychicznych
weryfikacja odpowiednich twierdzeń oskarżonego w procesie karnym, a
obwinionego w postępowaniu dyscyplinarnym jest dwustopniowa i rozpoczyna
się od rozstrzygnięcia kwestii, czy występują wątpliwości w przedmiocie
określonym art. 31 § 1 k.k. Jest bowiem oczywiste, że sprawca czynu
zarzucanego może zgłaszać odnośne twierdzenia również w celu uniknięcia
odpowiedzialności. Dla rozstrzygnięcia tej kwestii wstępnej wystarcza wiedza
wynikająca z wykształcenia sędziego i jego doświadczenia życiowego o
przyczynach i objawach zakłóceń czynności psychicznych.
W rozpoznawanej sprawie nie można odrzucić wyjaśnień obwinionego,
skoro stan zdrowia ujawniony w 2001 r. znalazł potwierdzenie w przedłożonych
wraz z wyjaśnieniami kartach informacyjnych i zaświadczeniu lekarskim,
6
a w trakcie postępowania w zaświadczeniu lekarza psychiatry i wreszcie lekarza
orzecznika stwierdzającego niezdolność do pełnienia obowiązków sędziego.
Rozstrzyganie o możliwych następstwach udokumentowanych schorzeń
wymagałoby wiadomości specjalnych, a to zgodnie z art. 193 § 1 k.p.k.
determinuje obowiązek zasięgnięcia opinii znawcy medycyny.
Powyższe okoliczności nakazują stwierdzić, że w toku postępowania
ujawnione zostały okoliczności uzasadniające istnienie wątpliwości, czy
obwiniony w okresie objętym zarzutami doznawał zaburzeń czynności
psychicznych wpływających na zdolność kierowania swoim postępowaniem co
do należytego wypełniania obowiązków służbowych sędziego w zakresie
objętym zarzutem dyscyplinarnym. Dla wyjaśnienia tych wątpliwości konieczne
są wiadomości specjalne, dlatego zgodnie z art. 202 § 1 k.p.k. należało
zasięgnąć opinii co najmniej dwóch biegłych lekarzy psychiatrów. Istnienie
podstaw do powzięcia wątpliwości, o których wyżej mowa wymagało również
udziału obrońcy obwinionego w postępowaniu. Jak stwierdził bowiem Sąd
Najwyższy w wyroku z dnia 10 sierpnia 2000 r., III KKN 287/00,
OSNKW 2000/9-10/86, naruszenie art. 79 § 1 pkt 3 i § 3 k.p.k. ma miejsce nie
tylko wówczas, gdy rozprawa przeprowadzona została bez udziału obrońcy,
pomimo iż Sąd powziął wątpliwość co do poczytalności oskarżonego, ale także
wtedy, gdy w świetle materiałów zgromadzonych w sprawie powinien był taką
wątpliwość powziąć.
Przedstawione wyżej uchybienia, stanowią podstawę uchylenia
zaskarżonego wyroku określoną w stosowanych odpowiednio przepisach art.
438 pkt 2 k.p.k., a odnośnie braku obrońcy w art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. – według
obecnego brzmienia przepisu.
Treść rozstrzygnięcia wyłącza możliwość uwzględnienia wniosku
zawartego w odwołaniu Ministra Sprawiedliwości, mimo zasadności
wyrażonego w nim zapatrywania o obowiązku zamieszczania w wyroku
skazującym na karę dyscyplinarną złożenia sędziego z urzędu, również
7
orzeczenia o obniżeniu wysokości wynagrodzenia z mocy art. 123 § 1 Prawa o
ustroju sądów powszechnych.